Hver er skattalegur munur á því að reka einstaklingsfyrirtæki og einkahlutafélag?

Stutta svarið

Grundvallarmunurinn er einfaldur: einstaklingsrekstur er ekki sjálfstæður skattaðili, einkahlutafélag er það.

Athugið að hlutföllin í 66. gr. eru tekjuskattur til ríkisins; útsvar til sveitarfélags leggst þar ofan á samkvæmt lögum um tekjustofna sveitarfélaga.

Einn skattaðili eða tveir

Í einstaklingsrekstri er hagnaðurinn tekjur einstaklingsins samkvæmt B-lið 7. gr. laga nr. 90/2003. Hann bætist við aðrar tekjur hans og ber þrepaskiptan tekjuskatt á því ári sem hann verður til — hvort sem féð er tekið út eða skilið eftir í rekstrinum.

Einkahlutafélag er hins vegar sjálfstæður skattaðili samkvæmt 1. tölul. 1. mgr. 2. gr. Hagnaður þess er skattlagður hjá félaginu:

Tekjuskattur lögaðila skv. 1. og 2. tölul. 1. mgr. 2. gr. skal vera 20% af tekjuskattsstofni, sbr. 2. tölul. 61. gr.

— Lög nr. 90/2003 um tekjuskatt, 1. mgr. 71. gr.

Eigandinn er ekki skattlagður af þeim hagnaði fyrr en hann er greiddur út.

Hlutföllin

Einstaklingur. Tekjuskattur til ríkisins reiknast í þremur þrepum samkvæmt

1. mgr. 66. gr. — 16,55%, 23,05% og 31,35% — og fjárhæðarmörkin taka árlegum breytingum í hlutfalli við vísitölu neysluverðs að viðbættum 1,0% framleiðnivexti. Persónuafsláttur samkvæmt A-lið 67. gr. dregst frá. Útsvar leggst á til viðbótar.

Einkahlutafélag. 20% af tekjuskattsstofni.

Arður til einstaklings. Fjármagnstekjuskattur er 22%, sbr. 3. mgr. 66. gr.

Samanlagt á úthlutaðan hagnað einkahlutafélags: af 100 krónum hagnaðar greiðir félagið 20 í tekjuskatt, og af 80 krónum í arð greiðast 17,6 í fjármagnstekjuskatt. Samtals 37,6 krónur, eða 37,6%.

Athyglisvert er að sú tala er nákvæmlega sú sama og tekjuskattshlutfall sameignarfélaga, samlagsfélaga og annarra lögaðila samkvæmt 2. mgr. 71. gr., sem bendir til þess að leitast sé við að jafna skattbyrði milli félagaforma.

Hvenær er hvor leiðin hagstæðari?

Samanburðurinn ræðst af því hvort hagnaðurinn er tekinn út eða ekki, og hversu hár hann er.

Lítill hagnaður sem tekinn er út jafnóðum. Einstaklingsrekstur er oft hagstæðari, enda nýtist persónuafsláttur og lægsta þrepið á allan hagnaðinn. Félagsformið bætir við 20% skatti sem kemur á undan öllu öðru.

Hár hagnaður sem að hluta er skilinn eftir í rekstrinum. Félagsformið gefur frestun: það sem ekki er úthlutað ber aðeins 20% og situr eftir í félaginu til fjárfestingar. Í einstaklingsrekstri er allur hagnaðurinn skattlagður strax í efsta þrepi.

Reiknað endurgjald breytir myndinni. Sá sem vinnur við eigin rekstur — hvort sem hann er í félagi eða ekki — verður að telja sér til tekna launin sem starfið hefði gefið hjá óskyldum aðila, sbr. 58. gr. Það þýðir að stór hluti hagnaðarins fer í gegnum þrepakerfið hvort sem er. Félagsformið nær því aðeins fram hagræði af því sem er umfram eðlileg laun.

Það sem einkahlutafélagið kostar

Úttektir eru bundnar. Í einstaklingsrekstri er frjálst að taka fé út úr rekstrinum; það er sami maður og sami vasi. Í einkahlutafélagi er úthlutun aðeins heimil eftir reglum um arð, sem endurgreiðsla vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs, eða vegna félagsslita, sbr. 73. gr. laga nr. 138/1994.

Lánabannið. Félaginu er óheimilt að lána hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórum — eða tengdum aðilum — nema um venjuleg viðskiptalán sé að ræða, sbr. 1. mgr. 79. gr. sömu laga. Brot á þessu leiðir til skattlagningar sem launa eða gjafa samkvæmt 2. mgr. 11. gr. tekjuskattslaga.

Viðskipti milli eiganda og félags eru raunveruleg viðskipti. Af því að aðilarnir eru tveir gilda ákvæði um óvenjuleg skipti í fjármálum, sbr. 57. gr. laga nr. 90/2003, og armslengdarmat á kjörum.

Umsýsla. Ársreikningur, hluthafafundir, stjórn og skil á staðgreiðslu koma til viðbótar.

Það sem einstaklingsreksturinn kostar

Ótakmörkuð ábyrgð. Rekstrarskuldir eru persónulegar skuldir.

Enginn frestur. Hagnaður er skattlagður að fullu á því ári sem hann verður til, óháð því hvort hann er nýttur í rekstrinum.

Engin skýr skil. Blönduð not — bifreið, húsnæði, sími — kalla á skiptingu sem er mats- og sönnunaratriði, og þar liggja flest ágreiningsmál.

Takmörkuð ábyrgð er ekki alger

Félagsformið ver ekki gegn öllu. Tvö dæmi úr virðisaukaskattslögum sýna það.

Samkvæmt 2. mgr. 28. gr. laga nr. 50/1988 er óheimilt að slíta félagi fyrr en virðisaukaskattskröfur hafa verið greiddar að fullu fyrir allan starfstíma þess, og hafi félagi verið slitið án þess bera skilanefndarmenn ábyrgð á greiðslu þeirra. Stjórnarmenn tiltekinna félaga bera óskipta ábyrgð á kröfunum.

Og samkvæmt 40. gr. sömu laga má gera lögaðila fésekt óháð því hvort brotið megi rekja til saknæms verknaðar fyrirsvarsmanns eða starfsmanns.

Tap og fyrningar

Í báðum formum gilda sömu reglur um frádrátt rekstrarkostnaðar samkvæmt 31. gr. og um fyrningar. Eftirstöðvar rekstrartapa frá síðustu tíu árum má draga frá tekjum samkvæmt 8. tölul. 1. mgr. 31. gr. — en ekki hafi veruleg breyting orðið á rekstrinum eða starfseminni, svo sem á eignaraðild eða tilgangi, nema sýnt þyki að breytingarnar hafi verið gerðar í eðlilegum rekstrartilgangi.

Sú takmörkun bítur einkum á félagaformið, enda er eignaraðild að einstaklingsrekstri óbreytanleg í eðli sínu.

Þrjár spurningar áður en valið er

1. Hversu mikið af hagnaðinum verður skilið eftir í rekstrinum? Því meira, því sterkari eru rökin fyrir félagi.
2. Hver eru eðlileg laun fyrir starfið? Sá hluti hagnaðarins fer í gegnum þrepakerfið hvort sem er.
3. Hversu mikil er áhættan í rekstrinum? Takmörkuð ábyrgð er raunverulegt verðmæti — en hún er ekki alger, og félagi verður til dæmis ekki slitið fyrr en virðisaukaskattur hefur verið greiddur.

Niðurstaða

Einstaklingsrekstur og einkahlutafélag eru ekki tvö verð á sömu vöru heldur tvö kerfi. Í því fyrra er einn skattaðili og hagnaðurinn skattlagður jafnóðum. Í því síðara eru tveir, og skatturinn kemur í tveimur skrefum sem leggjast saman í 37,6% þegar allt er greitt út.

Hagræðið af félagsforminu liggur því ekki í lægra hlutfalli heldur í frestun — og það hagræði nær aðeins til þess hluta hagnaðarins sem er umfram eðlileg laun, enda skyldar 58. gr. eigandann til að reikna sér þau.

Á móti kemur að félagið er annar aðili. Það setur reglur um hvernig fé er tekið út, og þær reglur eru ekki formsatriði heldur skattskyld staðreynd.

Heimildir

• Lög nr. 90/2003 um tekjuskatt, 2., 7., 11., 31., 57., 58., 66., 67. og 71. gr.
• Lög nr. 138/1994 um einkahlutafélög, einkum 73., 74., 76. og 79. gr.
• Lög nr. 50/1988 um virðisaukaskatt, 28. og 40. gr.
• Lög um tekjustofna sveitarfélaga, um útsvar, og lög um tryggingagjald.