Stutta svarið
Rannsókn fiskveiðibrota byggist sjaldan á einu skjali. Fiskistofa, Landhelgisgæslan og eftir atvikum lögregla bera saman myndefni, staðsetningu og tíma skips, stafrænar aflaupplýsingar, afladagbók, vigtarnótur, fjölda kara, löndunargögn, leið flutningstækja, bókhald og framburð þeirra sem komu að veiðum, löndun og vinnslu.
Sönnunin þarf að ná til hvers þáttar brotsins. Við brottkast þarf meðal annars að sýna hvað fór fyrir borð, hvort það var afli sem skylt var að hirða, hver framdi háttsemina og hvernig hún tengdist skipstjóra eða útgerð. Óskýrt myndband sem sýnir að einhverju hafi verið kastað getur verið vísbending en nægir ekki endilega til sakfellingar ef ekki sést hvort lögmæt undantekning á við.
Sama atvik getur leitt til stjórnsýsluviðurlaga, sérstaks gjalds vegna ólögmæts sjávarafla og sakamáls. Viðurlög ráðast meðal annars af eðli og umfangi brots, magni og verðmæti afla, ásetningi eða gáleysi, ítrekun, ábyrgðarhlutverki og því hvort gögn sýna skipulagða leynd. Þyngd viðurlaga má aðeins ráðast af því magni og þeirri háttsemi sem telst sönnuð.
Meginreglan er að hirða og landa öllum afla
Brottkast er ekki sérstakt lagahugtak sem leysir úr málinu eitt og sér. Upphafspunkturinn er 2. gr. laga nr. 57/1996 um umgengni um nytjastofna sjávar:
Skylt er að hirða og landa öllum afla sem kemur í veiðarfæri fiskiskipa. Ráðherra getur með reglugerð ákveðið að sleppa skuli lifandi afla sem er undir tiltekinni lengd eða þyngd eða fæst í ákveðin veiðarfæri. Þá getur ráðherra með reglugerð ákveðið að heimilt sé að varpa fyrir borð verðlausum fiski og innyflum, hausum og öðru því sem til fellur við verkun eða vinnslu um borð í veiðiskipum.
—
Meginreglan er því víð, en undanþágurnar skipta miklu við sönnun. Ekki nægir að sýna að fiskur hafi farið í sjóinn. Tegund, ástand og aðstæður geta ráðið því hvort skylt var að landa honum, sleppa honum lifandi eða heimilt var að varpa honum fyrir borð samkvæmt reglugerð. Skemmdan afla sem fellur undir sérreglu getur jafnframt þurft að vigta og skrá sérstaklega og halda aðgreindum frá öðrum afla.
Hvernig grunur vaknar og gögn eru tengd saman
Fiskistofa annast almennt eftirlit og getur leitað aðstoðar lögreglu og Landhelgisgæslunnar. Óvenjuleg stærðar- eða tegundasamsetning afla miðað við sambærilegar veiðar getur leitt til þess að veiðieftirlitsmaður verði settur um borð. Eftirlitsmenn hafa einnig aðgang að skipum, flutningstækjum, fiskverkunum, birgðageymslum og rafrænum vöktunarkerfum í löndunarhöfnum innan marka laga.
Lög um Fiskistofu heimila notkun fjarstýrðra loftfara og myndavéla við eftirlit. Komi ætlað brot í ljós má varðveita upplýsingarnar þar til málinu er lokið og afhenda þær lögreglu vegna rannsóknar. Flugvél Landhelgisgæslunnar, beinar athuganir eftirlitsmanns eða myndefni úr höfn geta þannig markað upphaf rannsóknar, en aðrar skrár þurfa oft að staðfesta tegund, magn, staðsetningu og hver bar ábyrgð.
Við löndunarbrot er hægt að bera saman fjölda kara sem fóru frá skipshlið, hafnarvigt, endurvigtun, vigtarnótur, afladagbók, rafræn skil skipstjóra og gögn kaupanda. Við grun um óskráðan afla geta leið flutningstækis, birgðatalning, sölureikningar og vinnslunýting einnig skipt máli.
Heimildir Fiskistofu samkvæmt lögum nr. 37/1992 um sérstakt gjald vegna ólögmæts sjávarafla ná langt inn í þessa gagnakeðju:
Fiskistofu er heimilt að krefja útgerðarmenn, skipstjórnarmenn, fiskverkendur, fiskseljendur og þá sem hafa haft milligöngu um viðskipti með sjávarafla eða afurðir um öll nauðsynleg gögn og upplýsingar [...]. Fiskistofu er enn fremur heimilt í sama skyni að krefjast aðgangs að bókhaldsgögnum þeirra [...], samningum þeirra, verslunarbréfum og öðrum slíkum gögnum [...].
—
Séu gögn ófullnægjandi, óglögg eða tortryggileg skal Fiskistofa fyrst skora á hlutaðeigandi að bæta úr. Verði það ekki gert getur hún áætlað magn og andvirði eftir þeim gögnum sem liggja fyrir. Slík áætlun vegna gjalds er annað úrlausnarefni en sönnun sektar einstaklings í sakamáli.
Myndefni getur bæði fellt og sýknað
Dómur Hæstaréttar nr. 496/2003 sýnir sterka sönnunarkeðju um brottkast. Myndband sýndi fiska fara eftir færibandi út um lúgu skips. Skipstjórinn viðurkenndi skipið, tímann og að fiskum hefði verið kastað, en taldi þá hafa verið sýkta. Myndefnið var borið saman við framburð fréttamanna, áhafnar, veiðieftirlitsmanns og sérfræðigögn um hvort hringormasýking sæist utan á heilum fiski. Ósamræmi milli skýrslna skipverja hjá lögreglu og fyrir dómi veikti framburð þeirra.
Þegar þar að auki er virtur framburður [...] um magn brottkastaðs fisks í veiðiferðunum tveimur [...] er ekki varhugavert að telja sannað að varpað hafi verið fyrir borð a.m.k. 53 fiskum í þeim tveimur veiðiferðum sem greindar eru í ákæru.
—
Skipstjórinn var sakfelldur og sekt hans ákveðin ein milljón króna samkvæmt þágildandi reglum. Dómurinn lagði þó ekki til grundvallar nema 53 fiska hið minnsta. Þótt gögn bentu til meira brottkasts var skipstjórinn látinn njóta vafans um heildarmagnið og brotið ekki metið svo stórfellt að það varðaði fangelsi.
Öndverð varð niðurstaðan í héraðsdómi nr. S-38/2020. Myndband úr flugvél Landhelgisgæslunnar sýndi að einhverju hefði verið kastað frá báti. Myndbandið var tekið úr töluverðri hæð og dómurinn gat ekki greint fisktegundina. Þar sem reglugerð heimilaði að varpa fyrir borð tilteknum verðlausum tegundum gat ákæruvaldið ekki útilokað lögmæta skýringu:
Þar sem ógerningur er að greina hverrar tegundar fiskurinn var sem varpað var í sjóinn er ekki útilokað að það hafi verið fiskur sem samkvæmt 2. mgr. reglugerðar nr. 468/2013 var refsilaust að varpa í sjóinn. Eru ákærðu því sýknaðir af kröfum ákæruvaldsins í máli þessu.
—
Myndband þarf því að varðveita í upprunalegri upplausn með samfelldum upptökutíma og staðsetningargögnum. Nærmynd, tegundargreining, fjöldi atvika og framburður þess sem tók myndina geta ráðið úrslitum um sakfellingu eða sýknu.
Vigtunarbrot snúast um ábyrgð og órofna gagnakeðju
Skipstjóri ber meginábyrgð á því að afli sé aðgreindur eftir tegundum og vigtaður og að réttar upplýsingar berist vigtarmanni. Það þýðir þó ekki að allir sem koma að flutningi eða löndun beri sjálfkrafa refsiábyrgð.
Í máli Hæstaréttar nr. 735/2013 fundust tvö kör með 857 kg af þorski í flutningabifreið. Nánari rannsókn sýndi hins vegar að aflinn hafði verið veginn á löggiltum tækjum fiskmarkaðar í beinu framhaldi af löndun og ekki var sannað að ökumaðurinn hefði komið að framkvæmdinni áður en honum var hlaðið. Hann var því sýknaður af vigtunarbroti. Önnur ákæra um að hafa ekki vigtarnótu meðferðis leiddi einnig til sýknu vegna þess að reglugerðarskyldan átti ekki næga stoð í lögum til að varða refsingu.
Málið sýnir tvö sjálfstæð úrlausnarefni: tengja þarf háttsemina við réttan ábyrgðaraðila og refsiheimfærslan þarf að eiga sér skýra lagastoð. Talning kara, eftirför, haldlagning og vigtun geta sannað magn, en þær sanna ekki einar og sér hver tók ákvörðunina eða hvaða lagaskylda hvíldi á viðkomandi.
Þrjár leiðir til viðurlaga
Eitt fiskveiðibrot getur haft fleiri en eina afleiðingu:
- Stjórnsýsluviðurlög. Við fyrsta minni háttar brot skal Fiskistofa veita skriflega áminningu. Önnur brot geta varðað sviptingu veiðileyfis í eina til tólf vikur við fyrsta brot og fjórar vikur til eitt ár við ítrekað brot. Brot við vigtun geta leitt til afturköllunar vigtunarleyfis.
- Sérstakt gjald. Gjald vegna ólögmæts sjávarafla nemur að jafnaði andvirði aflans. Verði magn eða verð ekki staðreynt má áætla það samkvæmt lögbundinni málsmeðferð. Gjald er ekki lagt á ef afli hefur þegar verið haldlagður og gerður upptækur samkvæmt öðrum lögum.
- Refsing. Ásetnings- og gáleysisbrot geta varðað sekt. Samkvæmt núgildandi 23. gr. laga nr. 57/1996 getur sekt við fyrsta brot numið allt að fjórum milljónum króna. Við ítrekað brot er bilið 400.000 til átta milljónir króna. Stórfelld eða ítrekuð ásetningsbrot geta varðað allt að sex ára fangelsi. Lögaðila má gera sekt þótt sök verði ekki sönnuð á tiltekinn einstakling ef brotið varð eða gat orðið honum til hagsbóta.
Úrræðin hafa ólík skilyrði og niðurstaða í einu ferli leysir ekki sjálfkrafa úr öðru. Í dómi Landsréttar í máli nr. 221/2018 hafði skipstjóri áður verið sakfelldur í héraði fyrir veiðar án sérveiðileyfis. Landsréttur felldi engu að síður úr gildi álagningu sérstaks gjalds á útgerðina, þar sem orðalag reglugerðarinnar studdi ekki þá ályktun að sérstakt leyfi hefði þurft á umræddu tímabili:
Álagning gjaldsins [fól] í sér íþyngjandi ákvörðun stjórnvalds sem byggja yrði á skýrum lagafyrirmælum. Forsenda fyrir álagningu gjaldsins væri sú að um ólögmætan sjávarafla væri að ræða [...].
—
Skýr lagaheimild er þannig ekki formsatriði sem sönnun um afla getur bætt úr.
Gögn sem ráða niðurstöðu og þyngd viðurlaga
Í rannsókn þarf að tryggja eftirfarandi atriði sem fyrst:
- frumgögn myndefnis ásamt tíma, staðsetningu, upplausn og samfelldni;
- auðkenni skips, veiðarfæri, veiðisvæði og gild leyfi;
- tegund, ástand, magn og verðmæti þess sem veitt var eða fór fyrir borð;
- afladagbók, stafræn aflaskil, vigtarnótur og allar leiðréttingar þeirra;
- fjölda og feril kara frá skipshlið að vigt, kaupanda og vinnslu;
- bókhald, sölugögn, birgðir og vinnslunýtingu þegar grunur er um óskráðan afla;
- tímanlegar og aðskildar skýrslur skipstjóra, áhafnar, vigtarmanna, eftirlitsmanna, ökumanna og móttakenda;
- fyrri áminningar eða sviptingar sem enn hafa ítrekunaráhrif; og
- nákvæma laga- og reglugerðarheimild eins og hún gilti á brotadegi.
Sönnun um kerfisbundna háttsemi, mikið magn, fjárhagslegan ávinning eða ítrekun getur þyngt viðurlög. Óvissu um tegund, magn, ábyrgðaraðila eða gildandi heimild verður hins vegar ekki eytt með almennum grun um slæma umgengni.
Niðurstaða
Sterk rannsókn fiskveiðibrots tengir saman það sem gerðist á sjó, við löndun og í bókhaldi. Myndefni er áhrifaríkt þegar það sýnir tegund, atvik og samhengi, en þarf oft stuðning af vigtunargögnum, stafrænum skráningum, framburði og sérfræðiþekkingu. Rof í gagnakeðjunni getur leitt til sýknu þótt grunurinn sé sterkur.
Viðurlög ráðast bæði af sönnuðu umfangi og réttri lagaheimild. Minni háttar fyrsta brot getur endað með áminningu, en kerfisbundið eða ítrekað brot getur leitt til leyfissviptingar, gjalds sem nemur verðmæti afla, sektar og í alvarlegustu tilvikum fangelsis. Stjórnvald og dómstóll verða þó í hverju ferli að sanna þau skilyrði sem viðkomandi úrræði byggist á og heimfæra háttsemina nákvæmlega til þeirra.
Heimildir
- .
- .
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.