Kort antwoord
Een Belgische rechter verdeelt internationaal familievermogen niet meteen volgens Belgisch recht. Hij bepaalt eerst afzonderlijk de internationale bevoegdheid, het toepasselijke huwelijksvermogensrecht, het erfrecht en de goederenrechtelijke of vennootschapsrechtelijke regels van de plaats waar een actief is gelegen of geregistreerd. De rechtbank die de echtscheiding of nalatenschap behandelt, kan vaak ook de verbonden huwelijksvermogenskwestie behandelen, maar moet haar bevoegdheid ambtshalve controleren.
Voor echtgenoten die vanaf 29 januari 2019 trouwden of daarna een rechtskeuze maakten, wijst Verordening 2016/1103 zonder keuze doorgaans het recht van hun eerste gemeenschappelijke gewone verblijfplaats na het huwelijk aan. Zij kunnen onder voorwaarden kiezen voor het recht van de gewone verblijfplaats of nationaliteit van een van hen. Dat ene recht beheerst in beginsel alle goederen, waar ook gelegen. Oudere huwelijken blijven vaak onder Belgische overgangs- en conflictregels vallen.
Voor overlijdens vanaf 17 augustus 2015 beheerst Verordening 650/2012 normaal de hele erfopvolging volgens het recht van de laatste gewone verblijfplaats. De erflater kan het recht van een nationaliteitsstaat kiezen. Dat recht bepaalt erfgenamen, aandelen, reserve, inbreng en inkorting van schenkingen en de verdeling. Het fiscale gevolg, registers, zakelijke rechten en vennootschapsbeperkingen blijven afzonderlijk. Een familiebedrijf wordt dus niet automatisch verkocht of gelijk verdeeld: eerst wordt bepaald tot welk huwelijksvermogen en welke nalatenschap de aandelen of onderneming behoren, daarna volgt waardering, reservebescherming en een uitvoerbare overdracht.
Vier vragen vóór de waardering
Een grensoverschrijdend dossier moet in deze volgorde worden ontleed:
- Welke rechter is bevoegd? Een Belgische familierechtbank kan bevoegd zijn door een verbonden echtscheiding of nalatenschap, gewone verblijfplaats, forumkeuze of andere EU-aanknoping.
- Welk recht beheerst het huwelijksvermogen? Dat bepaalt wat eigen of gemeenschappelijk is, schulden, bestuur en vereffening.
- Welk recht beheerst de nalatenschap? Dat bepaalt wie erft, de reserve, de behandeling van giften en de verdeling.
- Welke lokale regels blijven gelden? De ligging van vastgoed, het vennootschapsregister, overdrachtsbeperkingen en belasting kunnen een tweede laag opleggen.
De en de kunnen ook het recht van een niet-EU-land aanwijzen. Niet elke lidstaat neemt echter aan de samenwerking over huwelijksvermogen deel; Denemarken en Ierland vallen niet onder de Erfrechtverordening. Controleer erkenning en uitvoering daarom per staat.
Huwelijksvermogen: keuze of eerste gezamenlijke woonplaats
Echtgenoten of toekomstige echtgenoten kunnen volgens artikel 22 kiezen voor het recht van een staat waar een van hen bij de keuze gewoonlijk verblijft of waarvan een van hen onderdaan is. De keuze moet schriftelijk, gedateerd en door beiden ondertekend zijn; aanvullende vormvereisten van de betrokken woonstaat kunnen gelden. Een wijziging tijdens het huwelijk werkt normaal alleen voor de toekomst en mag rechten van derden niet schaden.
Zonder keuze geldt de cascade van artikel 26:
Eerst geldt het recht van de staat van de eerste gemeenschappelijke gewone verblijfplaats na het huwelijk; bij gebreke daarvan de gemeenschappelijke nationaliteit bij het huwelijk; en anders het recht van de staat waarmee de echtgenoten toen samen het nauwst verbonden waren.
—
Bij meerdere gemeenschappelijke nationaliteiten wordt die stap overgeslagen. Uitzonderlijk kan op verzoek het recht van een latere, aanzienlijk langere gezamenlijke verblijfplaats gelden wanneer beide echtgenoten hun vermogensplanning daarop baseerden. Derdenbescherming blijft behouden.
Het aangewezen recht geldt voor alle goederen, ongeacht hun ligging, en bepaalt categorieën, verschuivingen tussen vermogens, aansprakelijkheid voor schulden, bestuur, ontbinding en verdeling. Dat betekent niet dat een Belgische beslissing zelf een buitenlands kadaster of aandelenregister wijzigt. Goederenrechtelijke vorm, publiciteit en uitvoering volgen vaak het recht van de ligging of registratie.
De temporele grens is essentieel. Hoofdstuk III geldt voor echtgenoten die na 29 januari 2019 trouwden of daarna het toepasselijke recht aanwezen. Voor oudere huwelijken kan het , of vroeger conflictenrecht, beslissend blijven. Toets de overgang en aanknopingscascade aan de huwelijksdatum.
Een Belgische echtscheiding geeft niet automatisch bevoegdheid
Verordening 2016/1103 concentreert verbonden geschillen waar mogelijk. De rechter van een nalatenschap kan het daarmee samenhangende huwelijksvermogen behandelen. De rechter die over echtscheiding, scheiding van tafel en bed of nietigverklaring beslist, kan eveneens bevoegd zijn, soms alleen met instemming van de echtgenoten. Buiten deze gevallen bestaan een forumkeuze en een cascade van gewone verblijfplaatsen.
Het hof van beroep Luik benadrukte in 2021 dat de rechter zijn bevoegdheid voor de vermogensvereffening ambtshalve moet onderzoeken. Hoewel de Belgische rechter de echtscheiding kon behandelen, heropende het hof de debatten over de afzonderlijke voorwaarden van Verordening 2016/1103.
De rechter van een lidstaat moet “ambtshalve zijn bevoegdheid onderzoeken” voor het huwelijksvermogensgeschil.
—
Bevoegdheid, toepasselijk recht en erkenning zijn dus drie verschillende vragen. De plaats van het huwelijk of een Belgisch paspoort alleen beslist het volledige dossier niet.
Nalatenschap: gewone verblijfplaats en nationaliteitskeuze
Voor overlijdens vanaf 17 augustus 2015 is de hoofdregel van artikel 21:
“Het recht dat van toepassing is op de erfopvolging in haar geheel, is het recht van de staat waar de erflater op het tijdstip van overlijden zijn gewone verblijfplaats had.”
—
Een kennelijk nauwere band met een andere staat is een beperkte uitzondering. Duur en regelmaat van verblijf, familie, woning, beroepsleven en intenties zijn aanwijzingen; een tijdelijke opname, winterverblijf of administratief adres beslist niet alleen.
De erflater kan in een uiterste wilsbeschikking kiezen voor het recht van een nationaliteitsstaat bij de keuze of bij overlijden. Bij meerdere nationaliteiten kan hij één kiezen. Dat maakt de rechtbank van die staat niet automatisch bevoegd; daarvoor gelden afzonderlijke forumregels.
Het aangewezen erfrecht beheerst de nalatenschap als geheel, waaronder erfgenamen en aandelen, rechten van de langstlevende, aanvaarding, schulden, beschikbare deel en reserve, inbreng of inkorting van giften en legaten, en verdeling. Voor een testament, erfovereenkomst en vormgeldigheid gelden aanvullende artikelen 24–27 en eventueel het Haagse vormverdrag. Een algemene rechtskeuze in een huwelijkscontract is niet noodzakelijk een geldige erfrechtelijke professio juris.
Belgische rechters volgen voor bevoegdheid en toepasselijk erfrecht uitdrukkelijk Verordening 650/2012 via artikelen 77 en 78 van het Wetboek IPR. Voor nalatenschappen van vóór 17 augustus 2015 gelden oudere regels. Het hof van beroep Bergen paste in 2018 bijvoorbeeld het oude stelsel toe op een overlijden uit 2010 en maakte duidelijk dat die overgangsuitkomst niet naar moderne nalatenschappen mag worden doorgetrokken.
Als Belgisch materieel recht geldt
Onder zijn in het wettelijk stelsel geërfde en geschonken goederen doorgaans eigen. Bij een familiebedrijf kan het recht op aandelen, beroepsgoederen of cliënteel eigen zijn wanneer wettelijke of statutaire overdrachtsbeperkingen gelden of slechts één echtgenoot de beroepsactiviteit uitoefent. De tijdens het stelsel opgebouwde vermogens- of economische waarde kan niettemin gemeenschappelijk zijn. Voor zulke aandelen, beroepsgoederen en cliënteel neemt de vereffeningsmassa in beginsel de waarde op het moment van ontbinding van het stelsel, niet pas bij de latere verdeling. Bewijs, herbelegging, gemeenschappelijke financiering en vergoedingsrekeningen kunnen het resultaat wijzigen.
Onder bedraagt de globale reserve van afstammelingen de helft van de berekeningsmassa. De langstlevende echtgenoot heeft in beginsel een reservatair vruchtgebruik op de helft en bijzondere bescherming voor de gezinswoning en huisraad. Giften worden voor de berekening fictief bij de netto-erfenis gevoegd; overschrijding van het beschikbare deel leidt doorgaans tot inkorting in waarde.
“De verdeling van de nalatenschap geschiedt in beginsel in natura”, maar de na te streven gelijkheid tussen mede-erfgenamen is een gelijkheid in waarde en versnippering van ondernemingen wordt zoveel mogelijk vermeden.
—
Een rechter kan omzetting van vruchtgebruik weigeren als die de belangen van een onderneming of beroepsactiviteit ernstig schaadt. Aandelen kunnen aan één erfgenaam worden toebedeeld met opleg aan anderen, maar statuten, aandeelhoudersovereenkomsten, goedkeuringsclausules en vennootschapsrecht bepalen of de overdracht uitvoerbaar is. De rechter verdeelt economische aanspraken; hij mag niet doen alsof overdrachtsbeperkingen niet bestaan.
Schenkingen en belastingen vormen een aparte laag
De Erfrechtverordening bepaalt of eerdere giften bij overlijden moeten worden ingebracht of ingekort. De geldigheid van een schenking tijdens het leven, haar contractuele vorm en goederenrechtelijke overdracht kunnen echter door andere conflictregels worden beheerst. Als Belgisch recht geldt, vereist een rechtstreekse schenking in beginsel een notariële akte, naast erkende bijzondere schenkingstechnieken en hun eigen bewijsvoorwaarden.
Erf- en schenkbelasting vallen buiten de EU-verordeningen. Vlaanderen, Wallonië en Brussel hebben eigen aanknopingen, tarieven en voorwaarden voor familiebedrijven. Een erfrechtelijke rechtskeuze kiest niet de belastingregio. Controleer woonhistoriek, vastgoed, ondernemingsactiviteit, participatie- en behoudsvoorwaarden op de relevante datum. Vlaamse wijzigingen voor familiebedrijven vanaf 2026 maken oude samenvattingen onveilig.
Praktisch dossier
- Maak een tijdlijn van huwelijk, rechtskeuzes, woonplaatsen, nationaliteiten, schenking en overlijden.
- Scheid huwelijksvermogen, nalatenschap, goederenrecht, vennootschapsrecht en belasting in vijf analyses.
- Verzamel huwelijkscontract, testament, erfovereenkomst, schenkingsakten, registers en aandeelhoudersafspraken.
- Classificeer elk actief en elke schuld onder het toepasselijke huwelijksvermogensrecht vóór de erfenis wordt berekend.
- Waardeer familieaandelen op de juridisch relevante datum en leg waarderingsmethode, minderheidskorting en latente belasting vast.
- Controleer reserve, inbreng, inkorting, vruchtgebruik, toedeling en opleg als afzonderlijke stappen.
- Plan erkenning en registratie in iedere staat; overweeg voor EU-gebruik een Europese erfrechtverklaring.
Conclusie
Een Belgische rechter zoekt geen “eerlijkste land”, maar past een gelaagd conflictensysteem toe. Eén recht kan het volledige huwelijksvermogen beheersen en een ander de volledige nalatenschap, terwijl lokale regels vastgoed, aandelenregisters en belasting blijven sturen. Bij familiebedrijven is het kernonderscheid tussen juridische zeggenschap en te delen economische waarde vaak belangrijker dan de fysieke vestigingsplaats. De juiste uitkomst begint daarom bij data en rechtskeuzes, niet bij een onmiddellijke halvering van alle activa.
Bronnen
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.