Stutta svarið
Framburður verður ekki sjálfkrafa ónothæfur þótt vikið sé frá reglum um réttarstöðu sakbornings. Dómstólar kanna fyrst hvort maðurinn hafi í reynd verið grunaður þegar hann tjáði sig, hvort honum hafi ótvírætt verið sagt að honum væri óskylt að svara og hvort ummælin hafi fallið við formlega skýrslutöku, í svörum við spurningum lögreglu eða að eigin frumkvæði.
Skortur á leiðbeiningum vegur sérstaklega þungt þegar lögregla aflar sjálfsásakandi svara eftir að grunur hefur beinst að manninum, ummælin eru umdeild eða illa skráð og sakfelling verður ekki reist á öðrum sjálfstæðum gögnum. Þá getur dómstóll neitað að byggja á framburðinum. Standi þá eftir sönnunarskortur leiðir það til sýknu.
Sé sekt hins vegar sönnuð með myndupptöku, haldbærum gögnum eða trúverðugum vitnum getur málið staðið þótt hinum gallaða framburði sé sleppt. Annmarkinn leiðir heldur ekki einn og sér til frávísunar ákæru eða til þess að öll rannsóknin verði ógild.
Matið lýtur þannig bæði að því hvernig framburðurinn fékkst og hvort notkun hans myndi, í ljósi annarra gagna, skerða rétt sakbornings til réttlátrar málsmeðferðar.
Lögregla þarf að veita ótvíræða leiðbeiningu
Samkvæmt á skýrslugjafi rétt á að vita, þegar mál er orðið nægilega skýrt, hvort hann sé spurður vegna gruns á hendur sér eða sem vitni. Í 64. gr. er svo mælt fyrir um sjálfan þagnarréttinn:
Sakborningi er óskylt að svara spurningum varðandi refsiverða hegðun sem honum er gefin að sök. Ber þeim sem skýrslu tekur að benda sakborningi ótvírætt á þennan rétt hans.
—
Orðið „ótvírætt“ skiptir máli. Það nægir ekki að segja óljóst að maður þurfi ekki að tala ef hann áttar sig ekki á því að hann sé grunaður, hvaða háttsemi sé til rannsóknar eða að honum sé heimilt að neita að svara um sakarefnið. Aðstæður geta kallað á túlk, skýrara orðalag eða staðfestingu á því að maðurinn hafi skilið leiðbeininguna, meðal annars vegna aldurs, fötlunar, veikinda, vímuástands eða tungumálaerfiðleika.
Rétturinn verður virkur þegar grunur beinist í reynd að manninum. Hvorki heiti eyðublaðs né það hvar samtalið fer fram – á vettvangi, í lögreglubifreið eða í fangageymslu – ræður úrslitum. Lögregla getur ekki sniðgengið 64. gr. með því að kalla efnislega yfirheyrslu „almennt samtal“.
Fyrsta spurningin er hvort brotið var gegn réttinum
Áður en rætt er um útilokun framburðar þarf að afmarka vendipunktinn nákvæmlega:
- Hvaða upplýsingar hafði lögregla þegar maðurinn tjáði sig?
- Var þá kominn fram grunur um refsiverða háttsemi hans sjálfs?
- Kom frásögnin fram að eigin frumkvæði eða sem svar við spurningum?
- Var sakarefnið afmarkað og þagnarrétturinn útskýrður áður en spurt var?
- Sýnir hljóð- eða myndupptaka orðalag leiðbeininganna og svar mannsins?
Skyndileg setning sem maður lætur falla áður en lögregla hefur tilefni til að líta á hann sem grunaðan er annars eðlis en játning sem fengin er fram með markvissum spurningum eftir að grunur hefur vaknað. Sama á við ef lögregla stöðvar samtalið, leiðbeinir réttilega og tekur að því búnu nýja skýrslu. Þá þarf að meta síðari skýrsluna sjálfstætt og kanna hvort hún hafi verið gefin af fúsum og frjálsum vilja.
Óheimilar spurningar eru ekki það sama og sjálfkrafa ógild skýrsla
Í var maður með stöðu sakbornings í fíkniefnarannsókn ítrekað spurður um þátt sonar síns í sömu háttsemi. Hæstiréttur taldi að þagnarrétturinn næði einnig til þeirra spurninga eins og málið var vaxið:
Bar lögreglunni að virða þennan rétt aðaláfrýjanda og voru ítrekaðar spurningar hennar um háttsemi sonar hans því óheimilar.
—
Málið var einkamál um bætur, ekki úrlausn um sekt mannsins. Dómurinn sýnir þó að brot getur falist í spurningunum sjálfum og að skýr leiðbeining í upphafi veitir lögreglu ekki heimild til að virða áframhaldandi neitun að vettugi. Afleiðingin ræðst svo af því í hvaða máli á að nota svörin, hvaða réttaráhrifa er krafist og hvort brotið olli réttarspjöllum.
Framburður er lagður til hliðar þegar vafi er um grundvallarréttindi
Í var ákærði aðeins 15 ára, andlega veikur og í miklu uppnámi. Hvorki forráðamaður né verjandi var viðstaddur og verulegur vafi lék á því hvort honum hefði verið kynnt réttarstaða sakbornings áður en hann tjáði sig í lögreglubifreið. Niðurstaðan var afdráttarlaus:
Verður því ekki byggt á því sem ákærði sagði í lögreglubifreiðinni. Það sama á við um það sem á að hafa komið fram í viðræðum […] rannsóknarlögreglumanns, enda kvaðst vitnið ekki hafa kynnt honum réttarstöðu sakbornings, forráðamaður eða verjandi var ekki viðstaddur […].
—
Þegar ummælunum var sleppt dugðu önnur gögn ekki til að sanna ásetning til manndráps og ákærði var sýknaður af þeim ákærulið. Sýknan stafaði því af sönnunarskorti eftir að ótryggu ummælunum hafði verið ýtt til hliðar, ekki af fortakslausri reglu um að annmarki á rannsókninni jafngilti einn og sér sýknu.
Óstaðfest vettvangsfrásögn getur einnig fallið út
Í var ákærða sögð hafa viðurkennt á vettvangi að rafmagnshlaupahjól hennar næði 40–50 km/klst. hraða. Upptökur úr búkmyndavélum sýndu ekki að hún hefði sagt þetta og henni hafði ekki verið kynnt réttarstaða sakbornings þegar samskiptin fóru fram.
Verður með hliðsjón af framansögðu ekki byggt á því, gegn eindreginni neitun ákærðu, sem ritað er í lögregluskýrslu, né vætti lögreglumanna fyrir dómi, hvað varðar meinta fullyrðingu ákærðu um hámarkshraða hjólsins.
—
Þar fóru saman fleiri annmarkar: engin réttindaleiðbeining, upptaka sem studdi ekki frumskýrsluna, óvissa í vætti lögreglumanna og óundirrituð síðari skýrsla. Þegar hin meinta viðurkenning féll út var ósannað að ákærðu hefði verið ljóst að hjólið kæmist hraðar en leyfilegt var, og hún var sýknuð.
Sjálfstæð gögn geta borið sakfellingu
Andstæðan sést í . Þar var því haldið fram að ökumanni hefði ekki verið kynnt réttarstaða með fullnægjandi hætti fyrr en löngu eftir alvarlegt umferðarslys. Dómurinn reisti niðurstöðu sína hins vegar á myndskeiðum af slysinu og staðföstum framburði óháðs sjónarvotts. Þau gögn sýndu aksturinn sjálfan og sakfelling varð því ekki háð umdeildri frásögn ákærðu frá vettvangi.
Þetta er mikilvæg aðgreining. Annmarki á skýrslutöku veikir eða útilokar fyrst og fremst það sönnunargagn sem hann snertir. Hann hnekkir ekki sjálfkrafa myndupptöku sem varð til óháð skýrslunni, mælingu sem hefur sjálfstæða lagastoð eða trúverðugum vitnisburði um atvikið.
Lögregluskýrsla ein nægir almennt ekki
Meginreglan er að sönnunarfærsla fari fram fyrir dómi, sbr. 111. gr. sakamálalaga. Í var eftirfarandi áréttað:
Sakfelling ákærða verður til að mynda ekki reist á því sem skráð er eftir honum í lögregluskýrslu nema önnur gögn styðji nægilega þann framburð.
—
Hæstiréttur taldi jafnframt að annmarkar á skýrslutöku leiddu ekki sjálfkrafa til frávísunar ákærunnar. Héraðsdómi var gert að taka málið til efnismeðferðar. Þar átti að meta einstök sönnunargögn og hvort ákæruvaldið gæti sannað sakir, en ekki að stöðva málið í heild vegna þess hvernig skýrslur höfðu verið teknar.
Fimm atriði ráða mestu um hvort framburði er hafnað
Af lögunum og dómaframkvæmd má draga saman eftirfarandi matsatriði:
- Staða við skýrslugjöf: Var maðurinn í reynd grunaður eða hafði lögregla enn málefnalega ástæðu til að ræða við hann sem vitni?
- Eðli leiðbeiningarinnar: Var sakarefnið afmarkað og þagnarrétturinn útskýrður ótvírætt á máli sem viðkomandi skildi?
- Aðferðin við öflun svara: Voru svörin sjálfsprottin eða fengin með ítrekuðum, leiðandi eða villandi spurningum?
- Staða skýrslugjafans: Voru aldur, andlegt ástand, tungumálakunnátta, viðvera verjanda og aðrar aðstæður þess eðlis að sérstakrar verndar væri þörf?
- Þýðing ummælanna: Eru þau eina eða afgerandi sönnunin, eða staðfesta sjálfstæð gögn sömu málsatvik?
Hljóð- og myndupptaka getur ráðið miklu. Hún sýnir bæði hvort leiðbeining var veitt og hvort skráning lögreglu endurspeglar það sem raunverulega var sagt. Standi orð gegn orði um framkvæmdina ber ákæruvaldið sönnunarbyrði fyrir þeim atriðum sem telja á ákærða í óhag, sbr. 108. og 109. gr. sakamálalaga.
Niðurstaða
Skortur á leiðbeiningum um þagnarrétt eða réttarstöðu leiðir helst til þess að framburður verður ekki notaður þegar maðurinn var þegar orðinn grunaður, lögregla aflaði sjálfsásakandi svara án ótvíræðrar leiðbeiningar og ummælin eru ekki studd traustri skráningu eða sjálfstæðum gögnum. Sé framburðurinn afgerandi getur útilokun hans leitt til sýknu.
Sýni önnur lögmæt sönnunargögn hins vegar sömu atvik getur dómstóll sleppt ummælunum og sakfellt engu að síður. Rétta spurningin er því ekki aðeins hvort leiðbeiningu vantaði, heldur hvaða ummæli urðu til vegna annmarkans og hvort sönnun um sekt stendur enn án þeirra.
Heimildir
- , einkum 28., 63.–66., 108.–111. og 113. gr.
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.