Stutta svarið
Viðgerð er yfirleitt fyrsta úrræðið þegar fyrirtæki selur neytanda notaða bifreið. Seljandinn á að fá raunhæft tækifæri til að bæta úr sama galla, án kostnaðar og verulegs óhagræðis fyrir kaupandann. Takist það ekki innan hæfilegs tíma getur komið til afsláttar eða riftunar. Riftun gengur lengst og krefst þess að gallinn teljist ekki óverulegur í neytendakaupum. Í almennum lausafjárkaupum þarf gallinn að teljast veruleg vanefnd.
Skaðabætur geta bæst við önnur úrræði vegna sannaðs tjóns, til dæmis nauðsynlegs greiningar-, flutnings- eða viðgerðarkostnaðar. Kaupandi þarf þó að takmarka tjón sitt og halda utan um reikninga. Hvort bilun telst galli ræðst meðal annars af aldri, akstri, kaupverði, upplýsingum seljanda og því hvort orsökin var til staðar við afhendingu.
Málið vinnst því oft á atburðarásinni og sönnunargögnunum: hvað var lofað, hvenær einkennin komu fram, hvenær var kvartað, hversu oft var reynt að gera við og hvað sýnir óháð tæknimat? Rétt úrræði ræðst af alvarleika gallans og viðbrögðum seljanda.
Fyrst þarf að ákvarða hvaða kaupalög gilda
Kaupi einstaklingur bifreið utan atvinnustarfsemi af fyrirtæki sem hefur atvinnu af sölu gilda lög nr. 48/2003 um neytendakaup. Þau eru ófrávíkjanleg neytandanum í hag. Almennur samningsfyrirvari eða stutt „söluábyrgð“ getur því ekki skert lögbundin réttindi.
Kaupi einstaklingur beint af öðrum einstaklingi gilda að jafnaði lög nr. 50/2000 um lausafjárkaup. Þau gilda einnig almennt um kaup milli fyrirtækja og veita meira svigrúm til samninga. Þar hvílir jafnframt ríkari skoðunarskylda á kaupanda. Hann getur ekki borið fyrir sig atriði sem hann vissi um eða hefði átt að sjá við skoðun sem hann gerði eða var hvattur til að gera.
Bifreiðasala sem miðlar sölu einkaaðila er ekki alltaf sjálf seljandinn. Samkvæmt 1. gr. neytendakaupalaga getur atvinnumiðlari þó orðið samábyrgur með seljanda nema kaupandanum hafi sérstaklega verið bent á að hann væri aðeins milliliður. Afsal og upplýsingagjöf geta því ráðið úrslitum um það gegn hverjum kröfunni verður beint.
Bilun er ekki alltaf galli
Notaður bíll má bera eðlileg merki aldurs og notkunar. Hann er þó gallaður ef hann samræmist ekki samningnum, hentar ekki til venjulegra nota eða hefur ekki þá endingu og eiginleika sem kaupandi mátti vænta. Rangar upplýsingar um akstur, tjónasögu, vélarskipti, drægni eða ástand geta skapað galla. Hið sama gildir ef seljandi þegir yfir atriðum sem hann þekkti og hefðu líklega haft áhrif á kaupin.
Orðin „í því ástandi sem hann er“ fella ekki niður ábyrgð seljanda. Í neytendakaupum segir:
Þótt söluhlutur sé seldur „í því ástandi sem hann er“ eða með öðrum áþekkum almennum fyrirvara telst hann gallaður þegar: a. ástand söluhlutar er verra en neytandi hafði ástæðu til að ætla miðað við kaupverð og atvik að öðru leyti; b. fyrir liggja atvik sem lýst er í b- eða c-lið 1. mgr. 16. gr.
—
Sambærileg regla er í 19. gr. laga um lausafjárkaup, en þar þarf ástandið að vera „til muna verra“ en kaupandi hafði ástæðu til að ætla. Nákvæm lýsing á þekktum annmarka getur haft áhrif á væntingar kaupanda, en almennt orðalag um „enga ábyrgð“ gerir það ekki eitt og sér.
Í hafði vél gamallar bifreiðar verið auglýst sem uppgerð. Þótt kaupandinn hefði ekki gætt skoðunarskyldu sinnar til fulls mátti hann treysta þeim afdráttarlausu upplýsingum. Dómkvaddur matsmaður staðfesti umfangsmikla galla og riftun var viðurkennd. Upplýsingar í auglýsingu geta þannig vegið þyngra en almenn krafa um að kaupandi skoði notaðan bíl.
Tíminn skiptir bæði lagalegu og sönnunarlegu máli
Gallinn þarf að hafa verið til staðar þegar áhættan af bifreiðinni fluttist yfir á kaupanda, þótt einkennin komi ekki fram fyrr en síðar. Í neytendakaupum er galli sem kemur fram innan sex mánaða talinn hafa verið til staðar við afhendingu nema annað sannist eða sú ályktun samrýmist ekki eðli vörunnar eða gallans. Eftir þann tíma þarf kaupandi oft að leggja fram sterkari tæknigögn um orsök gallans og upphaf hans.
Kvarta þarf án ástæðulauss dráttar. Í neytendakaupum er fresturinn þó aldrei styttri en tveir mánuðir frá því að gallans varð vart:
Ef söluhlutur er gallaður ber neytanda að tilkynna seljanda um að hann muni bera gallann fyrir sig án ástæðulauss dráttar frá því að hann varð galla var eða mátti verða hans var. Frestur neytanda til að leggja fram kvörtun er aldrei styttri en tveir mánuðir frá því að hann varð galla var.
—
Endanlegur kvörtunarfrestur er almennt tvö ár. Hann er fimm ár ef söluhlut eða hlutum hans er ætlaður verulega lengri endingartími en almennt gerist um söluhluti. Bifreið og einstakir meginhlutar hennar geta fallið þar undir, en fimm ára kvörtunarfrestur jafngildir ekki fimm ára ábyrgð.
Þetta sést vel í . Dómurinn taldi réttmætar væntingar standa til þess að bílvél entist mun lengur en fjögur ár. Kaupandinn tapaði þó málinu vegna þess að sérfræðigögn sýndu ekki að orsök bilunarinnar hefði verið til staðar við afhendingu. Dómurinn benti á að eftir því sem lengra liði frá afhendingu drægi úr líkum á slíkum tengslum. Kvörtunarfrestur varðveitir því kröfuna en sannar ekki gallann.
Viðgerð kemur venjulega á undan afslætti og riftun
Neytandi getur valið milli úrbóta og nýrrar afhendingar, nema valið sé ómögulegt eða hafi ósanngjarnan kostnað í för með sér. Við kaup á einstakri notaðri bifreið er ný afhending oft óraunhæf. Seljandi getur jafnframt boðið fram úrbætur þótt kaupandi hafi þegar krafist afsláttar eða riftunar:
Úrbætur og ný afhending skulu fara fram án kostnaðar og verulegs óhagræðis fyrir neytanda, innan hæfilegs tíma og þannig að neytandinn fái bætt útgjöld sín úr hendi seljanda. Seljandi á ekki rétt á að bæta úr sama galla eða afhenda nýjan söluhlut vegna sama galla oftar en tvisvar sinnum nema sérstakar aðstæður séu fyrir hendi.
—
Kaupandi ætti ekki að láta annað verkstæði ráðast í stórviðgerð á kostnað seljanda án þess að tilkynna gallann og gefa seljanda færi á að bregðast við. Undantekning getur átt við ef bráð hætta er fyrir hendi eða seljandi hefur hafnað kröfunni skýrt.
Tvö Landsréttarmál sýna hvar mörkin liggja
Í komst vatn í notaða bifreið. Seljandinn hafði ítrekað fengið hana til viðgerðar án þess að takast að ráða bót á gallanum. Landsréttur staðfesti riftun:
Áfrýjandi hafi fengið fleiri en tvö tækifæri til þess að bæta úr gallanum á grundvelli 2. mgr. 30. gr. laga nr. 48/2003. Hafi stefndu því ekki verið skylt að sæta því að áfrýjandi myndi freista þess á ný að bæta úr gallanum.
—
Kaupverðið var þó ekki einfaldlega endurgreitt óskert. Endurgjald fyrir afnot og afföll bifreiðarinnar kom til frádráttar. Riftun á notuðum bíl kallar því á uppgjör beggja aðila, ekki aðeins skil kaupverðs.
Önnur niðurstaða varð í . Þar var galli fyrir hendi, en tókst að bæta úr honum í tveimur viðgerðartilraunum. Kaupandinn lýsti yfir riftun meðan síðari viðgerðin var á lokastigi:
Að öllum atvikum máls virtum þykja þær úrbætur hafa farið fram innan hæfilegs tíma og án verulegs óhagræðis fyrir stefnda. Samkvæmt því [...] voru ekki uppfyllt skilyrði [...] fyrir riftun stefnda á kaupunum 9. nóvember 2023, enda viðgerðin á bifreiðinni samkvæmt áðursögðu þá á lokastigi.
—
Saman sýna málin að tvær viðgerðartilraunir veita ekki sjálfkrafa rétt til riftunar. Meta þarf hvort um sama galla sé að ræða, hvað var raunverulega gert, hvort úrbæturnar báru árangur, hversu langan tíma þær tóku og hversu miklu óhagræði kaupandinn varð fyrir vegna þeirra.
Afsláttur, riftun og skaðabætur mæta ólíkum hagsmunum
Afsláttur á að jafna muninn á verðmæti bifreiðarinnar í gölluðu ástandi og í umsömdu ástandi við afhendingu. Viðgerðarkostnaður getur verið vísbending en jafngildir ekki sjálfkrafa fjárhæð afsláttarins. Matsgerð getur ráðið úrslitum.
Við riftun ganga kaupin til baka. Í neytendakaupum er hún heimil í stað afsláttar nema gallinn sé óverulegur, enda hafi seljandi fengið það tækifæri til úrbóta sem lög mæla fyrir um. Í almennum lausafjárkaupum þarf gallinn að teljast veruleg vanefnd. Notagildi, öryggi og endurteknar bilanir geta vegið þungt.
Skaðabætur ná til sannaðs, fyrirsjáanlegs tjóns. Geyma þarf reikninga og sýna fram á orsakatengsl. Óþarflega dýr leigubíll, óheimil viðgerð eða áframhaldandi akstur sem eykur tjón á vélinni geta lækkað kröfuna, enda ber kaupanda að takmarka tjón sitt.
Dómaframkvæmd nær til allra dómstiga
Orðasambandið „notuð bifreið“ og orðið „galli“ komu saman fyrir í 35 íslenskum dómskjölum. Dreifing þeirra eftir dómstólum var þessi:
Gátlisti fyrstu dagana eftir bilun
- Hættu akstri ef áframhaldandi notkun getur aukið tjón eða skapað hættu.
- Vistaðu auglýsingu, afsal, skoðunarskýrslu, þjónustusögu og öll samskipti.
- Láttu greina einkenni og orsök skriflega og forðastu óafturkræfar viðgerðir áður en seljandinn hefur fengið tilkynningu og færi á að skoða bifreiðina.
- Kvartaðu skriflega, lýstu einkennunum og taktu fram að þú berir gallann fyrir þig. Settu hæfilegan frest til viðbragða.
- Skráðu hverja viðgerðartilraun, dagafjölda án bíls, varabíl og hvort sömu einkenni komu aftur fram.
- Veldu úrræði sem svarar stöðunni: úrbætur fyrst, þá eftir atvikum afsláttur eða riftun, auk sundurliðaðra skaðabóta.
- Ef ágreiningur er um orsök, upphafstíma eða verðmun skaltu afla óháðs sérfræðimats áður en sönnunargögn glatast.
Niðurstaða
Úrræðið ræðst ekki af áætlun verkstæðisins einni saman. Ákvarða þarf hvaða lög gilda, hvað kaupandi mátti vænta, hvort orsök bilunar var til staðar við afhendingu og hvort seljandi fékk lögbundið tækifæri til úrbóta.
Vel skjalfest auglýsing, tafarlaus kvörtun, skýr viðgerðarsaga og tæknilegt mat geta skilið á milli þess að kaupandi sitji uppi með eðlilegt slit og þess að hann fái viðgerð, afslátt, riftun eða fullar bætur fyrir sannað tjón.
Heimildir
- , einkum 1., 3., 15.–18. og 26.–33. gr.
- , einkum 17.–21., 30.–40. og 64.–70. gr.
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.