Stutta svarið
Sá sem telur að rangt hafi verið farið með staðreyndir í fjölmiðli og að það hafi skaðað lögmæta hagsmuni hans, einkum æru eða orðspor, á rétt á andsvari eða öðru jafngildu úrræði samkvæmt 36. gr. laga um fjölmiðla. Leiðrétting miðilsins getur verið slíkt úrræði. Þetta er ekki almenn krafa um að miðill birti hvert andóf við gagnrýni, skoðun eða fréttamat.
Andsvar á að leiðrétta staðreyndir, vera hæfilega langt og birtast án greiðslu þannig að eftir því sé tekið. Synji miðillinn beiðninni verður hann að tilkynna það innan þriggja sólarhringa. Ef hann synjar eða svarar ekki innan þess tíma má beina erindi til Fjölmiðlanefndar, sem getur lagt fyrir miðilinn að birta andsvarið án tafar.
Starfsmanni skráðs eða leyfisskylds fjölmiðils er óheimilt að upplýsa hver heimildarmaður er eða afhenda gögn sem bera kennsl á hann, hafi heimildarmaður óskað nafnleyndar. Verndin nær einnig til óbirtra upplýsinga og annarra sem fá vitneskju um heimildina vegna tengsla við miðilinn eða framleiðslu efnis. Heimildarvernd verður aðeins aflétt með samþykki heimildarmanns eða samkvæmt sérstökum og ströngum reglum sakamálaréttarfars. Hún leysir þó fjölmiðilinn ekki undan skyldu til að sannreyna upplýsingar, gæta nákvæmni eða leiðrétta villur.
Leiðrétting og andsvar eru ekki alveg sami hluturinn
kveða á um rétt til andsvars eða annarra jafngildra úrræða. Í framkvæmd getur miðill leiðrétt rangt atriði í upphaflegu fréttinni, birt sérstaka leiðréttingu eða birt afmarkað andsvar frá þeim sem málið varðar. Hvaða leið dugar ræðst af því hvort rangfærslan er leiðrétt skýrt, fljótt og með nægilegum sýnileika.
Rétturinn samkvæmt 36. gr. byggist á þremur meginatriðum:
- Fjallað hefur verið um staðreynd, ekki aðeins skoðun eða gildisdóm.
- Rangt hefur verið farið með staðreyndina.
- Sá sem krefst andsvars sýnir fram á einstaklingsbundna lögmæta hagsmuni sem hafa beðið tjón.
„Andsvör skulu birt eða þeim miðlað þegar eftir að rök hafa verið færð fyrir beiðni þar um.“
—
Fjölmiðlar eiga jafnframt samkvæmt 26. gr. að gæta hlutlægni og nákvæmni í fréttum og fréttatengdu efni og sjá til þess að mismunandi sjónarmið komi fram. Sú almenna skylda og sérstakur réttur einstaklings til andsvars styðja hvort annað, en eru ekki sama reglan.
Hvenær er líklegt að réttur til andsvars stofnist?
Óhagstæð umfjöllun er því ekki nóg. Sá sem er ósammála niðurstöðu fréttar á ekki sjálfkrafa rétt á jafn löngu viðtali eða nýrri frétt. Beiðnin þarf að benda á tiltekna staðreynd, skýra hvers vegna hún sé röng og setja fram hnitmiðaða leiðréttingu.
Hvernig á að senda beiðni um andsvar?
Miðill skal birta á heimasíðu sinni eða með öðrum opinberum hætti nafn, símanúmer eða netfang þess sem tekur við slíkum erindum. Best er að senda skriflega beiðni strax og villan uppgötvast og varðveita afrit af öllum samskiptum.
Góð beiðni inniheldur:
- heiti fréttar, birtingardag og vefslóð eða dagskrárlið,
- nákvæma tilvitnun í hvert atriði sem talið er rangt,
- stutta skýringu og gögn sem sýna hver rétta staðreyndin er,
- lýsingu á þeim lögmætu hagsmunum sem umfjöllunin hefur skaðað,
- tilbúinn, afmarkaðan texta sem leiðréttir aðeins viðkomandi staðreyndir og
- ósk um staðfestingu á móttöku og birtingu án tafar.
Fjölmiðlaveita getur synjað ef andsvarið er lengra en nauðsynlegt er, gengur lengra en að leiðrétta staðreyndir, felur í sér ólögmætt eða siðferðilega óviðeigandi efni, brýtur gegn réttindum þriðja manns eða ef umsækjandi sýnir ekki fram á eigin lögvarða hagsmuni. Heimilt er einnig að synja þegar fréttin hefur aðeins að geyma beina tilvitnun í gögn frá stjórnvöldum eða dómstólum.
þar sem andsvör voru talin fara yfir nauðsynleg mörk og fela í sér meira en leiðréttingu staðreynda. Málið sýnir að krafa verður að vera hnitmiðuð þótt umfjöllunin hafi verið umfangsmikil.
Þriggja sólarhringa svarfrestur og erindi til Fjölmiðlanefndar
Synjun skal tilkynnt innan þriggja sólarhringa frá því að beiðnin er sett fram. Ef miðillinn synjar eða bregst ekki við innan þess tíma getur viðkomandi sent . Með kvörtun ættu að fylgja fréttin, upphaflega beiðnin, gögn henni til stuðnings og svar miðilsins ef það barst.
Lögin mæla fyrir um að Fjölmiðlanefnd taki ákvörðun innan viku frá því að erindið berst. Telji nefndin rétt til andsvars fyrir hendi leggur hún fyrir miðilinn að birta eða miðla því án tafar. Sá sem telur á sér brotið á einnig rétt á endurgjaldslausu afriti af umræddu fjölmiðlaefni; ágreining um þann rétt má bera undir nefndina.
Andsvar eða jafngild leiðrétting á að birtast ókeypis og þannig að eftir henni sé tekið. Falin breyting í gömlum veftexta, án skýringar fyrir lesendur, er ekki endilega jafngild sýnilegri leiðréttingu þegar upphaflega rangfærslan fékk mikla dreifingu.
Hverjir njóta og bera heimildarvernd?
Samkvæmt 25. gr. laga um fjölmiðla er starfsmönnum fjölmiðlaveitu sem hefur hlotið leyfi eða skráningu hjá Fjölmiðlanefnd óheimilt að upplýsa hver sé heimildarmaður eða höfundur ef hann hefur óskað nafnleyndar. Bannið tekur til greinar, rits, frásagnar, tilkynningar og annars efnis, hvort sem efnið hefur birst eða ekki.
Verndin nær einnig til þeirra sem vegna tengsla við fjölmiðlaveituna eða framleiðslu efnis komast að því hver heimildin er. Hún getur því náð til fleiri en blaðamannsins, svo sem ritstjórnar, framleiðanda eða tæknimanns sem þarf að vinna með gögnin. Ekki má heldur afhenda gögn sem geyma upplýsingar um heimildarmanninn.
„Heimildarvernd […] verður einungis aflétt með samþykki viðkomandi heimildarmanns eða höfundar.“
—
Ósk um nafnleynd þarf að liggja fyrir. Því er skynsamlegt að skrá skýrt áður en upplýsingar eru veittar hvort heimildin megi vera nafngreind, aðeins notuð án nafns eða einungis nýtast til bakgrunns. Hugtök á borð við „utan upptöku“, „bakgrunn“ og „ekki til birtingar“ hafa ekki sjálfkrafa eitt lögbundið inntak; aðilar ættu að staðfesta skriflega hvað þeir eiga við.
Hvenær má aflétta heimildarvernd?
Fyrsta leiðin er samþykki heimildarmanns eða höfundar. Hin leiðin er 119. gr. . Þar er vitni almennt óheimilt, án leyfis þess sem í hlut á, að svara hver sé ónafngreindur höfundur eða heimildarmaður sem það kynntist vegna ábyrgðar eða starfs við opinbera birtingu.
Dómari getur þó ákveðið að vitni svari ef vitnisburðurinn getur ráðið úrslitum um niðurstöðu sakamáls og ríkari hagsmunir eru af svari en trúnaði. Þetta er undantekning sem krefst sérstaks hagsmunamats, ekki almenn heimild lögreglu eða mótaðila til að krefjast nafns. Reglur um haldlagningu og gögn taka einnig mið af upplýsingum sem heimildarverndin nær til.
Í einkamáli segir að vitni sé án leyfis heimildarmanns óheimilt að svara hver hann sé. Heimild dómara í næstu málsgrein til að vega hagsmuni nær samkvæmt orðalagi hennar aðeins til annarra trúnaðarupplýsinga í b–d-liðum, ekki heimildarmanna samkvæmt a-lið.
Heimildarvernd er ekki undanþága frá ábyrgð
Nafnlaus heimild getur verið nauðsynleg til að upplýsa mál sem varða almenning, en fjölmiðill ber áfram ábyrgð á eigin birtingu. Ritstjórn þarf að meta nálægð heimildarinnar við atburði, mögulega hagsmuni hennar, hvort gögn styðji frásögn, hvort óháð staðfesting fáist og hvort sá sem um er fjallað hafi fengið sanngjarnt tækifæri til að svara.
Í var fjallað um rannsókn lögreglu þar sem blaðamaður hafði réttarstöðu sakbornings. Landsréttur áréttaði réttindi og skyldur blaðamanns til verndar heimildum en tók jafnframt fram að heimildarvernd veitti blaðamanni ekki almenna friðhelgi gegn rannsókn eða saksókn vegna ætlaðs brots í starfi. Við meðferð málsins yrði þó að gæta stöðu hans og réttar til að svara ekki spurningum sem gætu borið kennsl á heimildarmann í bága við 25. gr.
Hagnýt öryggisatriði fyrir heimildir og ritstjórnir
Ritstjórn ætti að takmarka vitneskju um nafn heimildar við þá sem þurfa hana, halda auðkennandi gögnum aðskildum frá birtingarefni og forðast að setja nafn, lýsigögn eða samskiptasögu í sameiginleg kerfi að óþörfu. Samkomulag um nafnleynd, heimild til tilvitnunar og möguleg takmörk notkunar ætti að vera skýrt áður en viðkvæm gögn eru afhent.
Heimildarmaður þarf jafnframt að hafa í huga að fjölmiðill getur ekki lofað algerri tæknilegri nafnleynd eða friðhelgi fyrir öllum rannsóknaraðgerðum. Rétt er að ræða hvernig samband verður haft, hverjir fá að sjá frumgögn og hvort skjöl innihaldi lýsigögn eða sérstök einkenni sem geta afhjúpað upprunann.
Niðurstaða
Fjölmiðill þarf að bregðast við þegar rangt hefur verið farið með staðreyndir og það skaðar einstaklingsbundna lögmæta hagsmuni. Úrræðið getur verið sýnileg leiðrétting, afmarkað andsvar eða annað jafngilt úrræði. Andsvarið er ókeypis, miðillinn hefur þrjá sólarhringa til að tilkynna synjun og síðan má leita til Fjölmiðlanefndar.
Trúnaður við heimildarmenn er sjálfstæð og mjög sterk skylda. Hún nær til auðkennandi upplýsinga, birt og óbirts efnis og fleiri starfsmanna en þess sem skrifar fréttina. Undantekningar eru þröngar og lúta einkum að samþykki heimildarmanns eða sérstöku dómsmati í sakamáli. Verndin breytir þó ekki skyldu fjölmiðils til nákvæmni, sannprófunar, andsvara og ábyrgðar á því sem hann birtir.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.