Stutta svarið
Undirbúningur verður almennt að refsiverðri tilraun þegar maður hefur tekið ákvörðun um að fremja tiltekið brot og ótvírætt sýnt þann ásetning í verki sem miðar, eða er ætlað að miða, að framkvæmd brotsins. Hugmynd, fantasía, reiðiorð eða óljóst áform nægir ekki. Það sama getur gilt um kaup á almennum hlut, upplýsingaleit eða ferð sem á sér margar saklausar skýringar.
Matið er heildstætt. Dómurinn lítur meðal annars til þess hversu afmarkað brotið var, hvort skotmark, tími og aðferð höfðu verið ákveðin, hvers eðlis tæki eða vopn voru, hvaða skref voru þegar framkvæmd og hversu trúverðugar saklausar skýringar eru. Athöfn þarf ekki að vera síðasta skrefið fyrir fullframningu. Hún þarf hins vegar, í samhengi við gögnin, að sýna ótvírætt að brotaásetningurinn hafi færst úr hugmynd eða undirbúningi yfir í framkvæmd.
Undirbúningur getur sjálfur verið sérstakt brot, til dæmis ólögmæt vörsla eða framleiðsla vopna, þótt ekki sé sannað að tilraun til annars brots hafi hafist. Á hinn bóginn getur tilraun verið refsiverð þótt hún hefði ekki getað tekist, en þá má samkvæmt 20. gr. almennra hegningarlaga láta refsingu falla niður. Sjálfviljugt og virkt afturhvarf áður en brot fullkomnast getur einnig fellt niður hegningu fyrir tilraun samkvæmt 21. gr.
Fjögur stig frá hugsun til fullframins brots
Mörkin verða ekki dregin aðeins eftir fjölda skrefa sem voru eftir. Að senda fíkniefnasendingu af stað eða afhenda eitraðan drykk getur verið tilraun þótt langt sé í að sendingin komi eða brotaþoli drekki. Aftur á móti getur öflun tækja og margra skjala verið undirbúningur ef tengingin við ákveðið brot er enn óljós eða gögn sanna ekki endanlega ákvörðun.
Tvö skilyrði 20. gr. þurfa að fara saman
„Hver sá, sem tekið hefur ákvörðun um að vinna verk, sem refsing er lögð við [...] og ótvírætt sýnt þann ásetning í verki, sem miðar eða er ætlað að miða að framkvæmd brotsins, hefur, þegar brotið er ekki fullkomnað, gerst sekur um tilraun til þess.“
—
Fyrra skilyrðið er huglægt: maðurinn þarf að hafa ákveðið að fremja brot. Ásetningur til óvissrar framtíðarathafnar eða almenn hrifning af ofbeldi er ekki endilega slík ákvörðun. Ákæruvaldið þarf að afmarka hvaða brot ásetningur náði til og sanna þá afstöðu með orðum, skilaboðum, leitarsögu, útvegun muna, verkaskiptingu og öðrum atvikum.
Síðara skilyrðið er ytra: ákvörðunin þarf að birtast í ótvíræðri athöfn sem miðar að framkvæmdinni. Orðið „ótvírætt“ merkir ekki að athöfnin megi alls ekki eiga sér saklausa skýringu þegar hún er skoðuð einangruð. Dómurinn metur hana með öðrum gögnum. Því sértækari sem tæki, tímasetning, skotmark og framkvæmd eru, því líklegra er að mörkin séu komin yfir.
Tilraun er ásetningsbrot. Ekki er rökrétt að reyna af gáleysi að fremja brot. Ef afleiðing verður ekki en maður sýnir aðeins gáleysi getur refsiábyrgð ráðist af sérstöku hættubroti eða öðru ákvæði, ekki tilraunarreglunni einni.
Hvað bendir til undirbúnings og hvað til tilraunar?
Þessi atriði eru ekki gátlisti sem gefur sjálfvirkt svar. Kaup á eldsneyti getur verið saklaust, undirbúningur að íkveikju eða hluti tilraunar eftir því hvort maður hefur aðeins geymt það, hellt því við hús eða þegar reynt að kveikja. Sama athöfn getur því fengið ólíkt vægi eftir stað, tíma, ummælum og öðrum ráðstöfunum.
Dæmi um tilraun þótt brotið stöðvist snemma
Í var maður sakfelldur fyrir tilraun til að flytja um 30 kg af hassi til Íslands. Fíkniefnin höfðu verið falin í sérsmíðaðri hurð og sending með tíu hurðum undirbúin í nafni íslensks fyrirtækis. Maðurinn hafði lengi skipulagt innflutninginn, útvegað viðtakanda og flutningsupplýsingar og reynt að koma sendingunni af stað. Spænsk lögregla fann efnið hjá flutningafyrirtæki í Barcelona áður en það komst til Íslands.
Brotið var því langt frá því að vera fullframið hér á landi, en framkvæmdin var komin út fyrir margræðan undirbúning. Fíkniefnin höfðu verið falin í vöru, viðtakandi og flutningsleið valin og sendingin komin til flutningsaðila. Utanaðkomandi íhlutun lögreglu stöðvaði þá atburðarás sem stefndi að innflutningnum.
Málið sýnir einnig að lögregla þarf ekki að bíða þar til hættuleg sending nær landamærum. Spurningin er hvort athafnir gerandans hafi þegar ótvírætt miðað að framkvæmd, ekki hvort síðasti verknaðarþátturinn hafi byrjað.
Vopn og ógnandi ummæli sanna ekki alltaf tilraun til annars brots
Í voru tveir menn sakfelldir fyrir stórfelld vopnalagabrot. Annar var jafnframt ákærður fyrir tilraun til hryðjuverka og hinn fyrir hlutdeild. Ákæruvaldið taldi yfirlýsingar og athafnir sýna ásetning til hryðjuverks.
Landsréttur taldi hins vegar ekki sannað að maðurinn hefði ótvírætt sýnt í verki ásetning til að fremja hryðjuverk. Sýkna beggja af þeim sakargiftum var staðfest, þótt vopnabrotin sjálf væru alvarleg og refsiverð. Málið sýnir tvo sjálfstæða flokka: tæki eða undirbúningsháttsemi getur fullnægt sérstöku refsiákvæði án þess að tengingin við framkvæmd annars, enn alvarlegra brots nái þröskuldi 20. gr.
Ekki má því láta alvarleika hugsanlegs lokabrots lækka sönnunarkröfuna. Því alvarlegri sem ákæran er, því mikilvægara er að afmarka ákvörðun, skotmark og ótvíræða framkvæmdarathöfn.
Getur ómöguleg eða misheppnuð tilraun verið refsiverð?
Já. Tilraun hættir ekki að vera tilraun aðeins vegna þess að vopnið virkar ekki, vasinn er tómur, lögregla hefur skipt fíkniefnum út fyrir gerviefni eða brotaþoli er ekki þar sem gerandi telur. Fyrsta málsgrein 20. gr. beinist að ákvörðun og framkvæmdarathöfn, ekki aðeins raunhæfum árangri.
Þriðja málsgrein heimilar þó að refsing falli niður ef hagsmunirnir eða verknaðurinn eru þannig að tilraunin hefði ekki getað leitt til fullframins brots. Það er matsheimild, ekki sjálfvirk sýkna. Munur getur verið á fullkomlega fjarstæðri aðferð og tilraun sem mistókst aðeins vegna leynilegrar aðgerðar lögreglu.
Tilraun getur líka verið refsiverð þótt hún hafi engin skaðleg áhrif. Afleiðingaleysi hefur vægi við refsingu, en tilraunarábyrgðin verndar gegn þeirri hættu sem staðfastur brotaásetningur og hafin framkvæmd skapa.
Hvenær fellur hegning niður vegna afturhvarfs?
„Hegning fyrir tilraun fellur niður, ef sá, sem sekur hefur gerst um hana, lætur af sjálfsdáðum af þeim ásetningi sínum að drýgja brotið, áður en það er fullkomnað [...].“
—
Afturhvarfið þarf að vera sjálfviljugt. Maður lætur ekki af sjálfsdáðum ef hann hættir aðeins vegna þess að lögregla kemur, dyrnar reynast óbrjótanlegar, brotaþoli flýr eða tækið bilar. Þá hefur framkvæmdin farist fyrir vegna tálmana eða tilviljunar.
Hafi maður þegar skapað hættu á að brotið fullkomnist þarf hann að koma í veg fyrir það eða gera ráðstafanir sem hefðu gert það. Sá sem hefur sent eitraðan drykk lætur ekki nægja að skipta um skoðun; hann þarf að stöðva afhendinguna eða vara viðtakanda og viðeigandi aðila. Ráðstafanir geta fullnægt reglunni þótt brotinu hafi án vitundar hans verið afstýrt á annan hátt.
Afturhvarf eyðir aðeins hegningu fyrir tilraunina. Fullframið sjálfstætt brot sem þegar var unnið, svo sem vopnalagabrot, eignaspjöll eða líkamsárás, hverfur ekki við að hætt sé við annað fyrirhugað brot.
Hvaða gögn skipta mestu?
- Tímalína: Hvenær varð áformið afmarkað og hvaða verk fylgdi næst?
- Samskipti: Sýna skilaboð og samtöl ákvörðun eða aðeins ýkjur og óljóst tal?
- Tæki og útfærsla: Eru munir almennir eða sérútbúnir fyrir ákveðið skotmark?
- Staður og nálægð: Var gerandi kominn á vettvang og búinn að setja atburðarás af stað?
- Verkaskipting: Höfðu aðrir tekið hlutverk sem gerði áformið framkvæmanlegt?
- Ástæða stöðvunar: Hætti maður sjálfviljugur eða vegna hindrunar sem hann réð ekki við?
- Afstýring: Dró hann framlag sitt til baka og kom raunverulega í veg fyrir hættu?
Sönnunarbyrði um sekt og atvik ákærða í óhag hvílir á ákæruvaldinu samkvæmt . Ákæran þarf að lýsa nægilega hvaða athöfn fór yfir mörkin og að hvaða broti hún miðaði. Vafi um hvort margræð háttsemi sýni ótvírætt brotaásetning verður ekki fylltur með almennum tilvísunum til persónu eða skoðana ákærða.
Niðurstaða
Mörkin liggja ekki við fyrsta samtal, fyrsta kaup eða ákveðna fjarlægð frá vettvangi. Refsiverð tilraun hefst þegar ákvörðun um afmarkað brot hefur verið tekin og ásetningurinn birtist ótvírætt í verki sem miðar að framkvæmd þess. Hversu mörg skref eru eftir skiptir máli, en eðli, sérhæfing og samhengi þeirra skrefa sem þegar voru tekin getur vegið þyngra.
Dómar sýna báðar hliðar. Sérsmíðuð fíkniefnasending komin til flutningsaðila var tilraun þótt lögregla stöðvaði hana erlendis. Alvarleg vopnabrot og ógnandi gögn sönnuðu hins vegar ekki án frekari ótvíræðrar framkvæmdarathafnar tilraun til hryðjuverks. Sjálfviljug og virk afstýring getur fellt niður hegningu, en hindrun, mistök eða lögregluaðgerð gerir það ekki.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.