Stutta svarið
Óvissa um fjárhæð, ágreiningur um greiðsluskyldu eða ókomið skilyrði útilokar ekki að kröfu sé lýst við gjaldþrotaskipti. Öruggast er að lýsa kröfunni innan kröfulýsingarfrests, gera grundvöll hennar eins skýran og gögn leyfa og taka sérstaklega fram hvað er óvíst eða hvaða atburður á eftir að virkja greiðsluskylduna.
Skilyrt krafa kemst að ef stofnast hefur kröfuréttarsamband fyrir skiptin þótt greiðsluskyldan sé enn háð framtíðaratburði. Hugsanleg krafa sem verður fyrst til ef kröfuhafinn eignast síðar rétt annars manns er á hinn bóginn ekki endilega skilyrt krafa í þessum skilningi.
Krafa sem ekki er lýst innan frests fellur að meginreglu til niður gagnvart þrotabúinu. Sex undantekningar er að finna í 118. gr. laga nr. 21/1991, meðal annars samþykki aukins meirihluta, afsakanleg vanþekking erlends kröfuhafa og krafa sem verður fyrst til eftir gjaldþrotaúrskurð. Flestar síðbúnar lýsingar þurfa almennt sem slíkar að berast án ástæðulausra tafa og fyrir boðun fundar um frumvarp til úthlutunar.
Óviss, umdeild og skilyrt krafa er ekki það sama
Hugtökin lýsa ólíkum aðstæðum:
- Óviss krafa getur átt sér skýran grundvöll þótt fjárhæð hennar ráðist af mati, uppgjöri eða tjóni sem hefur ekki verið reiknað til enda.
- Umdeild krafa er krafa sem skiptastjóri, þrotabú eða annar kröfuhafi mótmælir að einhverju eða öllu leyti.
- Skilyrt krafa byggist á réttarsambandi sem þegar er komið á, en greiðsluskylda eða endanleg fjárhæð ræðst af ókomnum atburði.
- Framtíðarmöguleiki er ekki krafa ef framtíðaratburðurinn myndi fyrst stofna réttarsambandið eða færa kröfuhafanum rétt sem annar á nú.
- Seint lýst krafa getur verið fullkomlega skýr og gjaldfallin, en glatast samt gagnvart búinu vegna þess að fresturinn var ekki virtur.
Þessi flokkun skiptir máli. Úr óvissu um sönnun eða fjárhæð er leyst við meðferð kröfunnar. Vanlýsing snýst hins vegar um hvort rétturinn fáist yfirleitt tekinn til efnislegrar úrlausnar við skiptin.
Lýsa þarf kröfunni þótt ekki sé búið að reikna allt til enda
Sá sem vill halda uppi kröfu og getur ekki fylgt máli fram samkvæmt 116. gr. skal lýsa henni fyrir skiptastjóra. Kröfulýsingin hefur sömu áhrif og málshöfðun á þeirri stundu sem hún berst. Hún er því ekki aðeins tilkynning um að einhver réttur kunni að vera til.
Lögin gera skýrar kröfur til efnis kröfulýsingar:
Í henni skulu kröfur tilteknar svo skýrt sem verða má, svo sem fjárhæð kröfu og vaxta í krónum og hverrar stöðu sé krafist að hún njóti í skuldaröð [...]. Í kröfulýsingu skal enn fremur greina þær málsástæður sem kröfuhafi byggir rétt sinn á hendur þrotabúinu á, svo og önnur atvik sem þarf að greina samhengis vegna.
—
Ef fjárhæð er óviss þarf að tilgreina hana eins nákvæmlega og unnt er og skýra bæði reikniaðferðina og hvers vegna endanlegt uppgjör liggur ekki fyrir. Ef lýst er áætlaðri eða hámarksfjárhæð þarf hún að eiga stoð í þeim atvikum og gögnum sem fylgja lýsingunni. Almenn setning um að „allur réttur sé áskilinn“ kemur ekki í stað lýsingar á kröfu, málsástæðum, skuldaröð og sönnunargögnum.
Fyrra réttarsamband skilur skilyrta kröfu frá framtíðarmöguleika
Í Hæstaréttarmáli nr. 717/2017 hafði látinn maður gengist í sjálfskuldarábyrgð fyrir námsláni dóttur sinnar. Lánið var í skilum og ábyrgðin því ekki orðin virk. Hæstiréttur taldi kröfuna engu að síður hafa stofnast með ábyrgðaryfirlýsingunni:
Með því að gangast í sjálfskuldarábyrgð gagnvart sóknaraðila fyrir námslánum dóttur sinnar stofnaði A til kröfu á hendur sér. Eftir efni sínu felur slík krafa í sér tryggingu fyrir efndum aðalskuldara.
—
Krafan var viðurkennd sem almenn krafa. Þótt greiðsluskyldan yrði ekki virk nema aðalskuldari vanefndi, hafði ábyrgðarsambandið þegar stofnast og réttindin færst til dánarbúsins. Skiptalokum skyldi haga samkvæmt 157. gr. um kröfur sem háðar eru ókomnu skilyrði.
Mörkin sjást frá hinni hliðinni í Hæstaréttarmáli nr. 589/2013. Tryggingarsjóður vildi lýsa kröfu vegna greiðslna sem hann kynni síðar að inna af hendi til innstæðueigenda. Samkvæmt lögum öðlast sjóðurinn kröfu innstæðueigenda við greiðsluna, en greiðslan hafði ekki farið fram. Dómurinn taldi hugsanlega greiðslu ekki lúta að kröfuréttarsambandi sem þegar hefði stofnast:
Af þeim sökum verður kröfu sóknaraðila ekki lýst við slit varnaraðila sem kröfu, er háð sé ókomnu skilyrði [...] þar sem skilyrðið um að sóknaraðili greiði áðurgreindum innstæðueigendum andvirði innstæðna þeirra veit ekki að kröfuréttarsambandi sem stofnast hefur milli hans og varnaraðila.
—
Það nægir því ekki að atburður kunni síðar að veita manni kröfurétt. Spyrja þarf hvort samningur, ábyrgð, tjónsatvik eða önnur réttarstofnun hafi þegar bundið þrotamann og kröfuhafa saman, þannig að framtíðaratburðurinn ráði aðeins virkni eða umfangi greiðsluskyldunnar.
Ágreiningur stöðvar ekki kröfulýsinguna
Að fresti loknum gerir skiptastjóri kröfuskrá og tekur sjálfstæða afstöðu til hverrar kröfu. Fallist hann ekki á kröfuna að öllu leyti, skal hann tilkynna kröfuhafanum afstöðu sína með sannanlegum hætti og að minnsta kosti viku fyrir kröfuskrárfund.
Kröfuhafi sem unir ekki afstöðunni verður að mótmæla á fundinum eða með bréfi sem berst skiptastjóra eigi síðar en á fundinum. Berist engin mótmæli, telst afstaða skiptastjóra endanlega samþykkt við skiptin. Takist ekki að jafna ágreining, er honum beint til héraðsdóms samkvæmt 171. gr.
Búinu má ljúka þótt niðurstaða skilyrðisins bíði
Skilyrt eða umdeild krafa þarf ekki að tefja aðrar greiðslur eða skiptalok. Við greiðslu viðurkenndra krafna skal taka frá nægilegt fé fyrir skilyrtar og umdeildar kröfur í sömu eða hærri skuldaröð. Ef biðin verður löng, getur skiptastjóri lokið skiptum:
Skiptastjóri getur ákveðið að ljúka skiptum þótt kröfu hafi verið lýst sem er háð ókomnu skilyrði eða dómsmál er rekið um ef fyrirséð þykir að nokkur bið verði enn eftir málalokum. Fé skal tekið frá til að efna slíkar kröfur eftir þeirri stöðu sem þær kynnu að njóta í skuldaröð [...].
—
Féð er lagt á sérgreindan vaxtaberandi reikning. Þegar skilyrðið kemur fram eða ágreiningi er endanlega ráðið til lykta, tekur skiptastjóri skiptin upp á ný og greiðir kröfuna ef niðurstaðan gefur tilefni til. Viðurkenning skilyrtrar kröfu jafngildir því ekki tafarlausri greiðslu, en tryggir stöðu hennar við úthlutun.
Vanlýst krafa fellur almennt niður gagnvart búinu
Kröfulýsingarfrestur er almennt tveir mánuðir frá fyrri birtingu innköllunar í Lögbirtingablaði, en getur í undantekningartilvikum verið þrír til sex mánuðir. Afleiðingar þess að missa af frestinum eru afdrifaríkar:
Ef kröfu á hendur þrotabúi er ekki lýst fyrir skiptastjóra áður en fresti lýkur [...] þá fellur hún niður gagnvart búinu nema [undantekning 118. gr. eigi við].
—
Orðin „gagnvart búinu“ skipta máli. Ákvæðið fjallar um þátttöku í skiptunum, ekki um að allar persónulegar skuldbindingar þrotamanns hverfi sjálfkrafa.
Undantekningarnar sex eru í stuttu máli:
- Kröfunni er lýst fyrir boðun fundar um úthlutunarfrumvarp og hún samþykkt af þremur fjórðu hlutum þeirra sem missa greiðslu, bæði eftir höfðatölu og fjárhæð krafna.
- Kröfuhafi er búsettur erlendis, vissi hvorki né mátti vita um skiptin og lýsir kröfunni án ástæðulausra tafa fyrir sama lokamark.
- Krafan er notuð til skuldajafnaðar að skilyrðum 100. gr. uppfylltum.
- Um er að ræða kröfu samkvæmt 109. gr., svo sem nánar tilgreindan skiptakostnað og aðrar búskröfur ákvæðisins.
- Krafan fellur undir 1.–3. tölul. 110. gr. eða varð annars fyrst til eftir gjaldþrotaúrskurð; þá þarf almennt að lýsa henni án ástæðulausra tafa og fyrir lokamarkið.
- Krafan er til komin vegna riftunar samkvæmt 143. gr., með sömu kröfum um skjót viðbrögð og lokamark.
Í fyrsta tilvikinu kemur samþykki skiptastjóra eitt og sér ekki í stað samþykkis kröfuhafanna. Lokamarkið er heldur ekki úthlutunardagurinn sjálfur, heldur boðun til fundar um frumvarpið.
Erlendur kröfuhafi þarf að sýna bæði vanþekkingu og skjót viðbrögð
Í Hæstaréttarmáli nr. 752/2012 fékk erlendur kröfuhafi aðeins tilkynningu um að íslenskt fjármálafyrirtæki væri í greiðslustöðvun. Hæstiréttur taldi þá vitneskju ekki jafngilda vitneskju um slitameðferð. Kröfuhafinn lýsti kröfunni án ástæðulausra tafa eftir að hann frétti af slitunum og áður en boðað var til fundar um úthlutunarfrumvarp. Krafan komst því að samkvæmt 2. tölul. 118. gr.
Dómurinn veitir erlendum kröfuhöfum ekki almenna undanþágu. Búseta erlendis, afsakanleg vanþekking, skjót viðbrögð eftir vitneskju og rétt lokamark þurfa öll að fara saman.
Í Hæstaréttarmáli nr. 823/2014 hafði krafa orðið til vegna ráðstöfunar búsins eftir upphaf skiptanna. Kröfuhafanum var ekki tilkynnt um hana fyrr en síðar og hann lýsti kröfunni í kjölfarið. Hún var ekki talin fallin niður vegna vanlýsingar samkvæmt 5. tölul. 118. gr. Eftir það tók þó við sérstök efnisúrlausn og kröfunni var hafnað þar sem samningar heimiluðu ráðstöfunina. Að krafa komist að þrátt fyrir tímamörkin segir þannig ekkert eitt og sér um hvort hún sé sönnuð eða réttmæt.
Hvað á kröfuhafi að gera?
Gagnlegt verklag er þetta:
- Finna dag fyrri birtingar innköllunar og skrá lok kröfulýsingarfrests.
- Lýsa kröfunni innan frests þótt fjárhæð sé óviss, skilyrði ókomið eða ágreiningur óleystur.
- Greina hver stofnaði réttarsambandið, hvenær það gerðist og á hvað framtíðaratburðurinn hefur áhrif.
- Tilgreina fjárhæð, vexti, skuldaröð, málsástæður og útreikning eins skýrt og gögn leyfa og láta samninga, reikninga og önnur sönnunargögn fylgja.
- Fá sannanlega staðfestingu á móttöku og fylgjast með kröfuskrá og fundarboðum.
- Mótmæla afstöðu skiptastjóra í síðasta lagi á kröfuskrárfundi.
- Ef frestur er liðinn, velja þann tölulið 118. gr. sem við á og sanna öll skilyrði hans, þar á meðal skjót viðbrögð og að lýsing hafi borist fyrir lokamark.
Niðurstaða
Óvissa er ástæða til nákvæmrar kröfulýsingar, ekki til að bíða. Krafa getur komist að þótt greiðsluskylda sé skilyrt, fjárhæðin óuppgerð eða rétturinn umdeildur, enda sé raunverulegur kröfuréttargrundvöllur fyrir hendi og honum lýst með nægilegum skýrleika. Lögin gera ráð fyrir mótmælum, dómsúrlausn og fráteknu fé þar til niðurstaða fæst.
Eftir lok kröfulýsingarfrests snýst málið fyrst og fremst um hvort krafan falli undir eina af sex undantekningum 118. gr. Aðeins þá kemur að efnislegu mati á kröfunni. Rétt tímasetning, skýr lýsing á stofnun réttarsambandsins og virk eftirfylgni með fundarboðum skipta því oft meira máli en hvort krafan var þegar gjaldfallin á frestdegi.
Heimildir
- , einkum 85., 116.–121., 126., 156.–157. og 163. gr.
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.