Stutta svarið
Upplýsingar á sakavottorði einstaklings birtast almennt í þrjú eða fimm ár, eftir því hvers konar niðurstaða liggur fyrir og hvenær fresturinn byrjar að líða. Óskilorðsbundinn fangelsisdómur birtist að jafnaði í fimm ár frá lokum afplánunar, lokum samfélagsþjónustu eða lokum reynslutíma reynslulausnar. Skilorðsbundinn fangelsisdómur birtist í fimm ár frá niðurstöðu máls. Ákærufrestun birtist almennt í þrjú ár.
Þetta þýðir ekki að upplýsingunum sé eytt úr sakaskrá þegar þær hætta að birtast á einkavottorði. Sakavottorð er aðeins afmarkað úttak úr skránni. Vottorð sem gefið er út til yfirvalda getur almennt náð tíu ár aftur frá tilgreindum lokaatburði og eldri upplýsingar geta komið fram í sérstökum tilvikum.
Sama niðurstaða getur því verið horfin af einkavottorði þótt stjórnvöld geti enn fengið upplýsingar um hana með lögmætum hætti.
Sá sem hefur náð 15 ára aldri getur óskað eftir sakavottorði um sjálfan sig hjá sýslumanni. Umboðsmaður getur sótt það með sannanlegri heimild. Tiltekin yfirvöld geta fengið vottorð beint frá ríkissaksóknara, en atvinnurekendur og aðrir einkaaðilar hafa ekki almennan rétt til beinnar uppflettingar í sakaskrá.
Sakaskrá og sakavottorð eru ekki sami hluturinn
Sakaskrá ríkisins geymir tilteknar niðurstöður sakamála til notkunar við rannsókn og meðferð sakamála, útgáfu sakavottorða og afmarkaðar rannsóknir. Ríkissaksóknari heldur skrána samkvæmt .
Sakavottorð sýnir aðeins þær upplýsingar sem reglur heimila að komi fram á viðkomandi tegund vottorðs. Því geta þrjár ólíkar fullyrðingar allar verið réttar samtímis:
- tiltekin niðurstaða er enn skráð í sakaskrá;
- hún birtist ekki lengur á vottorði sem einstaklingur fær um sjálfan sig; og
- hún getur enn komið fram á vottorði eða við lögmæta uppflettingu fyrir yfirvald.
Orðalagið „hreint sakavottorð“ merkir því aðeins að ekkert birtist á því vottorði sem var gefið út. Það sannar ekki að engar upplýsingar séu varðveittar í sakaskrá eða öðrum skrám lögreglu.
Hversu lengi birtast upplýsingar á einkavottorði?
Núverandi yfirlit Ríkissaksóknara á greinir birtingartímann eftir niðurstöðu og brotaflokki:
Sektir og réttindasviptingar vegna umferðarlaga og annarra sérrefsilaga geta verið færðar í sakaskrá þegar skráningarskilyrði eru uppfyllt, en birtast ekki á venjulegu sakavottorði einstaklings. Sama gildir almennt um fangelsisdóma vegna slíkra sérrefsilaga. Einkavottorðið er þannig fyrst og fremst afmarkað við almenn hegningarlög og lög um ávana- og fíkniefni.
„Gefa skal út sakavottorð handa þeim sem þess óskar um hann sjálfan þegar viðkomandi hefur náð 15 ára aldri.“
—
Ríkissaksóknari getur í sérstökum tilvikum veitt undanþágu frá tímamörkum einkavottorðs. Ekki ætti því að reikna út útkomu vottorðs eingöngu út frá ári dóms; upphaf tímans getur ráðist af afplánun, reynslulausn eða síðari ákvörðun.
Hvað sést á sakavottorði til yfirvalda?
Vottorð til yfirvalda er ítarlegra en einkavottorð. Almenna reglan er að upplýsingar séu ekki tilgreindar þegar tíu ár eru liðin frá síðasta viðeigandi tímamarki. Upphaf tíu ára tímans getur verið:
- lok afplánunar fangelsisrefsingar, þar með talin lok samfélagsþjónustu;
- lok reynslutíma reynslulausnar;
- niðurfelling ráðstöfunar samkvæmt 62.–67. gr. almennra hegningarlaga;
- lok réttindasviptingar eða endurveiting réttinda; eða
- endanlegur dómur eða dagsetning annarrar ákvörðunar.
Ef maður hefur hlotið tvo eða fleiri fangelsisdóma geta þeir allir komið fram þótt aðeins einn sé innan tíu ára tímamarksins. Ríkissaksóknari getur einnig ákveðið í sérstöku tilviki að eldri niðurstöður komi fram. Tíu ár eru því ekki algert eyðingarviðmið fyrir sakaskrána.
Þegar æðri dómur sýknar sakborning á hins vegar að afmá fyrri niðurstöðu lægra dóms úr sakaskrá samkvæmt 6. gr. reglnanna. Sama á við um nánar tilgreind tilvik þar sem viðurlagaákvörðun er felld úr gildi eða fyrri niðurstaða leyst af hólmi eftir endurupptöku.
Hver getur óskað eftir sakavottorði eða upplýsingum?
Dómstólar, dómsmálaráðuneytið, umboðsmaður Alþingis, lögreglustjórar, Fangelsismálastofnun og Útlendingastofnun eru sérstaklega talin upp sem viðtakendur vottorða til yfirvalda. Aðrir opinberir aðilar þurfa að sýna fram á lögvarða hagsmuni.
„Upplýsingar úr sakaskrá má ekki veita einstaklingum, fyrirtækjum eða öðrum einkaaðilum, nema [...] fyrir því sé heimild í lögum.“
—
Ríkissaksóknari getur þó veitt einkaaðila ákveðnar upplýsingar þegar það er nauðsynlegt til að gæta lögvarinna hagsmuna sem eru greinilega ríkari en hagsmunirnir af því að halda upplýsingunum leyndum. Þetta er undantekning sem krefst sérstaks mats, ekki almenn heimild atvinnurekenda til bakgrunnsathugana.
Má atvinnurekandi sækja sakavottorð án vitundar umsækjanda?
Almennur atvinnurekandi hefur ekki beinan aðgang að sakaskrá. Í framkvæmd er því yfirleitt einstaklingurinn sjálfur sem sækir einkavottorð og afhendir það ef lögmætt tilefni er til. fer fram hjá sýslumanni, rafrænt eða á pappír eftir aðstæðum.
Sérlög geta þó heimilað eða krafist þess að stjórnvald afli upplýsinga vegna tiltekins starfs eða leyfis. Þá ræðst umfangið af þeirri lagaheimild, en ekki af almennri ósk vinnuveitanda. Það að vinnuveitandi biðji umsækjanda um einkavottorð veitir honum heldur ekki aðgang að öðrum upplýsingum í sakaskránni.
Samþykki eða umboð þarf einnig að vera raunverulegt og afmarkað. Samkvæmt reglunum skal tryggja að sá sem sækir vottorð annars manns hafi heimild til að veita því viðtöku. Við útgáfu á pappír er miðað við skriflegt umboð sem er vottað af tveimur vitundarvottum.
Hvað ef upplýsingar eru rangar eða niðurstaða hefur breyst?
Ef vottorð sýnir niðurstöðu sem hefur verið felld úr gildi, eða upphafsdagur tímamarks virðist rangur, er rétt að senda sýslumanni eða sakaskrá ríkissaksóknara skriflega beiðni. Með henni ættu að fylgja vottorðið og gögn um endanlegan dóm, lok afplánunar, reynslulausn eða aðra breytingu sem skiptir máli.
Mikilvægt er að greina milli þess að leiðrétta ranga skráningu og þess að óska eftir því að rétt skráð niðurstaða hætti að birtast. Fyrra tilvikið snýst um réttleika gagnanna. Hið síðara ræðst af birtingarreglum einkavottorðs, tíu ára viðmiði yfirvaldsvottorðs og mögulegum sérreglum.
Tilmæli ríkissaksóknara frá 9. janúar 2026 taka fram að ítarleg uppfletting í sakaskrá sé aðeins heimil þegar lög heimila viðkomandi að óska eftir upplýsingunum. Beiðnir um slíka uppflettingu eru handunnar og afgreiðsla getur tekið allt að þrjár vikur.
Niðurstaða
Upplýsingar hætta almennt að birtast á sakavottorði einstaklings eftir þrjú eða fimm ár, en upphaf tímans og lengdin ráðast af niðurstöðu málsins. Fimm ár geta talist frá niðurstöðu, lokum afplánunar, samfélagsþjónustu, reynslutíma eða niðurfellingu ráðstöfunar. Á vottorði til yfirvalda er almenna viðmiðið tíu ár frá viðeigandi lokaatburði.
Þessi tímamörk eyða ekki sjálfkrafa upplýsingunum úr sakaskrá. Einstaklingur sem hefur náð 15 ára aldri getur fengið sitt eigið vottorð, en yfirvöld þurfa heimild samkvæmt reglunum eða öðrum lögum. Einkaaðilar hafa ekki almennan beinan aðgang og atvinnurekandi þarf því yfirleitt að fá vottorðið frá einstaklingnum sjálfum.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.