Hver getur fengið greiðsluaðlögun og hvaða skuldir falla utan hennar?

Stutta svarið

Einstaklingur getur leitað greiðsluaðlögunar ef hann sýnir fram á að hann sé, eða verði um fyrirsjáanlega framtíð, ófær um að standa við fjárskuldbindingar sínar. Ekki þarf að vera algerlega eignalaus, en greiðsluvandinn þarf að vera verulegur þegar litið er til skuldanna, eigna, tekna og félagslegra aðstæðna. Hjón og sambúðarfólk geta sótt saman. Umsækjandi þarf að jafnaði bæði að eiga lögheimili og vera búsettur á Íslandi.

Uppfyllt grunnskilyrði tryggja þó ekki samþykki. Umsókn má synja meðal annars vegna ófullnægjandi gagna, óleystra fjárhagsmála, rangra upplýsinga, óhæfilegrar skuldasöfnunar, nýrra óeðlilegra skulda eða verulega ámælisverðrar fjármálahegðunar. Einnig getur úrræðið verið óhentugt ef skuldirnar sem falla utan þess valda meginhluta vandans.

Flestar eldri peningakröfur geta fallið undir greiðsluaðlögun, þar á meðal óveðtryggðar kröfur og sá hluti veðskuldar sem er umfram verðmæti eignar. Utan hennar falla hins vegar meðal annars skuldir sem stofnast eftir samþykki umsóknar, tilteknar forgangskröfur, sektir, vangoldinn virðisaukaskattur, afdregin en ógreidd staðgreiðsla, námslán, uppsafnaðar meðlagsskuldir og kröfur sem stofnast hafa erlendis. Undantekningarnar eru ekki allar meðhöndlaðar eins: sumum má fresta eða greiða eftir sérstakri reglu, en þær eru almennt ekki felldar niður með sama hætti og venjulegar óveðtryggðar kröfur.

Hvað er greiðsluaðlögun?

Greiðsluaðlögun er lögbundið úrræði fyrir einstaklinga í verulegum greiðsluerfiðleikum. Markmiðið er að endurskipuleggja fjármál þeirra og koma á raunhæfu jafnvægi milli skulda og greiðslugetu. Hún er hvorki sjálfvirk skuldaniðurfelling né almennt greiðsluhlé sem stendur ótakmarkað.

Samningur um greiðsluaðlögun stendur að jafnaði í eitt til þrjú ár. Á tímabilinu er skuldara tryggð framfærsla samkvæmt viðmiðum Umboðsmanns skuldara en það sem er umfram framfærslu fer eftir samningnum til kröfuhafa. Eignir sem skuldari getur með sanngirni verið án kunna að verða seldar.

Frumvarp umsjónarmanns skal vera á þann veg að framfærsla skuldara og fjölskyldu hans sé tryggð og að raunhæft megi telja [...] að hann geti staðið við skuldbindingar sínar.

—

Hver uppfyllir grunnskilyrðin?

Kjarnaskilyrðið er ekki tiltekin skuldafjárhæð heldur fyrirsjáanleg greiðslugeta. Umsækjandi þarf að sýna að hann geti ekki, eða eigi í verulegum erfiðleikum með að, standa við fjárskuldbindingar sínar um fyrirséða framtíð. Við matið skipta meðal annars máli:

eðli og heildarfjárhæð skuldanna,
reglulegar og fyrirsjáanlegar tekjur,
nauðsynlegur framfærslukostnaður,
eignir sem unnt er að selja eða nýta til greiðslu,
fjölskyldu-, heilsu- og félagslegar aðstæður og
hvort raunhæft sé að endurskipulagning leysi vandann.

Einstaklingur sem sýnir fram á að hann sé eða verði um fyrirsjáanlega framtíð ófær um að standa í skilum með fjárskuldbindingar sínar getur leitað greiðsluaðlögunar.

—

Hjón og einstaklingar í óvígðri sambúð geta sótt sameiginlega. Að jafnaði þarf umsækjandi að eiga lögheimili og vera búsettur hér á landi. Heimilt er að víkja frá búsetuskilyrðinu ef nægar upplýsingar liggja fyrir um fjárhag erlendis, erlendir kröfuhafar eru engir eða óverulegir og erlendar eignir valda ekki vandkvæðum við umleitanirnar.

Hvað getur komið í veg fyrir samþykki?

Umboðsmaður skuldara metur bæði greiðsluvandann og hvernig hann varð til. Samkvæmt 6. gr. laganna skal að jafnaði synja umsókn ef gögn sýna ekki að skilyrðin séu uppfyllt eða gefa ekki nægilega skýra mynd af fortíð, núverandi stöðu og væntanlegri þróun fjárhagsins.

Synjun getur einnig byggst á því að umsækjandi hafi:

veitt rangar eða villandi upplýsingar eða leynt mikilvægum upplýsingum,
stofnað óheiðarlega eða óhæfilega til skulda,
tekið áhættu sem var augljóslega ósamrýmanleg fjárhagsstöðu hans,
safnað óhóflegum skattkröfum með ámælisverðum hætti,
ráðstafað eignum með hætti sem hefði getað sætt riftun í gjaldþroti,
látið hjá líða að greiða eftir bestu getu eða
stofnað til nýrra skulda eftir að hann leitaði aðstoðar, nema þær hafi verið eðlilegar vegna endurfjármögnunar, framfærslu eða nauðsynlegs húsnæðis.

Fyrri greiðsluaðlögun, ólokið gjaldþrot eða fyrri niðurfelling umleitana geta einnig staðið í vegi. Lögin heimila þó frávik þegar sérstakar aðstæður eru fyrir hendi. Því þarf alltaf einstaklingsbundið mat; listinn er ekki sjálfvirkt ævilangt bann.

Hvaða skuldir falla undir og hverjar falla utan?

Meginreglan er að greiðsluaðlögun taki til allra krafna á hendur skuldara nema þeirra sem 3. gr. laganna undanskilur. Eftirfarandi tafla sýnir helstu flokka en ekki tæmandi úrlausn um einstaka kröfu:

Tegund kröfu	Almenn meðferð
Óveðtryggð peningakrafa sem stofnaðist fyrir samþykki umsóknar	Fellur almennt undir; heimilt er að lækka hana, fresta henni eða gefa hana eftir
Veðkrafa innan verðmætis eignar sem skuldari heldur	Greidd eftir veðröð og reglum samningsins
Sá hluti veðkröfu sem er umfram verðmæti eignar	Meðhöndlaður almennt eins og óveðtryggð krafa
Krafa sem stofnast eftir samþykki umsóknar	Fellur utan greiðsluaðlögunar
Krafa um annað en peningagreiðslu	Fellur utan ef efna má hana eftir aðalefni sínu
Tiltekin forgangskrafa samkvæmt 109., 110. eða 112. gr. gjaldþrotaskiptalaga	Fellur utan
Sekt, vangoldinn virðisaukaskattur, afdregin en ógreidd staðgreiðsla eða dæmdar bætur vegna refsiverðs athæfis	Fellur almennt utan, en ákveða má hlutfallslega greiðslu eða gjaldfrest samkvæmt sérreglum; sektum verður þó ekki frestað
Námslán Lánasjóðs íslenskra námsmanna	Fellur almennt utan, en greiðslum af afborgunum og vöxtum má fresta og bæta við höfuðstól
Tímabundið bankalán gegn væntanlegu námsláni sem á að renna til uppgjörs þess	Fellur almennt utan; fáist námslánið ekki vegna ónógrar námsframvindu fellur ógreiddi hlutinn þó undir sem samningskrafa
Uppsöfnuð opinber meðlagsskuld	Fellur utan og fer eftir sérstökum ívilnunarúrræðum, en hlutfallsleg greiðsla eða frestur getur komið til greina
Krafa sem stofnast hefur erlendis	Fellur utan

Greiðsluaðlögun tekur til allra annarra krafna á hendur skuldara en þeirra sem hér greinir.

—

Kröfuhafi getur skriflega afsalað sér undanþágu þannig að greiðsluaðlögunin hafi áhrif á kröfu hans. Afsalið má binda því skilyrði að greiðsluaðlögun nái fram að ganga. Kröfur sem hefðu verið aftast í skuldaröð samkvæmt 114. gr. gjaldþrotaskiptalaga falla hins vegar niður samkvæmt sérstakri reglu 3. gr.

„Utan greiðsluaðlögunar“ þýðir ekki alltaf það sama

Mikilvægt er að greina á milli þriggja atriða: hvort krafa falli undir samninginn, hvort innheimtu hennar sé frestað meðan samningaviðræður standa og hvernig greiða eigi hana.

Þegar umsókn hefur verið samþykkt hefst tímabundin frestun greiðslna. Á meðan mega kröfuhafar almennt ekki krefjast greiðslu, gjaldfella skuld, gera fjárnám, knýja fram nauðungarsölu eða krefjast gjaldþrotaskipta. Frestunin nær að meginreglu einnig til krafna sem endanleg greiðsluaðlögun tekur ekki til. Hún nær þó ekki til krafna sem verða til eftir samþykki umsóknarinnar.

Almennir samningsvextir geta fallið á eldri kröfur á frestunartímanum, en ekki dráttarvextir, vanskilagjöld eða nýr innheimtukostnaður. Slíkir almennir vextir eru ekki gjaldkræfir meðan frestunin stendur.

Þegar greiðslum samkvæmt samningi er skipt eiga kröfur utan úrræðisins almennt að greiðast að fullu, annaðhvort strax eða samkvæmt samkomulagi við kröfuhafa. Sérreglur um tilteknar sektar-, skatta- og meðlagskröfur geta þó heimilað að þær fái hlutfallslega greiðslu eða frest. Þess vegna þarf að flokka hverja kröfu nákvæmlega í stað þess að draga eina ályktun af orðunum „fellur utan“.

Hvað verður um húsnæði og veðskuldir?

Greiðsluaðlögun felur ekki sjálfkrafa í sér að skuldari haldi húsnæði sínu, en hún útilokar það heldur ekki. Haldi skuldari fasteign þarf hann almennt fyrst að gera skil á gjaldföllnum lögveðs- og lögtakskröfum. Síðan greiðir hann raunafborganir af veðkröfum sem rúmast innan verðmætis eignarinnar, eftir veðröð.

Við sérstakar eða tímabundnar aðstæður og litla eða enga greiðslugetu má leggja til lægri greiðslur eða gjaldfrest af veðlánum, að jafnaði í allt að eitt ár. Frá 2024 er jafnframt sérstök heimild til að óska eftir afmáningu veðréttinda sem standa umfram verðmæti heimilis þar sem skuldari býr og á lögheimili, ef hann getur ekki greitt allar veðskuldir en getur staðið við þær sem eftir standa. Ströng skilyrði gilda og afmáning fer ekki fram fyrr en greiðsluaðlögunartímabilinu lýkur og skuldari hefur staðið við skyldur sínar.

Hvernig fer umsókn og mat fram?

Umsókn er lögð fyrir Umboðsmann skuldara. Henni þurfa að fylgja ítarlegar upplýsingar og gögn um eignir, skuldir, tekjur, útgjöld, orsök greiðsluvanda, viðskipti og ábyrgðarskuldbindingar, auk skattframtala síðustu fjögurra ára. Umsækjandi ber ábyrgð á að afla gagnanna þótt aðstoðin sé án endurgjalds.

Þegar umsókn er fullbúin á Umboðsmaður skuldara að taka ákvörðun innan tveggja vikna. Synjun má kæra til úrskurðarnefndar velferðarmála innan tveggja vikna. Samþykki hefst tímabil umleitana sem á að jafnaði ekki að vara lengur en fjóra mánuði nema sérstakar aðstæður krefjist þess.

Á umleitanatímanum þarf skuldari meðal annars að leggja til hliðar fé umfram framfærslu, segja upp ónauðsynlegum framtíðarútgjöldum, varðveita verðmæti fyrir kröfuhafa og forðast nýjar skuldir nema þær séu nauðsynlegar til framfærslu. Bregðist hann upplýsingaskyldu eða samstarfi getur umleitunum verið hætt.

Samningurinn leysir ekki sjálfkrafa öll tengd réttarsambönd

Greiðsluaðlögun snýr fyrst og fremst að skuldbindingum þess sem sækir um. Ef ábyrgðarmaður, samskuldari eða þriðji maður hefur sett eign sína að veði þarf að skoða stöðu hans sérstaklega.

Hæstiréttur lagði þetta til grundvallar í . Málið laut að eldri ábyrgðum og samningi sem gerður var samkvæmt eldri gerð laganna. Eftirgjöf samkvæmt samningi aðalskuldarans felldi ekki sjálfkrafa niður ábyrgð þriðja manns eða endurkröfu hans þegar skýra lagaheimild skorti miðað við þau atvik. Dómurinn er því ekki almenn regla um meðferð allra núverandi krafna, en hann sýnir hvers vegna greina þarf milli skuldara, kröfuhafa, ábyrgðarmanns og þeirrar kröfu sem samningurinn tekur beinlínis til.

Samningurinn taki aðeins til skuldbindinga þess sem greiðsluaðlögunar leitar, aðalskuldarans, en ekki til ábyrgðarmanna.

—

Hvaða gögn ætti umsækjandi að taka saman?

Áður en sótt er um er gagnlegt að gera eina heildstæða skrá með:

öllum kröfuhöfum, fjárhæðum, gjalddögum og uppruna skulda,
upplýsingum um hvort krafa er tryggð með veði eða ábyrgð,
skýrum skilum milli innlendra og erlendra krafna,
launaseðlum, bótum, skattframtölum og öðrum tekjugögnum,
fasteigna-, ökutækja- og bankayfirlitum,
raunhæfum mánaðarlegum framfærslukostnaði og
tímalínu um orsakir greiðsluvandans og ráðstafanir síðustu ára.

Flokkun krafna skiptir strax máli. Ef stærsti hluti vandans er til dæmis námslán, erlendar kröfur eða skuldir sem greiðsluaðlögun tekur ekki til getur Umboðsmaður skuldara metið úrræðið óhæft til að leysa vandann. Þá þarf að skoða sérúrræði eða beint samkomulag við viðkomandi kröfuhafa samhliða.

Niðurstaða

Greiðsluaðlögun stendur einstaklingi til boða þegar greiðsluvandi er verulegur og fyrirsjáanlega langvarandi, en samþykki byggist á heildarmati. Fullnægjandi gögn, heiðarleg upplýsingagjöf, hófleg fjármálahegðun og raunhæf leið út úr vandanum skipta jafn miklu og skuldafjárhæðin sjálf.

Meginreglan er að eldri peningakröfur falli undir, en mikilvægar undantekningar gilda um nýjar kröfur, tilteknar forgangskröfur, sektir og sumar opinberar kröfur, námslán, meðlagsskuldir og erlendar kröfur. Þótt krafa falli utan getur tímabundin greiðslufrestun eða sérstök greiðslumeðferð samt átt við. Rétt fyrsta skref er því að flokka allar skuldir eftir uppruna, stofndegi, tryggingum og kröfuhafa áður en metið er hvort greiðsluaðlögun geti raunverulega leyst greiðsluvandann.

Heimildir

This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.