Stutta svarið
Ekki er fortakslaust bannað að sami lögmaður gæti hagsmuna sama manns annars vegar sem réttargæslumaður brotaþola og hins vegar sem verjandi sakbornings. Starfsheitin tvö valda ekki ein og sér vanhæfi. Þegar málin eru tengd er slík tvöföld hagsmunagæsla þó oft ósamrýmanleg, því frásögn sem styður stöðu manns sem brotaþola getur um leið skaðað vörn hans sem sakbornings.
Mælikvarðinn er hvort raunveruleg eða fyrirsjáanleg hætta sé á að lögmaðurinn geti ekki gætt hagsmuna skjólstæðings síns sem skyldi. Athuga þarf meðal annars hvort málin varði sama atvik, sömu gögn eða gagnstæðar kærur, hvort nota megi framburð úr öðru málinu í hinu, hvort bótakrafa rekist á varnarhagsmuni og hvort lögmaðurinn geti sjálfur orðið vitni.
Sé slík hætta fyrir hendi nægir samþykki skjólstæðings ekki til að víkja hlutlægri hæfisreglu til hliðar. Þá þarf að skipta um lögmann í öðru hlutverkinu eða báðum. Ef málin eru hins vegar í raun ótengd, engin skörun er í framburði, gögnum eða hagsmunum annarra umbjóðenda og lögmaðurinn getur rækt báðar skyldur óhindrað, getur sami lögmaður gegnt báðum hlutverkum.
Sami einstaklingur getur haft tvær ólíkar réttarstöður
Samkvæmt er sakborningur sá sem er borinn sökum eða grunaður um refsiverða háttsemi. Brotaþoli er hins vegar sá sem kveðst hafa orðið fyrir misgerð eða fjárhagslegu tjóni af refsiverðri háttsemi samkvæmt 39. gr. laganna.
Stöðurnar geta farið saman þegar atvik gefa tilefni til gagnstæðra kæra. Maður getur til dæmis talið sig hafa orðið fyrir árás en jafnframt legið undir grun um að hafa sjálfur beitt ólögmætu ofbeldi. Rannsóknirnar kunna að fá sitt hvort málsnúmerið, en hæfismatið ræðst af efnislegum tengslum þeirra, ekki skráningu hjá lögreglu.
Réttindin og skyldurnar eru ekki hin sömu. Sakborningur nýtur meðal annars réttar til upplýsinga um sakarefnið, þagnarréttar og virkrar varnar. Brotaþoli er ekki aðili að sakamálinu nema að því marki sem hann hefur uppi einkaréttarkröfu, en nýtur sérstakrar aðstoðar og réttinda við rannsókn og málsmeðferð.
Hlutverk verjanda og réttargæslumanns geta rekist á
Hlutverk verjanda er skýrt afmarkað í 35. gr. sakamálalaga:
Hlutverk verjanda er að draga fram í málinu allt sem verða má skjólstæðingi hans til sýknu eða hagsbóta og gæta réttar hans í hvívetna.
—
Áherslan er önnur hjá réttargæslumanni samkvæmt 45. gr.:
Hlutverk réttargæslumanns er að gæta hagsmuna skjólstæðings síns og veita honum aðstoð í málinu, þar á meðal við að setja fram einkaréttarkröfur […].
—
Réttargæslumaður getur því þurft að hjálpa brotaþola að gefa nákvæma skýrslu, afla gagna um afleiðingar brots og rökstyðja bótakröfu. Verjandi sama manns getur á sama tíma þurft að ráðleggja honum að tjá sig ekki, draga úr vægi sömu atvika eða byggja á atburðarás sem samrýmist illa bótakröfunni.
Árekstur getur komið upp þótt aðeins einn umbjóðandi standi að baki báðum hlutverkunum. Vandinn er þá ekki trúnaður milli tveggja skjólstæðinga heldur að sama ráðgjöfin getur ekki samtímis þjónað báðum hagsmunum til fulls. Þá eru gögn sem lögmaður fær sem réttargæslumaður oft afhent í öðru skyni og með öðrum aðgangsmörkum en þau sem hann fær sem verjandi.
Hæfisregla verjanda gildir líka um réttargæslumann
Í 44. gr. sakamálalaga segir að reglur 33. og 34. gr. um skipun, hæfi og afturköllun skipunar verjanda gildi einnig um réttargæslumann eftir því sem við á. Kjarni reglunnar er þessi:
Ekki má skipa eða tilnefna þann verjanda sem […] kann að verða kvaddur til að gefa skýrslu sem vitni í máli ellegar er að öðru leyti svo viðriðinn mál eða aðila að hætta sé á að hann geti ekki gætt hagsmuna sakbornings sem skyldi.
—
Reglan horfir fram á við. Ekki þarf að bíða eftir að annmarki komi sannanlega niður á vörn eða réttargæslu. Nóg er að tengsl lögmannsins við mál eða aðila skapi hættu á að hann geti ekki sinnt starfinu sem skyldi. Sama gildir um lögmann sem skjólstæðingur ræður sjálfur, enda hafa einkaráðnir lögmenn sömu réttindi og skyldur og skipaður verjandi eða réttargæslumaður eftir því sem við á, sbr. 32. og 43. gr.
bætir við sjálfstæðu skilyrði:
Lögmanni er skylt að taka við skipun eða tilnefningu sem verjandi eða réttargæslumaður í sakamáli, enda fullnægi hann til þess hæfisskilyrðum og hafi ekki ósamrýmanlegra hagsmuna að gæta vegna sjálfs sín, venslamanna sinna eða annars umbjóðanda síns.
—
Samkvæmt 22. gr. sömu laga ber lögmanni jafnframt, áður en hann tekur að sér verk, að vekja athygli á hættu á hagsmunaárekstri eða sambærilegum tormerkjum. Upplýst samþykki getur skipt máli þegar hættan er fjarlæg og viðráðanleg, en það gerir lögmanni ekki kleift að taka við skipun sem lögin banna.
Hvenær þarf að fá tvo lögmenn?
Aðskilin hagsmunagæsla er að jafnaði nauðsynleg þegar eitt eða fleiri eftirtalinna atriða eiga við:
- Sama atvik: Staða brotaþola og staða sakbornings byggjast á gagnstæðum frásögnum af sömu atburðarás.
- Framburður getur flust milli mála: Ítarleg skýrsla til stuðnings kæru eða bótakröfu getur falið í sér játningu, mótsögn eða upplýsingar sem nýtast við rannsókn á skjólstæðingnum.
- Ábyrgð er færð á milli manna: Vörnin getur kallað á að sök sé beint að öðrum umbjóðanda lögmannsins, brotaþola eða samverkamönnum.
- Bótakrafa og vörn rekast á: Krafa um að staðreyndir og orsakatengsl verði viðurkennd getur veikt málatilbúnað um sjálfsvörn, gagnkvæm átök eða aðra atburðarás.
- Ólík aðgangsréttindi að gögnum: Lögmaður gæti þurft að halda aðgreindum þeim upplýsingum sem hann fær í hvoru hlutverki og má ekki nota í öðru skyni.
- Lögmaðurinn verður mögulegt vitni: Fyrri ráðgjöf hans, þáttur í kæru eða samskipti fyrir skýrslutöku verða sjálfstætt sönnunaratriði.
Því nánari sem efnisleg tengsl málanna eru, þeim mun minna svigrúm er til að treysta á verkaskiptingu innan sömu lögmannsstofu. Að færa annað hlutverkið til fulltrúa leysir heldur ekki sjálfkrafa vandann ef trúnaðarupplýsingar, stefna máls eða ábyrgð tengjast áfram.
Fordæmin sýna mun á mögulegri og raunverulegri hættu
Í var krafist afturköllunar á skipun réttargæslumanns vegna þess að sambýliskona hans, einnig lögmaður, kynni að gefa vitnaskýrslu. Landsréttur taldi þessi tengsl ein og sér hvorki sýna að hann gæti ekki gætt hagsmuna brotaþolans né að hann hefði ósamrýmanlegra hagsmuna að gæta. Vanhæfi verður því ekki reist á óljósum grun eða tengslum sem hafa engin sýnileg áhrif á starfið.
Önnur niðurstaða varð um lögmanninn sem sjálfur átti að bera vitni. Í var staðfest að 4. mgr. 33. gr., sbr. 44. gr., girti fyrir skipun hans sem réttargæslumanns:
[…] ekki megi skipa þann réttargæslumann, sem kann að verða kvaddur til að gefa skýrslu sem vitni fyrir dómi í sama máli.
—
Þessi mörk eiga beint við þegar brotaþoli fær stöðu sakbornings. Möguleikinn á tveimur hlutverkum nægir ekki einn og sér til vanhæfis, en fyrirsjáanleg mótsögn í ráðgjöf, notkun gagna eða framburði er raunverulegt tormerki.
Hvað á að gera þegar réttarstaðan breytist?
Um leið og rannsókn beinist að brotaþola sem mögulegum sakborningi þarf að endurskoða umboðið áður en frekari skýrsla er tekin. Kynna þarf manninum sakarefnið og réttindi sakbornings, þar á meðal þagnarrétt og rétt til verjanda. Ekki á að halda áfram skýrslutöku í brotaþolahlutverki eins og ekkert hafi breyst.
Lögmaðurinn þarf þá að meta efnisleg tengsl málanna, hvaða trúnaðar- og málsgögn hann hefur fengið og hvort fyrri aðkoma hans geti orðið sönnunaratriði. Ef árekstur er fyrirsjáanlegur er öruggasta leiðin sú að nýr lögmaður taki við vörninni eða réttargæslunni áður en ákvarðanir um framburð og gagnaöflun eru teknar. Fyrri lögmaður heldur þagnarskyldu sinni þótt umboðinu ljúki.
Sakborningur eða brotaþoli getur óskað eftir afturköllun skipunar og nýjum lögmanni. Lögregla eða ákærandi getur einnig leitað úrskurðar dómara um að verjandi eða réttargæslumaður verði leystur frá starfi þegar brot á starfsskyldum eða ólögmæt hindrun rannsóknar kemur til álita, sbr. 34. og 44. gr. sakamálalaga.
Niðurstaða
Sami lögmaður getur aðeins gegnt báðum hlutverkum ef tengsl málanna skapa ekki raunhæfa hættu á skertri hagsmunagæslu. Það getur átt við um aðskilin mál með ólíku sakarefni, gögnum og málsaðilum. Þegar brotaþola- og sakborningsstaðan spretta hins vegar af sama atviki eða gagnstæðum kærum verður tvöföld ráðgjöf oft ósamrýmanleg: það sem styrkir framburð og bótakröfu getur veikt þagnarrétt, vörn eða skýringar í hinu málinu.
Rétta spurningin er því ekki aðeins hvort umbjóðandinn sé sami maður, heldur hvort lögmaðurinn geti án fyrirvara ráðlagt það sem þjónar hvorri réttarstöðu um sig. Ef svarið getur orðið ólíkt þarf tvo sjálfstæða lögmenn. Verði lögmaðurinn sjálfur mögulegt vitni er skipun hans útilokuð samkvæmt skýrri hæfisreglu.
Heimildir
- , einkum 27., 32.–35., 39. og 43.–47. gr.
- , einkum 20.–22. gr.
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.