Stutta svarið
Já, sparnaður eða aðrar eignir geta leitt til synjunar um félagslegt leiguhúsnæði þótt umsækjandi sé öryrki. Fötlun veitir ekki sjálfkrafa undanþágu frá eignamörkum. Sveitarfélagið þarf þó að gera grein fyrir því hvaða gildandi regla setur mörkin, hvernig hrein eign var reiknuð og hvort reglan heimilar undanþágu eða krefst hennar vegna fötlunar, veikinda, ófullnægjandi húsnæðis eða mikils félagslegs vanda.
Ef reglur sveitarfélagsins áskilja einstaklingsbundið mat eða geyma undanþáguákvæði má ekki láta töluna á skattframtali eina ráða úrslitum. Þá þarf að meta hvort eignin sé í raun seljanleg eða nýtanleg til húsnæðiskaupa, hvaða áhrif flutningur hefði með tilliti til fötlunar og hvort tekjur standi undir leigu á almennum markaði. Slíkt mat tryggir ekki að undanþága verði veitt, en skortur á því getur leitt til þess að synjun eða uppsögn verði felld úr gildi.
Ef reglurnar gera eignamörkin að ófrávíkjanlegu skilyrði hafa úrskurðir staðfest synjanir og uppsagnir þrátt fyrir sparnað sem safnast hafði af örorkubótum, fötlun umsækjanda eða stuðningsþarfir barns.
Reglur sveitarfélagsins eru fyrsta skjalið sem lesa þarf
Lög um félagsþjónustu sveitarfélaga setja markmiðið, en sveitarfélögin útfæra úthlutunina í eigin reglum. Meginákvæðið er 45. gr. laganna:
Sveitarstjórnir skulu, eftir því sem kostur er og þörf er á, tryggja framboð af leiguhúsnæði, félagslegu kaupleiguhúsnæði og/eða félagslegum eignaríbúðum handa þeim fjölskyldum og einstaklingum sem ekki eru á annan hátt færir um að sjá sér fyrir húsnæði sökum lágra launa, þungrar framfærslubyrðar eða annarra félagslegra aðstæðna.
—
Samkvæmt 47. gr. skal sveitarstjórn setja reglur um úthlutun félagslegs íbúðarhúsnæðis. Reglurnar eiga að lýsa meðferð umsókna, tryggja húsnæði þeim sem þurfa á því að halda og stytta bið eins og kostur er. Sömu reglur gilda um uppsögn leigusamnings sem úthlutað var á þessum grundvelli.
Þess vegna getur niðurstaðan verið ólík eftir sveitarfélögum og jafnvel eftir því hvaða ár ákvörðun er tekin. Ein regla kann að setja algert eignahámark. Önnur kann að heimila undanþágu vegna veikinda eða fötlunar. Sú þriðja kann að gera áframhaldandi leigu háða bæði eignamörkum og endurmati á félagslegum aðstæðum.
Ganga þarf úr skugga um hvaða reglur giltu á ákvörðunardegi, hvort málið varðar nýja umsókn, biðlista eða áframhaldandi leigu og hvort undanþáguákvæði eða stigatafla fylgi eignaviðmiðinu.
Eignamörk eru ekki ein og sama landsreglan
Í 37. gr. laga um húsnæðismál eru eignamörk fyrir tilteknar eldri leiguíbúðir. Miðað er við hreina eign samkvæmt skattframtali og mörkin breytast árlega.
Samkvæmt 21. gr. laga um almennar íbúðir gildir almenna eignaviðmiðið í 19. gr. ekki um félagslegt sveitarfélagshúsnæði. Sveitarfélag má þó setja málefnaleg mörk í eigin reglum.
Hvað telst til eigna og hvenær skiptir aðgengi að þeim máli?
Bankainnstæður, bifreið, fasteign, erfðahlutur, verðbréf og hlutur í félagi geta talist með við útreikning hreinnar eignar. Skuldir eru aðeins dregnar frá í samræmi við skilgreiningu viðkomandi viðmiðs og fyrirliggjandi gögn.
Eign er ekki sjálfkrafa haldið utan við útreikninginn þótt erfitt sé að selja hana eða eigandinn vilji halda henni. Raunverulegt aðgengi að verðmætunum getur hins vegar vegið þungt við undanþágumat og mat á félagslegum aðstæðum. Dæmi um það eru:
- óskiptur erfðahlutur í íbúð þar sem aldrað foreldri býr áfram;
- eign sem er svo veðsett að hrein eign er lítil;
- óseljanleg eign eða sparnaður sem þarf vegna fötlunar.
Óseljanlegur erfðahlutur kallaði á einstaklingsmat
Í hafði leigjandi erft fjórðungshlut í íbúð með systkinum sínum. Faðir þeirra bjó í íbúðinni og leigjandinn taldi sér ómögulegt að selja hlutinn. Hann fékk örorkubætur vegna geðfötlunar og tekjur hans voru langt undir tekjumörkum.
Reglur Kópavogsbæjar gerðu áframhaldandi leigu háða bæði tekju- og eignamörkum og mati á félagslegum aðstæðum. Í þeim var einnig heimild til undanþágu vegna meiri háttar röskunar á högum, meðal annars vegna veikinda, og heimild til tímabundinnar framlengingar. Bærinn vísaði hins vegar aðeins til upplýsinga um eignir og sagði upp samningnum.
Úrskurðarnefndin komst að þessari niðurstöðu:
Af þeim gögnum sem hafa verið lögð fram í málinu og afstöðu Kópavogsbæjar verður ekki séð að lagt hafi verið mat á félagslegar aðstæður kæranda. Þá verður ekki séð að ákvæði 14. gr. reglnanna hafi komið til skoðunar í kjölfar áfrýjunar kæranda til velferðarráðs.
—
Uppsögnin var felld úr gildi og málinu vísað til nýrrar meðferðar. Þar með var erfðahluturinn ekki undanskilinn sem eign; sveitarfélagið hafði á hinn bóginn vanrækt það mat sem eigin reglur kröfðust.
Hvenær ráða eignamörkin þrátt fyrir erfiðar aðstæður?
Í voru eignir hjóna yfir viðmiðinu, einkum vegna bankainnstæðna. Þau héldu því fram að sparnaðurinn gerði þeim ekki kleift að kaupa hentugt húsnæði og að taka þyrfti mið af stuðningsþörf fatlaðs barns. Úrskurðarnefndin staðfesti engu að síður að aðeins yrði framlengt um sex mánuði, enda voru eignirnar yfir mörkum þeirra reglna sem beitt var.
Sambærileg niðurstaða varð í . Foreldrarnir voru báðir öryrkjar og eitt fjögurra barna þeirra hafði miklar stuðningsþarfir. Eignir voru yfir viðmiðinu vegna þriggja landskika. Í þágildandi reglum Hafnarfjarðarbæjar var engin heimild til undanþágu frá eignaskilyrðinu. Uppsögn leigusamningsins var því staðfest.
Fötlun eða erfiðar aðstæður á húsnæðismarkaði skapa þannig ekki undanþágu sem ekki er að finna í reglunum. Krefjist þær félagslegs mats má stjórnvaldið hins vegar ekki horfa á töluna eina.
Taka þarf undanþágubeiðni til raunverulegrar meðferðar
Í voru eignir umsækjanda yfir mörkum sveitarfélagsins. Reglurnar heimiluðu þó að vikið væri frá eignamörkum þegar umsækjandi byggi við ófullnægjandi húsnæðisaðstöðu, fötlun eða mikla félagslega erfiðleika. Í áfrýjuninni lýsti umsækjandinn aðstæðum sínum, en félagsmálanefnd staðfesti synjunina aðeins með vísan til eignamarkanna.
Að mati úrskurðarnefndarinnar bar sveitarfélaginu að líta á áfrýjun kæranda sem undanþágubeiðni […]. Ekki hefur verið nánar rökstutt af hálfu sveitarfélagsins hvernig aðstæður kæranda voru metnar með tilliti til þeirra sjónarmiða sem fram koma í ákvæði 5. gr. reglnanna.
—
Synjunin var felld úr gildi og málið sent aftur til meðferðar. Í því fólst þó hvorki sjálfkrafa úthlutun né trygging fyrir undanþágu.
Réttur fatlaðs fólks til húsnæðis breytir matinu, en ekki reglunni sjálfkrafa
Samkvæmt 9. gr. laga um þjónustu við fatlað fólk á fatlað fólk rétt á húsnæði í samræmi við þarfir sínar og óskir, auk þjónustu sem gerir því kleift að búa á eigin heimili.
Þessi réttindi gera heilsufar, aðgengi, þjónustuþörf og áhrif flutnings að veigamiklum matsatriðum. Þau veita þó ekki sjálfkrafa rétt til tiltekinnar almennrar félagslegrar íbúðar án tillits til gildra reglna. Þá þarf einnig að greina á milli almennrar félagslegrar íbúðar og sértæks húsnæðisúrræðis vegna fötlunar.
Ef synjun leiðir til bráðs húsnæðisvanda hverfur skylda sveitarfélagsins ekki. Samkvæmt 46. gr. laga um félagsþjónustu skal félagsmálanefnd veita úrlausn þeim sem geta ekki leyst vandann sjálfir á meðan unnið er að varanlegri lausn.
Gögn sem skipta mestu við undanþágumat
- Gildandi reglur, matsviðmið og undanþáguákvæði sveitarfélagsins.
- Skattframtal, sundurliðun eigna og skulda, verðmat og veðbönd.
- Gögn um sameign, afnotarétt annarra og raunverulegan möguleika á sölu.
- Tekju-, kostnaðar-, læknis- og þjónustugögn sem sýna húsnæðisþörf og áhrif flutnings.
Ákvörðun um úthlutun, brottvikningu af biðlista eða uppsögn vegna þess að skilyrði félagslegs húsnæðis séu ekki lengur uppfyllt er stjórnvaldsákvörðun. Því þarf sveitarfélagið að rannsaka málið, veita andmælarétt þegar nýjar upplýsingar eru lagðar til grundvallar, rökstyðja niðurstöðuna og leiðbeina um kæruleið. Kæra til úrskurðarnefndar velferðarmála þarf almennt að berast innan þriggja mánaða frá tilkynningu ákvörðunar.
Niðurstaða
Kjarni málsins er hvort gild úthlutunarregla heimili að telja eignina með, hvernig hrein eign var reiknuð og hvort reglurnar krefjist undanþágumats eða mats á félagslegum aðstæðum.
Ef eignamörkin eru ófrávíkjanleg getur fötlun ekki ein og sér fellt þau úr gildi. Ef reglurnar heimila undanþágu eða gera áframhaldandi leigu háða heildarmati þarf hins vegar að meta raunverulega nýtingarmöguleika eignarinnar, tekjugetu til frambúðar, heilsufar og húsnæðisþörf. Þar liggur munurinn á lögmætri beitingu hlutlægs viðmiðs og synjun sem byggist eingöngu á einni tölu í skattframtali.
Heimildir
- , einkum 1., 45.–47. og 64. gr.
- , einkum 33. og 37. gr.
- , einkum 10., 19. og 21. gr.
- , einkum 9. gr.
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.