Stutta svarið
Stjórn einkahlutafélags þarf að bregðast við þegar félagið getur ekki greitt skuldir sínar á gjalddaga og ekki er sennilegt að greiðsluerfiðleikarnir líði hjá innan skamms tíma. Þetta er ógjaldfærni í skilningi 64. gr. laga um gjaldþrotaskipti. Stjórninni ber þá að grípa til raunhæfra ráðstafana gegn greiðsluþroti eða afhenda bú félagsins til gjaldþrotaskipta.
Ábyrgð stofnast þó ekki sjálfkrafa vegna taps, neikvæðs eigin fjár eða þess að félag verði síðar gjaldþrota. Kröfuhafi þarf að tengja tjón sitt við saknæma vanrækslu þeirra sem gátu ákveðið að óska gjaldþrotaskipta. Samkvæmt 64. gr. geta þeir borið ábyrgð að því marki sem kröfuhafi fór á mis við greiðslu vegna tafarinnar, nema þeir sýni að vanrækslan hafi ekki verið saknæm.
Áframhaldandi rekstur getur verið verjandi meðan fyrir liggur trúverðug og skammtímabundin leið til greiðslufærni, svo sem trygg fjármögnun eða raunhæft uppgjör. Von ein og sér nægir ekki. Stjórnin þarf uppfært sjóðstreymi, skráða ákvörðun og stöðugt endurmat. Hún má ekki stofna til nýrra skulda eða ráðstafa eignum þannig að fyrirsjáanlegt tjón kröfuhafa aukist.
Þrjú hugtök sem má ekki rugla saman
Taprekstur eða neikvætt eigið fé sannar ekki eitt og sér ógjaldfærni. Félag getur átt verðmætar eignir en samt ekki haft fé til að greiða gjaldfallnar skuldir. Það getur líka verið með neikvætt eigið fé en haft tryggt sjóðstreymi eða fjármögnun sem gerir því kleift að standa í skilum.
er sérstök viðvörunarregla. Stjórn skal sjá til þess að hluthafafundur verði haldinn innan sex mánaða frá því að eigið fé samkvæmt bókum félagsins verður minna en skráð hlutafé. Þar á að gera grein fyrir stöðunni og, ef þarf, leggja til ráðstafanir, þar á meðal slit. Fundurinn leysir stjórnina ekki undan skyldu til skjótari viðbragða ef félagið er þegar orðið ógjaldfært.
Hvenær verður skylt að óska gjaldþrotaskipta?
notar tvíþætt skilyrði: félagið getur ekki staðið í fullum skilum þegar kröfur falla í gjalddaga og ekki er sennilegt að vandinn líði hjá innan skamms tíma.
„Skuldara, sem er bókhaldsskyldur, er skylt að gefa bú sitt upp til gjaldþrotaskipta þegar svo er orðið ástatt fyrir honum sem segir í 1. mgr.“
—
Samkvæmt er það félagsstjórn sem á að afhenda bú félags til gjaldþrotaskipta. Matið miðast ekki við eina ógreidda kröfu heldur heildarstöðu félagsins. Miklu getur skipt hvort fyrir liggi:
- sjóðstreymisáætlun sundurliðuð eftir gjalddögum;
- staðfest fjármögnun en ekki aðeins ósk eða óbindandi samtal;
- eignir sem raunhæft er að selja nógu fljótt og á trúverðugu verði;
- greiðslusamkomulag sem lánardrottnar hafa samþykkt;
- vanskil á launum, sköttum, lífeyrisiðgjöldum eða lykilsamningum; og
- nýjar skuldbindingar sem félagið getur fyrirsjáanlega ekki efnt.
Stjórn má fá skamman tíma til að sannreyna raunhæfa lausn. Eftir því sem vanskil aukast og björgunartilraunir verða óvissari þarf traustari gögn til að réttlæta framhald. Óljós sala í framtíðinni eða loforð um mögulegt lán réttlæta ekki að tjón kröfuhafa sé látið vaxa.
Hver getur borið persónulega ábyrgð?
Félagið ber almennt sjálft ábyrgð á skuldum sínum. Persónuleg ábyrgð stjórnanda er undantekning sem byggist á tilteknu skyldubroti, sök, tjóni og orsakatengslum. Tvær reglur skipta mestu:
- Sérregla 64. gr. Þeir sem eru bærir til að ákveða að leita gjaldþrotaskipta geta borið ábyrgð gagnvart lánardrottnum að því marki sem þeir fara á mis við greiðslu vegna vanrækslunnar. Þeir geta losnað undan ábyrgð með því að sýna að vanrækslan hafi ekki verið saknæm.
- Almenn félagaréttarleg ábyrgð. Samkvæmt geta stjórnarmenn og framkvæmdastjórar orðið bótaskyldir fyrir tjón sem þeir valda í starfi af ásetningi eða gáleysi. Gagnvart öðrum en félaginu þarf tjónið að tengjast broti á lögunum eða samþykktum.
„Stofnendur, stjórnarmenn, framkvæmdastjórar [...] eru skyldir að bæta félaginu það tjón er þeir hafa valdið því í störfum sínum [...] af ásetningi eða gáleysi.“
—
Framkvæmdastjóri sem er ekki stjórnarmaður ber ekki sjálfkrafa þá sérstöku ákvörðunarskyldu sem lög leggja á stjórn. Hann getur þó borið ábyrgð á eigin saknæmum athöfnum, rangri upplýsingagjöf eða þátttöku í ólögmætri ráðstöfun. Skráður stjórnarmaður losnar heldur ekki undan skyldum sínum með því einu að annar hafi í reynd stjórnað daglegum rekstri.
Hvaða tjón tengist ólögmætu framhaldi?
Ábyrgðin nær ekki sjálfkrafa til allra skulda félagsins. Spyrja þarf hvað hefði gerst ef stjórnin hefði brugðist rétt við á þeim degi sem skyldan varð virk.
Gögn um dagsetningar skipta því sköpum: hvenær krafan varð til, hvenær stjórnin vissi um vanskilin, hvaða fjármögnun var raunverulega tiltæk og hvaða eignir voru þá í félaginu. Eftiráspeki um misheppnaðan rekstur kemur ekki í stað sönnunar um stöðuna á viðkomandi tíma.
Hvað sýna dómar?
Í hafði beiðni félags um gjaldþrotaskipti verið afturkölluð. Skömmu síðar var rekstrarmunum ráðstafað þannig að skuldir við tengd félög og skuldir sem fyrirsvarsmenn voru í ábyrgð fyrir voru teknar yfir, en félagið stóð eftir rýrara að eignum. Hæstiréttur taldi að stjórnarmanni hefði borið að grípa til ráðstafana gegn greiðsluþroti eða óska gjaldþrotaskipta. Fyrirsvarsmennirnir urðu bótaábyrgir vegna ólögmætrar ráðstöfunar og tjóns lánardrottins.
Í var stjórnendum hins vegar sýknað. Kröfuhafi hafði ekki sýnt nægilega fram á að félagið hefði verið ógjaldfært og að skylt hefði verið að óska gjaldþrotaskipta áður en viðskiptin sem stofnuðu kröfuna fóru fram. Dómurinn sýnir að slæmur rekstur og síðara gjaldþrot nægja ekki án sönnunar um rétt tímamark og orsakatengsl.
Hagnýt viðbrögð stjórnar
- Boða þarf tafarlaust til fundar. Leggja þarf fram gjalddagaskrá, bankastöðu, vanskil, skattaskuldir, laun og skuldbindingar næstu vikna.
- Prófa þarf björgunarleiðina. Skrá þarf fjárhæð, skilyrði, ábyrgð á framkvæmd og lokadag tryggðrar fjármögnunar eða samkomulags.
- Takmarka þarf nýja áhættu. Ekki má stofna til skulda sem engin raunhæf leið er til að greiða eða inna af hendi óvenjulegar greiðslur til tengdra aðila.
- Endurmeta þarf oft. Dagleg eða vikuleg gögn geta verið nauðsynleg þegar handbært fé er lítið og lykilgreiðslur nálgast.
- Skrá þarf afstöðu stjórnarmanns. Stjórnarmaður sem er ósammála framhaldi á að krefjast fundar, leggja fram rök og láta bóka sérálit sitt.
- Leita þarf sérfræðiaðstoðar. Þegar mörkin eru óljós þarf stjórn yfirleitt tafarlaust óháða fjárhags- og lögfræðiráðgjöf.
- Óska þarf skipta þegar skilyrðin eru komin fram. Óstaðfest von um viðsnúning er ekki ástæða til frekari tafar.
Niðurstaða
Stjórn ber ekki ábyrgð einungis vegna þess að félag tapar fé eða verður gjaldþrota. Áhættan verður veruleg þegar stjórn veit eða má vita að félagið getur ekki greitt gjaldfallnar skuldir og vandinn er ekki skammvinnur, en lætur samt hjá líða að grípa til raunhæfra ráðstafana eða óska gjaldþrotaskipta.
Lykilvörnin er samtímaskráning: nákvæmt sjóðstreymi, raunhæf fjármögnun, fundargerðir og tímasett endurmat. Ef áframhaldið eykur fyrirsjáanlegt tjón, stofnar til nýrra ógreiðanlegra skulda eða rýrir eignir kröfuhöfum í óhag getur stjórnandi borið persónulega ábyrgð. Bótafjárhæðin ræðst þó af því tjóni sem orsakaðist af hinni saknæmu töf eða ráðstöfun, ekki sjálfkrafa af öllum skuldum félagsins.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.