Stutta svarið
Víkja má samningsákvæði milli fyrirtækja til hliðar, breyta því eða eftir atvikum ógilda samninginn í heild samkvæmt 36. gr. samningalaga ef ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju væri að bera ákvæðið fyrir sig. Reglan nær því ekki aðeins til neytendasamninga.
Þröskuldurinn er þó almennt hár í viðskiptum atvinnurekenda. Fyrirtæki er venjulega ætlað að lesa skilmála, meta áhættu og standa við meðvitaða áhættuskiptingu. Óhagstæður samningur, óvæntur kostnaður eða stærðarmunur fyrirtækja nægir ekki einn og sér.
Heildarmat ræður úrslitum. Litið er til efnis samningsins, stöðu aðila, aðdraganda samningsgerðar og síðari atvika. Aðstöðumunur fær meira vægi ef hann birtist í sérþekkingu, upplýsingaforskoti, fjárhagslegri nauðsyn eða skorti á raunhæfu samningsvali. Góð trú skiptir einnig máli, en hún verndar ekki fyrirtæki sem gat greint áhættuna eða samþykkti hana skýrt. Dómaframkvæmd sýnir þó að leiðrétta megi jafnvel sérstaklega umsamda áhættu þegar ófyrirséð þróun verður stórfelld, efndir hafa farið fram og gagnaðili héldi annars eftir verulegum ávinningi á kostnað hins.
Almenna reglan gildir líka milli atvinnurekenda
Í 36. gr. laga nr. 7/1936 um samningsgerð, umboð og ógilda löggerninga felst víðtæk heimild til sanngirnisleiðréttingar:
Samningi má víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta, ef það yrði talið ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera hann fyrir sig [...] Við mat [...] skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.
—
Ákvæðið setur ekki það skilyrði að annar aðilinn sé neytandi. Sérreglur 36. gr. a–d gilda hins vegar um skilmála sem atvinnurekandi notar gagnvart neytanda. Í þeim felst meðal annars sérstakt mat á verulegu ójafnvægi neytanda í óhag. Fyrirtæki sem gerir samning í tengslum við atvinnurekstur sinn getur almennt ekki byggt á þeirri neytendavernd, en getur eftir sem áður borið fyrir sig almennu 36. gr.
Úrræðin eru sveigjanleg. Dómstóll getur látið aðeins eitt ákvæði falla brott, breytt efni þess eða vikið samningnum í heild til hliðar. Í viðskiptasamningi er leiðrétting á tiltekinni fjárhæð eða áhættureglu oft nærtækari en algert ógildi, ef hún varðveitir það jafnvægi sem aðilar stefndu að.
Samningsfrelsi vegur þungt í viðskiptum fyrirtækja
Meginreglan er að samninga skuli halda. Hún gerir fyrirtækjum kleift að verðleggja áhættu, fjármagna verkefni og treysta því að umsamið uppgjör standi. Ef dómstólar endurskrifuðu viðskiptasamninga í hvert sinn sem niðurstaðan yrði öðrum aðilanum óhagstæð, hyrfi mikið af því öryggi.
Þess vegna þarf að greina á milli þriggja tilvika:
- Fyrirtækið samþykkti þekkta áhættu sem síðan raungerðist.
- Áhættan varð meiri en vænst var, en þó innan eðlilegra viðskiptasveiflna.
- Atvik urðu svo ófyrirséð og afleiðingarnar svo stórfelldar að óbreytt beiting ákvæðisins raski samningsjafnvæginu með ósanngjörnum hætti.
Fyrstu tvö tilvikin leiða sjaldan til breytingar. Þriðja tilvikið getur gert það, en stærð fráviksins er ekki eina atriðið. Einnig er metið hver tók áhættuna, hvort hægt var að draga úr tjóninu, hvort samningurinn var efndur og hvaða ávinning gagnaðilinn hafði af efndunum.
Hæstiréttur breytti föstu verði eftir stórfelldar hækkanir
Dómur Hæstaréttar í máli nr. 542/2010 sýnir að 36. gr. getur raunverulega breytt samningi tveggja öflugra fyrirtækja. Samið hafði verið um byggingarverk á föstu verði án verðbóta. Á verktímanum urðu ófyrirséðar og stórfelldar verðhækkanir á aðföngum. Verktakinn lauk engu að síður verkinu og verkkaupinn fékk verðmætara mannvirki til eignar og útleigu.
Þrátt fyrir stórfelldar verðhækkanir á aðföngum og tafir [...] lauk gagnáfrýjandi verkinu og efndi þar með verksamninginn samkvæmt efni sínu þótt það væri honum mun þungbærara en gert var ráð fyrir í upphafi. [...] Þegar tekið er tillit til framangreindra atriða verður talið ósanngjarnt af aðaláfrýjanda að bera fyrir sig verðákvæði [...]
—
Hæstiréttur féllst þó ekki á kröfu verktakans óbreytta. Fastverðsákvæðið fól í sér að verktakinn bar áhættu af venjulegum hækkunum og jafnvel meiri en hann hafði reiknað með. Dómurinn ákvarðaði hækkunina á grundvelli sanngirnismats. Þetta er mikilvægt: 36. gr. eyðir ekki endilega áhættuskiptingunni heldur getur fært hana inn fyrir sanngjörn mörk.
Fjögur prósent umfram væntingar voru ekki nóg
Í máli Hæstaréttar nr. 109/2014 var einnig deilt um fast verð í verksamningi. Þar nam hins vegar hækkun kostnaðar umfram sanngjarnar og eðlilegar væntingar tæpum 4% af umsömdum verklaunum. Kröfu um breytingu var hafnað.
Matsmaður taldi því að hækkun umfram það sem almennt hefði mátt telja sanngjarnar og eðlilegar væntingar hefði verið um 1.805.264 krónur. Síðastgreind fjárhæð nemur tæpum 4% af umsömdum verklaunum. Að því gættu [...] verður [héraðsdómur] staðfestur.
—
Samanburður málanna tveggja sýnir betur en almenn lýsing hvar mörkin liggja. Það nægir ekki að óvænt hækkun hafi orðið; hún þarf að vera nægilega alvarleg í samhengi samningsins og leiða til ósanngjarnrar niðurstöðu þegar horft er til efnda og ávinnings beggja aðila.
Aðstöðumunur skiptir máli en veldur ekki sjálfkrafa ógildi
Tvö fyrirtæki eru ekki alltaf jafnsett. Annað getur verið lítið og háð einum viðskiptavini, en hitt markaðsráðandi með sérfræðinga, staðlaða skilmála og mun betri upplýsingar. Við mat á stöðu aðila skiptir þó meira máli hvernig munurinn tengdist umdeilda ákvæðinu en hver velta fyrirtækjanna var.
Gagnlegt er að spyrja:
- Hvort raunhæft val hafi verið um skilmálann eða unnt hafi verið að leita annað.
- Hver samdi textann og hvort ákvæðið hafi verið sérstaklega rætt.
- Hvort báðir aðilar hafi haft sérþekkingu eða ráðgjöf á viðkomandi sviði.
- Hvort upplýsingar um áhættuna hafi verið hjá öðrum aðilanum og hinum óaðgengilegar.
- Hvort annar aðilinn hafi hagnýtt sér fjárhagslega nauð eða viðskiptalegt ósjálfstæði hins til að knýja fram óvenjulega einhliða skilmála.
Í máli Hæstaréttar nr. 34/2015 taldi stórt fyrirtæki sig hafa verið í góðri trú um fullar efndir lána og benti á aðstöðumun gagnvart banka. Fyrirtækið hafði þó miklar rekstrartekjur og starfsemi sem kallaði á reynslu af gjaldeyrisáhættu. Hæstiréttur lagði áherslu á heildarmatið:
Öll þau atriði sem undantekningarreglan styðst við eru til viðmiðunar þegar metið er hvort skilyrðum hennar sé fullnægt og getur ekkert eitt þeirra ráðið úrslitum heldur ráðast þau af heildarmati hverju sinni.
—
Góð trú og nokkur aðstöðumunur nægðu þar ekki. Þekking fyrirtækisins, stærð, eðli viðskiptanna og áhrif kröfunnar vógu á móti.
Góð trú er ekki það sama og góð viðskiptavenja
Góð trú felur í sér að aðili vissi ekki og mátti ekki vita um annmarka eða aðra þýðingarmikla staðreynd. Góð viðskiptavenja er víðara og hlutlægara viðmið um heiðarlega og sanngjarna háttsemi í viðskiptum. Fyrirtæki getur því verið í góðri trú um eigin skilning án þess að það eitt réttlæti breytingu samnings.
Á hinn bóginn getur háttsemi gagnaðila vegið þungt ef hann bjó yfir upplýsingum, setti óskýrt eða óvenjulegt ákvæði inn í staðlaðan texta, gerði ranglega lítið úr áhættunni eða beitti ákvæðinu á annan hátt en samningsaðili mátti með réttu vænta. Þá þarf að tengja háttsemina við samningsgerðina eða ósanngjarna niðurstöðu, en ekki aðeins fullyrða almennt um skort á sanngirni.
Fyrirtæki bera jafnframt ríka skoðunarskyldu. Í máli Hæstaréttar nr. 436/2007 var lagt til grundvallar að það væri almenn vitneskja að ábyrgðartrygging væri háð stöðluðum skilmálum:
Bar forsvarsmönnum [félagsins] að kynna sér þá áður en gengið var til samninga [...] og ganga úr skugga um að tryggingin tæki til þeirra þátta í starfsemi félagsins sem félagið óskaði tryggingar á.
—
Ólesnir staðalskilmálar falla því ekki sjálfkrafa úr gildi. Niðurstaðan getur orðið önnur ef mikilvægt frávik var falið eða orðalagið villandi eða mótað með þeim hætti að fyrirtækið hafði ekki sanngjarnt færi á að átta sig á því.
Hvaða gögn þurfa að fylgja kröfu um breytingu?
Málatilbúnaður þarf að vera nákvæmari en svo að fullyrt sé að samningurinn hafi „orðið ósanngjarn“. Leggja þarf fram:
- samninginn, viðauka, staðlaða skilmála og öll fyrri drög;
- tölvupósta, fundargerðir og tilboð sem sýna hvað var rætt og hver mótaði ákvæðið;
- gögn um sérþekkingu, ráðgjöf, samningsval og raunverulega stöðu aðila;
- samtímagögn um þær upplýsingar og væntingar sem lágu fyrir við samningsgerð;
- tölulegan samanburð á umsaminni áhættu og þeirri þróun sem varð;
- gögn um tilraunir til að takmarka tjón og um efndir samningsins; og
- útreikning sem sýnir bæði byrði annars aðila og ávinning hins.
Í máli Landsréttar nr. 49/2024 var verktaki talinn hafa samþykkt áhættuna af kostnaði umfram eigin kostnaðaráætlun. Hann hafði jafnframt átt kost á að nýta kauprétt ef hann teldi söluverð fasteigna duga fyrir kostnaði og ávöxtun, en nýtti hann ekki. Ekki hafði verið sýnt fram á að skilmálinn yrði ósanngjarn. Samningsbundið val og uppruni kostnaðaráætlunarinnar vógu því gegn breytingu.
Niðurstaða
Almenna reglan í 36. gr. samningalaga getur leitt til leiðréttingar á samningum milli fyrirtækja, en hún er ekki trygging gegn slæmum viðskiptum. Skýr og meðvituð áhættuskipting nýtur sterkrar verndar. Aðstöðumunur, góð trú eða óvænt útgjöld verða að tengjast efni samningsins og leiða til ósanngjarnrar niðurstöðu í heildarmati.
Sterkasta krafan sýnir nákvæmlega hvaða ákvæði þarf að breyta, hvaða staðreyndir voru ófyrirséðar, hversu mikið samningsjafnvægið raskaðist og hvernig gagnaðili nyti annars óeðlilegs ávinnings. Dómarnir um föst verð sýna mörkin skýrt: venjuleg eða hófleg frávik lenda á þeim sem tók áhættuna, en stórfelld og ófyrirséð röskun getur réttlætt markvissa leiðréttingu þótt báðir aðilar séu reyndir atvinnurekendur.
Heimildir
- , einkum 36. og 36. gr. a–c.
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.