Stutta svarið
Það ógildir ekki sjálfkrafa skýrslu eða alla rannsókn að maður hafi fyrst gefið skýrslu sem vitni en síðar fengið stöðu sakbornings. Aðalatriðið er hvenær grunur beindist í raun að honum og hvernig lögregla brást við á þeim vendipunkti.
Á meðan maður er raunverulega vitni ber honum að segja satt, en honum er heimilt að skorast undan því að svara spurningu ef svarið kann að fela í sér játningu eða bendingu um eigin refsiverða háttsemi. Þegar fram koma upplýsingar sem vekja grun um að hann hafi sjálfur framið brot þarf að greina honum frá réttarstöðu hans og sakarefni, benda honum ótvírætt á réttinn til að svara ekki og leiðbeina honum eftir atvikum um rétt til verjanda. Rétt er að stöðva skýrslutökuna á meðan þessi umskipti fara fram og skrá þau nákvæmlega.
Sé það gert geta svör sem gefin eru eftir réttindaleiðbeiningarnar komið til mats sem skýrsla sakbornings og haft sönnunargildi. Sé því sleppt getur dómstóll hafnað því að byggja á ummælunum eða metið þau lítils. Nægi önnur lögmæt sönnun getur málið samt haldið áfram. Hafi ummælin verið nauðsynlegur þáttur í sönnun og séu þau tekin út úr matinu getur afleiðingin orðið sýkna. Frávísun máls eða að öll rannsóknin teljist ónothæf er á hinn bóginn ekki sjálfgefin afleiðing.
Réttarstaðan ræðst ekki aðeins af heiti á eyðublaði
Samkvæmt er sakborningur sá sem er borinn sökum eða grunaður um refsiverða háttsemi. Í 63. gr. segir að skýrslugjafi eigi rétt á að vita, þegar mál er orðið svo skýrt að þess sé kostur, hvort hann sé spurður vegna gruns á hendur sér eða kvaddur sem vitni.
Það ræður því ekki úrslitum eitt og sér þótt lögregluskýrsla sé merkt „vitni“. Skoða þarf hvaða upplýsingar lágu fyrir þegar spurningarnar voru bornar upp, hvort þær beindust að mögulegri refsiverðri háttsemi skýrslugjafans og hvort hann var þá í reynd orðinn grunaður.
Það er jafnframt eðlilegt að réttarstaða breytist í miðri skýrslutöku. Maður getur mætt til að tilkynna brot eða lýsa háttsemi annarra, en svör hans geta vakið grun um annað brot. Annmarkinn felst ekki í breytingunni sjálfri heldur í því ef lögregla heldur áfram að spyrja eins og maðurinn væri enn vitni og beitir skyldu vitnis til sannrar skýrslugjafar sem þrýstingi án þess að veita honum réttindi sakbornings.
Vitni hefur takmarkaðan rétt til að svara ekki
Vitni og sakborningur lúta ólíkum reglum. Samkvæmt 65. gr. sakamálalaga ber vitni að svara spurningum og skýra satt og rétt frá að viðlagðri refsiábyrgð. Undantekningin í 118. gr. verndar vitnið þó gegn því að þurfa að fella sök á sjálft sig:
Vitni er rétt að skorast undan því að svara spurningu ef ætla má að í svari þess geti falist játning eða bending um að það hafi framið refsiverðan verknað eða atriði sem valdi því siðferðislegum hnekki eða tilfinnanlegu fjárhagstjóni.
—
Við skýrslutöku hjá lögreglu skal vekja athygli vitnis á þessari undantekningu ef tilefni er til. Rétturinn tekur til einstakra spurninga: vitnið getur skorast undan því að svara því sem kann að fella sök á það, þótt því beri almennt að svara öðrum spurningum.
Sakborningur nýtur víðtækari réttarverndar. Honum er óskylt að svara spurningum um þá refsiverðu hegðun sem honum er gefin að sök og lögregla verður að benda honum ótvírætt á þann rétt, sbr. 64. gr. Hann á einnig rétt á upplýsingum um sakarefnið áður en skýrsla er tekin, rétt á að ræða við verjanda í einrúmi og, við þær aðstæður sem lýst er í 30.–33. gr., að fá verjanda tilnefndan eða skipaðan.
Hvernig á að skipta um réttarstöðu í miðri skýrslutöku?
Öruggast er að afmarka skýran vendipunkt í upptöku og skýrslu:
- Skýrslutakan er stöðvuð þegar grunur verður nægilega skýr.
- Skýrslugjafa er tilkynnt að hann hafi nú stöðu sakbornings og hvaða háttsemi sé til rannsóknar.
- Honum er sagt ótvírætt að honum sé óskylt að svara um sakarefnið.
- Honum er leiðbeint um rétt til verjanda og gefið raunhæft færi á að nýta þann rétt.
- Tími, orðalag leiðbeininga, afstaða skýrslugjafa og viðvera verjanda eru skráð áður en skýrslutaka heldur áfram.
Í hafði maður komið til lögreglu vegna líkamsárásar sem hann varð fyrir. Um miðbik skýrslutökunnar vöknuðu grunsemdir um refsivert efni í síma hans og réttarstöðu hans var breytt úr vitni í sakborning.
Samantekt lögreglu sýndi ekki að honum hefði verið kynntur réttur til verjanda. Fyrir Landsrétti var því lögð fram hljóð- og myndupptaka sem sýndi hvað gerðist:
Réttarstöðu hans [var] breytt er nokkuð var liðið á skýrslugjöf hans og honum leiðbeint um réttindi hans sem sakbornings, þar á meðal um rétt hans til að fá tilnefndan verjanda.
—
Sakfelling var staðfest. Upptakan réð úrslitum og staðfesti að réttindaleiðbeiningarnar hefðu í reynd verið veittar, þótt samantektin væri ófullkomin.
Hvað verður um fyrri vitnaskýrsluna?
Fyrri skýrslan er hvorki einfaldlega „gild“ né „ógild“. Greina þarf skýrslutökuna í tímabil:
- Svör sem voru gefin áður en grunur beindist að manninum verða ekki sjálfkrafa ógild þótt grunur hafi vaknað síðar.
- Svör við spurningum sem geta fellt sök á vitnið eru varhugaverð ef tilefni var til að leiðbeina því um 118. gr. án þess að það væri gert.
- Svör sem fengust eftir að maður var í reynd grunaður, en áður en honum var kynnt sakarefni og þagnarréttur, kunna að verða lögð til hliðar eða fá lítið sönnunargildi.
- Svör eftir fullnægjandi stöðubreytingu og réttindaleiðbeiningar eru metin sem skýrsla sakbornings.
Dómari metur sönnunargildi allra skýrslna samkvæmt 109. gr. sakamálalaga. Lögin byggjast því ekki á einfaldri reglu um að hver annmarki á gagnaöflun geri sjálfkrafa ónothæf öll gögn sem síðar verða til. Við matið skipta meðal annars máli alvarleiki annmarkans, hvort lögregla vissi að maðurinn væri grunaður, hvort ummælin voru gefin af fúsum og frjálsum vilja, hvort verjandi var tiltækur, hvort upptaka sýnir framkvæmdina og hvort sjálfstæð gögn sanna sama atriði.
Ummæli án réttindaleiðbeininga geta fallið út úr sönnunarmatinu
Í hafði 15 ára og andlega veikur sakborningur verið í miklu uppnámi og hvorki forráðamaður né verjandi var viðstaddur. Verulegur vafi lék á því að honum hefði verið kynnt réttarstaða sakbornings áður en hann tjáði sig í lögreglubifreið.
Verður því ekki byggt á því sem ákærði sagði í lögreglubifreiðinni. Það sama á við um það sem á að hafa komið fram í viðræðum […] rannsóknarlögreglumanns, enda kvaðst vitnið ekki hafa kynnt honum réttarstöðu sakbornings, forráðamaður eða verjandi var ekki viðstaddur […].
—
Þegar ekki var byggt á ummælunum og önnur gögn dugðu ekki til sakfellingar tókst ákæruvaldinu ekki að færa fram sönnun sem ekki yrði vefengd með skynsamlegum rökum og sakborningurinn var sýknaður af þeim ákærulið. Sýknan var afleiðing sönnunarskorts eftir heildarmat, ekki sjálfkrafa viðurlög við rannsóknarannmarkanum.
Röng upphafsstaða leiðir ekki sjálfkrafa til frávísunar
Í hafði ákærði haft stöðu vitnis við fyrri skýrslutökur hjá lögreglu. Héraðsdómur vísaði sakargiftum á hendur honum frá dómi, en Hæstiréttur felldi þá niðurstöðu úr gildi. Síðar hafði verið tekin skýrsla af honum sem sakborningi og viðbótarrannsóknin lagði nægilegan grundvöll að ákæru. Fyrri rannsóknin kom ekki til álita við úrlausn málsins.
Væru því ekki efni til að vísa sakargiftum á hendur honum frá dómi vegna þess hvernig rannsókn á þessu atriði hefði verið hagað á fyrri stigum, enda kæmi hún að því leyti ekki til álita við úrlausn málsins.
—
Fordæmið sýnir mikilvægan mun. Unnt getur verið að bæta úr rannsókn með nýrri, lögmætri skýrslutöku og sjálfstæðri gagnaöflun. Það veitir þó ekki heimild til að endurtaka efni fyrri og gallaðrar skýrslu undir nýju heiti og byggja á henni eins og annmarkinn hefði aldrei komið til.
Hvað með gögn sem fundust vegna fyrri skýrslunnar?
Ummæli og önnur rannsóknargögn þarf að meta sitt í hvoru lagi. Ef vitnaskýrsla leiddi til leitar, afhendingar síma, samþykkis eða annarrar gagnaöflunar þarf að kanna lagastoð hverrar aðgerðar, hvort samþykki var veitt af fúsum og frjálsum vilja eftir fullnægjandi upplýsingar og hvort gögnin hefðu fundist eftir öðrum og sjálfstæðum leiðum.
Það er því ekki sjálfgefið að sími, skjal eða sýni verði ónothæft eingöngu vegna annmarka á fyrri skýrslu. Á hinn bóginn getur náið orsakasamband, samþykki án fullnægjandi upplýsinga eða skortur á annarri lagaheimild aukið vægi annmarkans við mat á réttlátri málsmeðferð og sönnunargildi.
Hvernig er annmarkanum haldið til haga?
Verjandi þarf að bera saman frumskýrslu, réttindablað og heildarupptöku, ekki aðeins samantekt lögreglu. Mikilvægt er að skrá:
- nákvæma spurningu eða svar sem skapaði gruninn;
- tímann þegar stöðu var breytt og orðalag leiðbeininganna;
- hvort skýrslugjafi fékk upplýsingar um sakarefnið og óskaði eftir verjanda;
- hvaða ummæli féllu og hvaða rannsóknaraðgerðir fóru fram fyrir og eftir vendipunktinn;
- hvort ákæruvaldið hefur sjálfstæð gögn fyrir sama atriði.
Á rannsóknarstigi má bera ágreining um rannsóknarathöfn eða réttindi sakbornings undir héraðsdóm samkvæmt 102. gr. sakamálalaga. Við meðferð sakamáls er unnt að krefjast þess að ekki verði byggt á tilteknum ummælum, draga fram skort á sönnun eða, ef annmarkinn snertir grundvallaratriði og ekki verður úr honum bætt, krefjast viðeigandi réttarfarslegra afleiðinga. Úrræðið ræðst af því hvort annmarkinn snertir einstakt sönnunargagn, grundvöll ákærunnar eða réttláta málsmeðferð í heild.
Niðurstaða
Stöðubreyting úr vitni í sakborning getur verið eðlilegur hluti rannsóknar. Hún verður þó að fara fram um leið og grunur hefur skýrst nægilega og áður en aflað er frekari svara sem geta fellt sök á skýrslugjafann án verndar sakbornings.
Fyrri vitnaskýrsla verður hvorki sjálfkrafa fullgild sönnun gegn skýrslugjafanum né sjálfkrafa ógild í heild. Dómstóllinn afmarkar vendipunktinn, metur hvort leiðbeiningar voru veittar og ákveður hvaða vægi ummæli og önnur gögn fá. Niðurstaðan getur orðið allt frá óskertu sönnunargildi til þess að ummæli séu lögð til hliðar, sakborningur sýknaður vegna sönnunarskorts eða að í undantekningartilvikum komi til álita að vísa máli frá eða ómerkja dóm.
Heimildir
- , einkum 27.–37., 63.–65., 102., 108.–109. og 116.–118. gr.
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.