Stutta svarið
Aðeins þrjár leiðir eru lögmætar til að færa fé úr einkahlutafélagi til hluthafa: eftir reglum um arð, sem endurgreiðsla vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs, eða vegna félagsslita.
Allt annað er óheimil úthlutun — og þá ræðst skattlagningin af stöðu viðtakandans:
Lán til hluthafa, stjórnarmanna og framkvæmdastjóra eru bönnuð — nema um venjuleg viðskiptalán sé að ræða. Óheimil lán til starfsmanna teljast laun, og til hluthafa og stjórnarmanna sem ekki eru starfsmenn teljast þau skattskyldar gjafir.
Hvað er lögmæt úthlutun?
Samkvæmt 73. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, er óheimilt að úthluta af fjármunum einkahlutafélags til hluthafa nema það fari fram eftir reglum um úthlutun arðs, sem endurgreiðsla vegna lækkunar hlutafjár eða varasjóðs eða vegna félagsslita.
—
Og arðsúthlutun er sjálf bundin skilyrðum. Samkvæmt 1. mgr. 74. gr. má aðeins úthluta sem arði hagnaði samkvæmt samþykktum ársreikningi síðasta reikningsárs, yfirfærðum hagnaði og frjálsum sjóðum — að frádregnu ójöfnuðu tapi og því fé sem leggja skal í varasjóð. Samkvæmt 1. mgr. 76. gr. tekur hluthafafundur ákvörðunina að fenginni tillögu stjórnar og má ekki fara fram úr henni.
Millifærsla af reikningi félagsins yfir á persónulegan reikning eigandans er því ekki arður, hversu vel sem hún er bókuð.
Lánabannið
Samkvæmt 1. mgr. 104. gr. laga nr. 2/1995, um hlutafélög, og 1. mgr. 79. gr. laga nr. 138/1994, um einkahlutafélög, er hlutafélagi og einkahlutafélagi hvorki heimilt að veita hluthöfum, stjórnarmönnum eða framkvæmdastjórum félagsins eða móðurfélags þess lán eða setja tryggingar fyrir þá né aðilum sem eru tengdir þeim á nánar tilgreindan hátt. Undanskilin eru þó venjuleg viðskiptalán.
—
Bannið er fortakslaust að undanskildum viðskiptalánunum, og það nær til tengdra aðila. Í úrskurði yfirskattanefndar nr. 21/2025 frá 20. febrúar 2025 hafði einkahlutafélag greitt fé sem rann til fasteignakaupa dóttur eigendanna og maka hennar. Greiðslurnar voru hvorki heimilar sem lán til dótturinnar né til foreldranna, og þær voru skattlagðar sem laun hjá foreldrunum ásamt 25% álagi.
Sé greitt í trássi við ákvæðið skal samkvæmt 4. mgr. 79. gr. endurgreiða það með dráttarvöxtum.
Hvað er „venjulegt viðskiptalán“?
Í lögskýringargögnum er undantekningin afmörkuð þröngt. Bannið tekur til „láns á peningum eða ígildi þeirra, t.d. í formi ávísana, víxla, skuldabréfa og hlutabréfa“, en takmörkunin nær ekki til venjulegra viðskiptalána — nefnd eru greiðslukortaviðskipti, og lán til fyrirtækja sem eru hluthafar þegar þau eru „liður í viðskiptum og venjubundin bæði í fyrirtækinu og almennt í slíkum fyrirtækjum“.
Kjarni undantekningarinnar er því viðskiptalegt samhengi: lánið þarf að spretta af viðskiptum sem félagið stundar hvort sem er, ekki af fjárþörf eigandans.
Skattlagningin
Ákvæðið sem gerir þetta að skattamáli er 2. mgr. 11. gr.:
Úthlutun verðmæta skv. 1. mgr. til hluthafa eða hlutareiganda sem jafnframt er starfsmaður félags, eða tengds félags, telst vera laun skv. 1. tölul. A-liðar 7. gr. ef hún er óheimil samkvæmt lögum um hlutafélög eða lögum um einkahlutafélög. Ef úthlutun til annarra en starfsmanna er óheimil … skal skattleggja úthlutunina sem tekjur skv. 4. tölul. A-liðar 7. gr.
—
Þriðja tilvikið er sérstakt: fari slík úthlutun til sameignarfélags eða samlagsfélags þar sem einn sameigenda er hluthafi, stjórnarmaður eða starfsmaður félagsins sem úthlutar, telst úthlutunin til tekna hjá honum sem laun.
Um lánin gilda tvö samhliða ákvæði:
- 3. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr.: lán til starfsmanna sem óheimil eru samkvæmt félagalögunum teljast til tekna sem laun.
- 2. mgr. 4. tölul. A-liðar 7. gr.: lán til hluthafa og stjórnarmanna sem óheimil eru teljast til skattskyldra gjafa.
Hvers vegna reglurnar eru svona harðar
Ástæðan kemur fram í nefndaráliti meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar við þá lagabreytingu sem innleiddi þessi ákvæði:
Í skattframkvæmd mun nokkuð hafa borið á slíkum lántökum og tilhneiging virðist hafa verið til að úthluta fjármunum til eigenda í formi láns án þess að burðir séu í reynd til endurgreiðslu fyrr en skattstjóri gerir athugasemd við hina ólögmætu lánveitingu.
— Nefndarálit meiri hluta efnahags- og viðskiptanefndar, þskj. 461 á 127. löggjafarþingi, eins og það er rakið í úrskurði yfirskattanefndar nr. 176/2012
Ákvæðin eru því sett til höfuðs tiltekinni framkvæmd: að taka fé út sem „lán“ sem aldrei var ætlunin að endurgreiða.
Dæmi úr framkvæmd
Í úrskurði nr. 176/2012 höfðu hjón fengið 7.500.000 kr. greiddar frá eigin einkahlutafélagi. Féð fór í útborgun á kjallaraíbúð sem þau keyptu í eigin nafni til eigin nota, og fjárhæðin var tilgreind sem skuld við félagið í skattframtali þeirra með skýringunni „lán til kaupa á“ eigninni.
Íbúðin var eignfærð að öllu leyti hjá hjónunum, ekkert kom fram um hana í skattskilum félagsins, þau tilgreindu vaxtagjöld af bankaláni vegna sömu kaupa undir liðnum um íbúðarhúsnæði til eigin nota, og leigutekjur af eigninni runnu til þeirra.
Yfirskattanefnd taldi ljóst að greiðslan hefði ekki verið lögmæt úthlutun samkvæmt 73. gr. og teldist því að öllu leyti lán í skilningi 1. mgr. 79. gr. Þar sem hjónin voru hluthafar og fyrirsvarsmenn var lánið óheimilt nema það teldist venjulegt viðskiptalán — sem það gerði ekki.
Ríkisskattstjóri hafði skattlagt fjárhæðina sem gjafir samkvæmt 2. mgr. 4. tölul. A-liðar 7. gr., sbr. 2. mgr. 11. gr. Yfirskattanefnd taldi hins vegar að 3. mgr. 1. tölul. A-liðar 7. gr. yrði að skýra til samræmis við 2. mgr. 11. gr., þannig að hún tæki til starfsmanns sem jafnframt væri hluthafi. Hjónin unnu fyrir félagið, og úthlutunin var því skattlögð sem launatekjur — óháð því hvort þau hefðu reiknað sér endurgjald. Álagið stóð.
Það sem ekki bjargar málinu
Bókun sem skuld. Í málinu var fjárhæðin tilgreind sem skuld við félagið í framtalinu — og það var einmitt það sem staðfesti að um lán væri að ræða.
Endurgreiðsla eftir á. Skattlagningin miðast við úthlutunina sjálfa. Eldri framkvæmd, þar sem litið var til þess hvort endurgreiðslur hefðu farið fram eða væru ráðgerðar, byggðist á lagagrundvelli sem var breytt. Í úrskurði nr. 20/2019 var áréttað að óheimila úthlutun í formi láns beri að telja til tekna þegar hún fer fram, sbr. 2. mgr. 59. gr. — og þar sem ríkisskattstjóri hafði fært greiðslurnar til tekna á röngu ári var úrskurður hans felldur úr gildi.
Ásetningur. Ákvæðin spyrja ekki hvort ætlunin hafi verið að fara á svig við reglurnar, heldur hvort úthlutunin sé heimil að félagarétti.
Vaxtareikningur. Að reikna vexti af láninu gerir það ekki að venjulegu viðskiptaláni; undantekningin snýst um viðskiptalegt samhengi, ekki kjör.
Í framkvæmd
- Taktu fé út eftir formreglunum — laun mánaðarlega, arður eftir samþykktan ársreikning og ákvörðun hluthafafundar.
- Ekki nota reikning félagsins fyrir persónuleg útgjöld. Hver slík greiðsla er úthlutun eða lán.
- Ef fé hefur þegar verið tekið út, athugaðu hvort unnt sé að afgreiða það sem laun með réttum skilum — það er skárri kostur en gjöf, enda frádráttarbært hjá félaginu.
- Mundu dráttarvextina. Samkvæmt 4. mgr. 79. gr. skal endurgreiða óheimilar greiðslur með dráttarvöxtum, óháð skattameðferðinni.
- Greiðslur í þágu barna hluthafa eru líka óheimilar, sbr. úrskurð nr. 21/2025.
Niðurstaða
Einkahlutafélag er annar aðili en eigandi þess, og félagalögin leyfa aðeins þrjár leiðir fyrir fé úr félaginu til hluthafa. Sú fjórða — að taka fé út og kalla það lán — er bönnuð, og skattalögin svara henni með því að skattleggja fjárhæðina sem laun eða gjöf.
Munurinn skiptir miklu. Lögmætur arður ber 22%. Óheimil úthlutun til eiganda sem er starfsmaður ber þrepaskatt á laun, og til annarra er hún skattlögð sem gjöf.
Og endurgreiðsla eftir á breytir því ekki. Réttlætingin þarf að liggja fyrir þegar greitt er, ekki þegar spurt er.
Heimildir
- , 7. og 11. gr.
- , 73., 74., 76. og 79. gr.
- , 104. gr.
- um óheimila lánveitingu til hluthafa.
- , 20. febrúar 2025, um greiðslur í þágu dóttur hluthafa.
- , 13. febrúar 2019, um lánveitingu til sameignarfélags og tekjuár.
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.