Stutta svarið
Eign sem maki átti fyrir hjúskap verður að jafnaði hjúskapareign þegar til hjúskaparins er stofnað. Hún verður þó ekki sjálfkrafa sameign hjónanna. Sá maki sem átti eignina heldur eignarhaldi og ráðstöfunarrétti, en verðmæti hennar getur komið til helmingaskipta við skilnað.
Önnur niðurstaða gildir ef eignin er séreign samkvæmt gildum og skráðum kaupmála, fyrirmælum gefanda eða arfleiðanda eða sérstakri lagareglu. Gjöf eða arfur frá þriðja manni verður ekki sjálfkrafa séreign. Kveða þarf skýrt á um það í gjafagerningi eða erfðaskrá.
Framlög hins makans breyta eigninni heldur ekki sjálfkrafa í sameign eða hjúskapareign. Þau geta þó haft veruleg áhrif á uppgjörið: vegið gegn kröfu um skáskipti, réttlætt frávik frá helmingaskiptum hinum makanum til hagsbóta eða stofnað endurgjalds- eða vinnulaunakröfu.
Helmingaskipti eru hins vegar ekki sjálfvirk skipting hverrar eignar í tvo jafna hluta. Fyrst þarf að afmarka eignir og skuldir hvors maka, greina séreignir og önnur verðmæti frá því sem kemur til skipta og meta síðan hreina hjúskapareign hvors þeirra. Skáskipti eru sérstök undantekning sem byggist á heildarmati og sönnun.
Eign fyrir hjúskap: flokkun breytist, eigandinn ekki
Meginregla 54. gr. hjúskaparlaga er afdráttarlaus:
Eign maka verður hjúskapareign nema sérstakar heimildir standi til annars. Á þetta við um eignir sem maki flytur í búið við hjúskaparstofnun eða öðlast síðar og gegnir einu með hverjum hætti eignar er aflað að lögum.
—
Íbúð, fyrirtæki, verðbréf eða bankainnstæða sem annað hjóna átti áður en þau giftust þarf því ekki að standa tiltekinn árafjölda í hjúskap til að teljast hjúskapareign. Flokkunin fylgir stofnun hjúskaparins, nema sérstök séreignarheimild eigi við.
Hugtökin svara hins vegar ólíkum spurningum:
Hjúskapareign er því ekki það sama og sameign. Maki getur einn verið þinglýstur eigandi fasteignar sem er hjúskapareign hans. Hitt hjóna eignast ekki við giftinguna helming fasteignarinnar og getur ekki ráðstafað henni sem eigandi. Við fjárslit á það hins vegar almennt tilkall til helmings úr hreinni hjúskapareign hins, eftir frádrátt skulda og samkvæmt nánari skiptareglum.
Ráðstöfunarréttur eigandans er heldur ekki takmarkalaus. Meðal annars þarf skriflegt samþykki hins makans til að selja eða veðsetja fjölskylduheimilið, hvort sem það er hjúskapareign eða séreign.
Hvað getur gert eign að séreign?
Í 55. gr. hjúskaparlaga eru taldar þrjár meginleiðir: kaupmáli, ákvörðun gefanda eða arfleiðanda og fyrirmæli laga. Algengustu tilvikin eru þessi:
Kaupmáli getur tekið til tiltekinnar eignar, verið tímabundinn eða bundinn skilyrðum. Hjón geta einnig ákveðið að eign sé séreign meðan bæði lifa en verði hjúskapareign við andlát annars. Vilji hjón breyta eða fella niður séreignarákvæði þarf nýjan kaupmála.
Undirritaður kaupmáli nægir ekki einn
Kaupmáli þarf að vera skriflegur og staðfesta þarf undirritun með þeim hætti sem 80. gr. hjúskaparlaga mælir fyrir um. Skráningin er ekki aðeins tilkynning til kröfuhafa:
Kaupmáli er ekki gildur milli hjóna og gagnvart þriðja manni nema hann sé skráður samkvæmt þeim reglum sem í lögum þessum greinir.
—
Skrá þarf kaupmálann í kaupmálabók. Ef hann varðar fasteign þarf einnig að gæta reglna um skráningu í veðmálaskrá eða þinglýsingu. Gildi skráningar telst frá móttökudegi skjalsins í dagbók; óskráð einkasamkomulag um að „húsið sé mitt ef við skiljum“ skapar ekki sömu réttarstöðu.
Nákvæm eignarlýsing skiptir einnig máli. Eigi verðbréfasafn, hlutabréf í fjölskyldufélagi eða tiltekið hlutfall fasteignar að vera séreign þarf að vera unnt að bera kennsl á verðmætið og rekja hvað kom í stað þess.
Gjöf frá maka og gjöf frá þriðja manni lúta ólíkum reglum
Gefandi utan hjúskaparins getur ákveðið að gjöf verði séreign gjafþegans. Sama á við um arfleiðanda, en ákvörðun um arf verður að koma fram í erfðaskrá. Hjónin geta almennt ekki breytt slíkum fyrirmælum síðar nema gjafagerningurinn eða erfðaskráin heimili það.
Gjöf milli hjóna er önnur tegund ráðstöfunar:
Gjafir milli hjónaefna sem gjafþegi á að fá við hjúskaparstofnun og gjafir milli hjóna eru því aðeins gildar að um þær sé gerður kaupmáli.
—
Undantekning gildir meðal annars um venjulegar gjafir sem eru ekki úr hófi miðað við efnahag gefanda. Stór gjöf, svo sem fasteignarhlutur eða veruleg bankainnstæða, verður hins vegar ekki tryggilega færð milli hjóna með einföldu gjafabréfi. Til þess þarf kaupmála. Ef gjöfin á jafnframt að vera séreign gjafþegans þarf að kveða skýrt á um það í kaupmálanum; það eitt að eignarhaldið færist gerir eignina ekki sjálfkrafa að séreign.
Séreign þarf að vera rekjanleg
Verðmæti sem kemur í stað séreignar verður að jafnaði einnig séreign, ásamt arði, nema annað sé ákveðið. Selji maki séreignaríbúð og kaupi aðra eign fyrir andvirðið getur nýja eignin því verið ígildi séreignarinnar.
Sönnunarbyrðin hvílir þó á þeim sem heldur því fram að eign sé séreign. Hæstiréttur orðaði sönnunar- og rekjanleikakröfuna svo í máli nr. 409/2015:
Meginreglan er sú að eign einstaklings í hjúskap telst hjúskapareign hans, sbr. 54. gr. hjúskaparlaga. Sá sem heldur því fram að eign sé annað en hjúskapareign ber sönnunarbyrði fyrir því. […] Skilyrði ígildisreglunnar er að hægt sé að rekja verðmætin sem halda á utan skipta til upprunalegrar séreignar.
—
Í málinu höfðu eignir sem upphaflega voru gerðar að séreign með gömlum kaupmála verið seldar, en við tóku sameiginleg lán og ný eignakaup. Séreignirnar höfðu blandast svo við hjúskapareignir að ekki var unnt að sérgreina séreignarhlutann og krafan um séreign náði því ekki fram að ganga. Dómurinn sýnir hvers vegna kaupsamningar, bankayfirlit, uppgjör eldri lána og skýr aðgreining fjármuna skipta jafnmiklu máli og upphaflegi kaupmálinn.
Getur eign fyrir hjúskap samt sætt skáskiptum?
Já. Eignin getur verið hjúskapareign en samt komið að stærri hluta í hlut upprunalega eigandans ef helmingaskipti yrðu bersýnilega ósanngjörn. Við matið skiptir meðal annars máli hversu lengi hjúskapurinn stóð, hver fjárhagur hjónanna var og hvort annað þeirra flutti verulega meira í búið. Arfur eða gjöf frá þriðja manni getur einnig haft vægi þótt verðmætið hafi ekki verið gert að séreign.
Í hafði annað hjóna lagt fram meginhluta þess fjár sem fór í fasteignina, meðal annars úr séreignarsparnaði, slysabótum og lánum frá föður. Hjúskapurinn var skammvinnur. Landsréttur taldi jöfn skipti bersýnilega ósanngjörn en leit jafnframt til umönnunar barns, framlaga til framfærslu og skattalegs hagræðis hins makans. Niðurstaðan varð sú að skipta eigninni 70/30 en ekki að halda henni allri utan skipta.
Málið sýnir að skáskipti eru heildarmat, ekki reikniregla þar sem hver króna sem var til fyrir giftingu er dregin frá. Skáskipti breyta heldur ekki afturvirkt eigninni í séreign.
Hvaða áhrif hafa vinna og önnur framlög hins makans?
Hærri launatekjur annars hjóna sanna ekki einar og sér að það hafi skapað eignirnar. Heimilisvinna, umönnun barna og framlög til framfærslu geta skapað tekjuhærri makanum svigrúm til tekjuöflunar. Þessi fjárhagslega samstaða er ein af forsendum helmingaskiptareglunnar.
Í 104. gr. hjúskaparlaga er heimilað að taka sérstakt tillit til þess þegar annað hjóna hefur með vinnu, framfærsluframlögum eða á annan hátt stuðlað verulega að aukningu eignar sem annars félli hinu í skaut. Reglan getur því vegið gegn kröfu upprunalega eigandans um skáskipti eða leitt til fráviks hinum makanum til hagsbóta.
Önnur úrræði geta átt við eftir eðli framlagsins:
- Maki sem vinnur við atvinnurekstur hins getur átt rétt á hæfilegri borgun þótt ekki hafi verið samið um hana. Sú krafa fyrnist á einu ári.
- Hafi fjármunir sem áttu að koma til skipta verið notaðir til að auka séreign eða önnur verðmæti sem standa utan skipta getur stofnast endurgjaldskrafa við skiptin samkvæmt 107. gr.
- Hafi framlög hins makans varðveitt verðmæti sem annars er heimilt að halda utan skipta getur þurft að lækka þá fjárhæð samkvæmt sanngirnismati.
- Beinar greiðslur inn á eign geta, eftir samkomulagi og sönnun, einnig stofnað kröfu á grundvelli almennra reglna. Þær skapa þó ekki sjálfkrafa eignarhlut.
Gögnin sem ráða mestu
- Skráður kaupmáli og skýr lýsing á eigninni sem hann tekur til.
- Gjafagerningur eða erfðaskrá með ótvíræðu séreignarákvæði.
- Kaupsamningar og bankayfirlit sem rekja söluverð séreignar í nýja eign.
- Skuldastaða við hjúskaparstofnun og gögn um hver greiddi af lánum síðar.
- Skattframtöl og verðmat eigna við upphaf hjúskapar og við fjárslit.
- Gögn um heimilisvinnu, umönnun, vinnu í fyrirtæki maka og önnur framlög.
- Samskipti sem sýna hvort greiðsla var gjöf, lán, framfærsla eða framlag til eignamyndunar.
Niðurstaða
Eign frá því fyrir hjúskap verður almennt hjúskapareign strax við hjúskaparstofnun, en verður ekki sameign fyrir það eitt. Vilji eigandinn halda henni utan almennra skipta þarf yfirleitt gildan og skráðan kaupmála eða skýra séreignarheimild frá gefanda, arfleiðanda eða lögum.
Jafnvel gild séreign getur tapað sérstöðu sinni ef ekki er unnt að rekja hana eftir sölu, endurfjármögnun og blöndun fjármuna. Á hinn bóginn getur eign sem er hjúskapareign sætt skáskiptum vegna skamms hjúskapar og ójafnrar eignastöðu við upphaf hans. Vinna, umönnun og fjárframlög hins makans geta þá breytt heildarmatinu verulega og eftir atvikum skapað sérstaka greiðslukröfu.
Heimildir
- , einkum 53.–56., 58., 60.–62., 72. og 74.–85. gr. og 99.–107. gr.
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.