Stutta svarið
Þegar íslenskt félag sameinast erlendu móðurfélagi yfir landamæri færast eignir og skuldir íslenska félagsins í heild til félagsins sem heldur áfram. Samþykki hvers kröfuhafa er ekki skilyrði fyrir yfirfærslunni. Vernd kröfuhafa felst þess í stað í upplýsingum, óháðu mati á fullnustuhorfum og rétti til greiðslu eða tryggingar telji matið að fullnustuhorfur þeirra versni.
Minnihlutaeigandi í íslenska félaginu sem hverfur getur greitt atkvæði gegn samrunanum og krafist þess skriflega innan mánaðar að hlutir hans verði innleystir. Félagið þarf að setja fullnægjandi tryggingu fyrir verðmæti hlutanna áður en hlutafélagaskrá gefur út vottorð um að íslenska hluta ferlisins sé lokið. Rétturinn nær hins vegar almennt ekki til hluthafa í félaginu sem heldur áfram starfsemi.
Frestirnir eru stuttir og verndin er ekki sjálfvirk í öllum tilvikum. Úrslitum getur ráðið hvort kröfuhafi átti kröfuna fyrir opinbera birtingu samrunaáætlunar, hvort óháða yfirlýsingin taldi fullnustuhorfur versna, hvort hluthafi greiddi atkvæði gegn samrunanum og hvort kröfu var lýst á réttum tíma.
Hvað er millilandasamruni við erlent móðurfélag?
Samkvæmt 107. gr. b laga nr. 138/1994 um einkahlutafélög er millilandasamruni samruni félaga sem lúta löggjöf minnst tveggja ríkja á Evrópska efnahagssvæðinu, á EFTA-svæðinu eða í Færeyjum, auk annarra landa sem reglugerð kann að ná til. Samsvarandi ákvæði um hlutafélög eru í 133. gr. a laga nr. 2/1995.
Almennar reglur um innanlandssamruna gilda með nauðsynlegum breytingum. Þess vegna verður að lesa sérreglurnar um millilandasamruna með 94.–106. gr. einkahlutafélagalaga eða 119.–131. gr. hlutafélagalaga. Þar eru meðal annars reglur um samrunaáætlun, óháða skýrslu, birtingu, samþykki, kröfuhafa og innlausn hluta.
Ef íslenskt dótturfélag er sameinað erlendu móðurfélagi og móðurfélagið heldur áfram verður íslenska félaginu slitið án hefðbundinna skuldaskila. Skuldirnar hverfa því ekki, heldur fylgja þær eignunum til erlenda félagsins. Erlenda félagaskráin skráir samrunann og hlutafélagaskrá afskráir að því búnu íslenska félagið.
Samrunaáætlunin á að sýna áhrifin áður en kosið er
Stjórn hvers félags þarf að gera samrunaáætlun og greinargerð. Við millilandasamruna bætist sérstök upplýsingaskylda við almenna skyldu til að skýra efnahagslegar og lagalegar ástæður samrunans:
Við millilandasamruna skal greinargerð stjórnar [...] einnig geyma upplýsingar um áhrif samrunans á hluthafa, lánardrottna og starfsmenn.
—
Áætlunin á jafnframt að lýsa líklegum áhrifum á félagsstarfsemi. Hluthafar eiga að fá aðgang að áætluninni, ársreikningum síðustu þriggja ára, viðeigandi millireikningi, greinargerð stjórnar og skýrslu óháðs endurskoðanda eða skoðunarmanns. Að meginstefnu skulu gögnin liggja frammi í síðasta lagi mánuði fyrir hluthafafundinn.
Upplýsingarnar þurfa að gera rétthöfum kleift að meta annað og meira en formlega breytingu á heimilisfangi félagsins. Fyrir kröfuhafa skiptir meðal annars máli hvaða félag verður skuldari, hvaða eignir standa að baki kröfunni, hvaða lög gilda um félagið og hvort fullnusta verði í reynd erfiðari. Fyrir hluthafa skiptir máli hvaða réttindi þeir fá í erlenda félaginu, hvernig skiptihlutfallið var ákveðið og hvaða lög munu framvegis ráða félagsaðild þeirra.
Óháð yfirlýsing er hliðið að sérstakri kröfuhafavernd
Endurskoðandi eða skoðunarmaður skal gera skýrslu um samrunaáætlunina. Í henni skal meta hvort endurgjald fyrir hluti sé sanngjarnt og efnislega rökstutt. Hluthafar geta við ákveðnar aðstæður samþykkt að sleppa hluta þeirrar skýrslu, en yfirlýsingu um hvort samruninn kunni að rýra möguleika lánardrottna á fullnustu má þó ekki fella niður.
Sérstakur réttur kröfuhafa samkvæmt 101. gr. einkahlutafélagalaga er bundinn við að þessi yfirlýsing telji fullnustuhorfur versna. Sé niðurstaðan sú, skal það koma fram í opinberri tilkynningu um móttöku samrunagagnanna og athygli kröfuhafa vakin á rétti þeirra.
Kröfuhafi fellur undir úrræðið ef krafa hans stofnaðist fyrir birtingu tilkynningarinnar og sérstök trygging hefur ekki þegar verið sett fyrir henni. Hann þarf jafnframt að lýsa kröfunni innan mánaðar frá því að samruninn hefur verið samþykktur í öllum samrunafélögunum:
Krefjast má greiðslu á lýstum kröfum sem eru gjaldfallnar og jafnframt má krefjast þess að sett verði fullnægjandi trygging fyrir lýstum, ógjaldföllnum kröfum.
—
Ef félagið og kröfuhafinn deila um hvort tryggingar sé þörf eða hvort boðin trygging sé nægileg, getur hvor aðilinn um sig lagt ágreininginn fyrir héraðsdóm. Sá frestur er aðeins tvær vikur frá kröfulýsingu. Kröfuhafi getur ekki afsalað sér þessum tryggingarrétti fyrir fram með bindandi hætti í samningnum sem krafan byggist á.
Krafa sem stofnast eftir birtingu eða nýtur sértryggingar fellur utan ferlisins. Sama gildir telji óháða yfirlýsingin að samruninn rýri ekki fullnustuhorfur.
Minnihlutaeigandi í félaginu sem hverfur getur valið útgöngu
Við millilandasamruna getur hluthafi í íslenska félaginu staðið uppi með hlut í félagi sem lýtur lögum annars ríkis. Í var þessi ófyrirséða breyting á félagsaðild talin réttlæta sérstakan útgöngurétt.
Rétturinn samkvæmt 107. gr. f einkahlutafélagalaga og 133. gr. e hlutafélagalaga er bundinn skýrum skilyrðum. Hluthafinn þarf að eiga hlut í félagi sem er sameinað öðru og hættir starfsemi. Hann þarf að greiða atkvæði gegn samrunanum á hluthafafundi og gera skriflega innlausnarkröfu innan mánaðar frá fundinum.
Við millilandasamruna eiga hluthafar í því félagi eða þeim félögum, sem sameinuð eru öðrum, er hafa á hluthafafundi greitt atkvæði gegn samruna [...] kröfu á því að félagið innleysi hluti þeirra enda sé þess krafist innan mánaðar frá hluthafafundi.
—
Hafi hluthafar verið beðnir um það fyrir atkvæðagreiðsluna að gefa til kynna hvort þeir hygðust nýta innlausnarréttinn, þarf hluthafinn einnig að lýsa því yfir á fundinum. Það nægir því ekki alltaf að greiða atkvæði gegn tillögunni og senda bréf innan mánaðar.
Innlausnarverðið þarf að endurspegla raunverulegt verðmæti
Félagið skal kaupa hlutina á verði sem svarar til verðmætis þeirra. Náist ekki samkomulag, ákveða verðið matsmenn sem dómkvaddir eru á heimilisvarnarþingi félagsins. Hvor aðilinn um sig getur borið niðurstöðu matsmanna undir dómstóla, en mál þarf að höfða innan þriggja mánaða frá matinu.
Áður en hlutafélagaskrá gefur út vottorð um að nauðsynlegum gerningum og formsatriðum sé lokið, þarf að hafa verið sett fullnægjandi trygging fyrir verðmæti hlutanna. Dómkvaddir matsmenn meta hvort tryggingin sé fullnægjandi. Sé það mat borið undir dómstól, stöðvar málshöfðunin ekki sjálfkrafa útgáfu vottorðsins; til þess þarf úrskurð dómstóls.
Innlausn er ekki eina úrræðið þegar endurgjaldið er ósanngjarnt. Hluthafi í yfirteknu félagi getur einnig átt skaðabótakröfu samkvæmt 100. gr. ef hann gerði fyrirvara á fundinum og endurgjaldið er hvorki sanngjarnt né efnislega rökstutt. Málshöfðunarfresturinn er þá aðeins tvær vikur frá því að samruninn var samþykktur í öllum samrunafélögunum.
Hluthafi í félaginu sem heldur áfram er ekki í sömu stöðu
Innlausnarrétturinn verndar ekki sjálfkrafa hvern þann sem er andvígur samruna. Í dómi Hæstaréttar í máli nr. 460/1998 krafðist hluthafi í yfirtökufélaginu innlausnar eftir innanlandssamruna. Félagið hélt áfram starfsemi og ekkert nýtt félag var stofnað. Hæstiréttur hafnaði kröfunni:
Hluthafar í yfirteknu félagi, sem andvígir eru sameiningu, eru ekki í sömu aðstöðu við sameininguna og þeir hluthafar í yfirtökufélagi, sem ekki samþykkja hana.
—
Dómurinn fjallaði ekki um millilandasamruna, en lögskýringargögn að baki sérreglunum taka sömu afstöðu: verndin beinist að hluthöfum félags sem hættir starfsemi. Minnihlutaeigandi í erlenda móðurfélaginu eða öðru félagi sem heldur áfram þarf því að byggja á öðrum reglum, til dæmis reglum um lögmæti fundarályktana, jafnræði eða ótilhlýðilegan ávinning.
Meiri hlutinn má ekki búa sér til atkvæðavægi til að knýja samrunann fram
Formlegur meiri hluti læknar ekki ólögmæta atkvæðagreiðslu. Í Hæstaréttarmáli nr. 585/2012 hafði samningur í tengslum við samruna verið notaður til að virkja atkvæðisrétt eigin hluta félags og ná tilskildum meiri hluta. Hæstiréttur ógilti samrunaákvörðunina og lagði áherslu á tvær stoðir félagaréttar:
Löggjöf um hlutafélög byggir ekki aðeins á þeirri meginreglu að meiri hluti hluthafa ráði að jafnaði ákvörðunum á hluthafafundi [...] heldur einnig á meginreglu um jafnræði hluthafa.
—
Málið laut að innanlandssamruna, en sýnir að atkvæðagreiðslan sem millilandasamruni byggist á þarf sjálf að standast lög. Ólögmæt meðferð eigin hluta, mismunun eða aðrar ráðstafanir sem sniðganga vernd minnihlutans geta leitt til ógildingar, þótt samrunaáætlun og skráningargögn virðist formlega fullgerð.
Hvað ef erlenda móðurfélagið á allt íslenska félagið?
Ef móðurfélagið á öll hlutabréf eða hluti íslenska dótturfélagsins, er enginn minnihlutaeigandi í íslenska félaginu sem getur greitt atkvæði gegn samrunanum. Einfaldað ferli móður- og dótturfélags getur þá átt við og sumar kröfur um endurgjald og skýrslugerð verða óþarfar.
Kröfuhafaverndin hverfur þó ekki. Yfirlýsing um áhrif á fullnustuhorfur þarf eftir sem áður að liggja fyrir og reglur um birtingu, kröfulýsingu og tryggingu gilda áfram. Eignarhald móðurfélagsins leysir heldur ekki félögin undan reglum í erlenda ríkinu, skráningarferlinu eða sérreglum sem kunna að gilda um eftirlitsskylda starfsemi.
Frestir sem rétthafar þurfa að halda utan um
Helstu tímamörkin eru þessi:
- Samrunagögn skulu að meginstefnu vera aðgengileg hluthöfum í síðasta lagi mánuði fyrir fundinn.
- Hluthafi í félagi sem hverfur þarf að greiða atkvæði gegn samrunanum og senda skriflega innlausnarkröfu innan mánaðar frá hluthafafundinum.
- Hluthafi sem áskilur sér skaðabætur vegna ósanngjarns endurgjalds þarf að höfða mál innan tveggja vikna frá samþykki allra samrunafélaganna.
- Kröfuhafi sem fellur undir 101. gr. þarf að lýsa kröfu innan mánaðar frá samþykki samrunans í öllum samrunafélögunum.
- Ágreining um hvort tryggingar sé þörf, eða hvort hún sé fullnægjandi, þarf að bera undir héraðsdóm innan tveggja vikna frá kröfulýsingu.
- Ákvörðun matsmanna um innlausnarverð þarf að bera undir dómstól innan þriggja mánaða frá matinu.
Dagsetning opinberrar birtingar, dagsetning hvers hluthafafundar og dagurinn þegar síðasta félagið samþykkti samrunann eru því ekki formsatriði. Þessar dagsetningar geta ráðið því hvort réttur er enn virkur.
Niðurstaða
Samruni íslensks félags inn í erlent móðurfélag færir skuldara kröfuhafa og félagsaðild hluthafa yfir landamæri án hefðbundinna skuldaskila. Verndin byggist því á gagnsæju ferli áður en íslenska félagið hverfur.
Kröfuhafi þarf fyrst að kanna óháðu yfirlýsinguna, hvenær krafa hans stofnaðist og hvort hún er þegar sérstaklega tryggð. Segi yfirlýsingin að fullnustuhorfur versni, getur hann krafist greiðslu gjaldfallinnar kröfu eða fullnægjandi tryggingar fyrir ógjaldfallinni kröfu, en hann verður að virða stutta fresti. Minnihlutaeigandi í félaginu sem hverfur þarf að greiða atkvæði gegn samrunanum og gera skriflega innlausnarkröfu í tæka tíð. Hluthafi í félaginu sem heldur áfram fær ekki sama útgöngurétt, þótt almennar reglur um jafnræði og lögmæti ákvarðana verndi hann áfram.
Heimildir
- , einkum 94.–107. gr. g.
- , einkum 119.–133. gr. f.
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.