Hvenær getur fyrirtæki borið refsiábyrgð vegna háttsemi starfsmanns?

Stutta svarið

Fyrirtæki getur borið refsiábyrgð vegna háttsemi starfsmanns þegar sérstök lagaheimild leyfir að lögaðila sé gerð fésekt og fyrirsvarsmaður, starfsmaður eða annar á vegum fyrirtækisins hefur með saknæmum hætti unnið refsiverðan og ólögmætan verknað í starfsemi þess. Almennu reglurnar eru í 19. gr. a–c almennra hegningarlaga, en þær skapa ekki einar og sér refsiábyrgð fyrir sérhvert brot. Viðkomandi sérlög þurfa að heimila refsingu lögaðila.

Starfsmaðurinn þarf ekki að vera framkvæmdastjóri og fyrirtækið þarf ekki endilega að hafa fyrirskipað brotið. Venjulegur starfsmaður eða verktaki sem starfar á vegum fyrirtækisins getur fallið undir regluna. Brotið verður þó að hafa næg tengsl við starfsemina. Einkaverknaður starfsmanns, án slíkra tengsla, færist ekki sjálfkrafa yfir á vinnuveitandann.

Fyrirtæki getur verið sakfellt þótt ekki takist að staðreyna nákvæmlega hvaða einstaklingur átti í hlut. Þá þarf samt að sanna að einhver úr þeim hópi sem reglan tekur til hafi framið tiltekið brot með þeirri huglægu afstöðu sem refsiákvæðið krefst. Óljós grunsemd um að „einhver hjá fyrirtækinu“ hafi gert mistök dugar ekki. Fyrirtæki og einstaklingur geta jafnframt bæði borið ábyrgð, enda eru þau aðskildir aðilar og ábyrgð hvors um sig þarf að sanna.

Fyrsta spurningin er hvort sérstök lagaheimild sé til

„Lögaðila verður gerð fésekt þegar lög mæla svo fyrir.“

—

Þetta er grundvallarskilyrði. Ekki er heimilt að beita refsingu með rýmkandi lögskýringu eða með því einu að háttsemi starfsmanns hafi tengst fyrirtæki. Fyrst þarf að finna ákvæði í þeim lögum sem brotið var gegn sem segir að gera megi lögaðila fésekt eða bera refsiábyrgð.

Í var einkahlutafélag sakfellt í héraði fyrir að kaupa áfengisauglýsingar. Landsréttur sýknaði félagið vegna þess að áfengislögin höfðu ekki að geyma heimild til að refsa lögaðila. Það dugði ekki að auglýsingakaupin hefðu verið gerð í starfsemi félagsins eða að einstaklingur kynni að hafa brotið lögin. Refsiheimild fyrir félagið sjálft vantaði.

Þegar heimild finnst þarf að lesa hana nákvæmlega. Sérlög geta vikið frá almennu skilyrðunum, afmarkað hvaða brot ná til lögaðila eða mælt fyrir um önnur viðurlög. Ekki má ganga út frá að heimild í einum kafla laga nái til allra ákvæða þeirra.

Hvaða aðilar teljast lögaðilar?

Almenna skilgreiningin í 19. gr. b er víð. Hún tekur til sérhvers ópersónulegs aðila sem getur átt réttindi og borið skyldur að íslenskum rétti, þar á meðal:

hlutafélaga og einkahlutafélaga;
sameignar-, samlags- og samvinnufélaga;
almennra félaga og sjálfseignarstofnana;
stofnana, stjórnvalda og sveitarfélaga; og
annarra ópersónulegra aðila sem hafa réttindi og skyldur.

Rekstrarformið þarf því ekki að vera félag með takmarkaða ábyrgð. Fyrir stjórnvöld gildir þó sérstök takmörkun: refsiábyrgð þeirra er bundin broti í starfsemi sem er sambærileg við starfsemi einkaaðila. Hefðbundin beiting stjórnvaldsvalds fellur ekki sjálfkrafa undir sömu reglu.

Einstaklingsrekstur er ekki aðskilinn lögaðili frá eigandanum. Þar beinist refsiábyrgð að einstaklingnum sjálfum, þótt reksturinn hafi sérstakt heiti eða kennimerki í viðskiptum.

Skilyrðin sem þarf almennt að sanna

„Refsiábyrgð lögaðila er bundin því skilyrði [...] að fyrirsvarsmaður lögaðilans, starfsmaður hans eða annar á hans vegum hafi með saknæmum hætti unnið refsinæman og ólögmætan verknað í starfsemi lögaðilans.“

—

Skilyrði	Hvað þarf að kanna?
Sérstök refsiheimild	Segja viðkomandi sérlög að gera megi lögaðila fésekt?
Réttur aðili	Er fyrirtækið sá lögaðili sem rak starfsemina þegar brotið var framið?
Tengdur einstaklingur	Var gerandinn fyrirsvarsmaður, starfsmaður eða annar á vegum lögaðilans?
Refsiverður verknaður	Eru öll hlutlæg skilyrði tiltekinnar brotalýsingar uppfyllt?
Saknæmi	Var verknaðurinn unninn af ásetningi eða refsiverðu gáleysi eftir því sem ákvæðið krefst?
Starfsemistengsl	Var verknaðurinn unninn í starfsemi lögaðilans en ekki aðeins í einkalífi gerandans?

Skilyrðin eru sjálfstæð. Sterk tengsl við fyrirtæki bæta ekki upp skort á refsiheimild. Skýr refsiheimild bætir heldur ekki upp ósannað brot eða skort á saknæmi. Ákæra þarf að afmarka þá háttsemi sem fyrirtækinu er gefin að sök svo að það geti tekið til varna.

Hver getur komið ábyrgðinni af stað?

Hugtakið fyrirsvarsmaður nær til þeirra sem fara með formlegt eða raunverulegt fyrirsvar, svo sem stjórnarmanns eða framkvæmdastjóra eftir aðstæðum. „Starfsmaður“ er víðara og takmarkast ekki við stjórnendur. „Annar á hans vegum“ getur náð til verktaka, umboðsmanns eða annars sem sinnir verkefni fyrir lögaðilann.

Starfsheiti ræður ekki eitt. Meta þarf raunverulegt hlutverk, boðvald, verkefni og tengsl við reksturinn. Fyrirtæki losnar því ekki sjálfkrafa undan ábyrgð með því að útvista verkefni. Að sama skapi verður það ekki ábyrgt fyrir öllu sem sjálfstæður verktaki gerir án tengsla við það verkefni sem hann tók að sér.

Aðstæður	Líkleg lagaleg áhersla
Framkvæmdastjóri fyrirskipar ólögmæta ráðstöfun í rekstri	Skýr fyrirsvarstengsl og starfsemistengsl; kanna sérheimild og saknæmi
Starfsmaður brýtur öryggisreglu við verk fyrir fyrirtækið	Kanna brotalýsingu, þjálfun, fyrirmæli, eftirlit og refsivert gáleysi
Verktaki vinnur afmarkað verkefni fyrir félagið	Kanna hvort hann hafi í raun verið „á vegum“ þess við brotið
Starfsmaður fremur einkabrot utan vinnu	Starfsemistengsl skortir almennt, þótt ráðningarsamband sé til
Ekki finnst hvaða starfsmaður framkvæmdi verknaðinn	Ábyrgð getur samt komið til ef sannað er að tengdur einstaklingur vann brotið saknæmt

Þarf fyrirtækið að hafa hagnast eða samþykkt brotið?

Almenna ákvæðið gerir hvorki hagnað né formlegt samþykki stjórnar að sjálfstæðu skilyrði. Slík atriði geta þó verið sterk sönnun um tengsl við starfsemina, ásetning, alvarleika og ákvörðun sektar. Brotið getur verið unnið í starfsemi fyrirtækisins þótt starfsmaður hafi jafnframt haft persónulegan ávinning eða brotið gegn innri fyrirmælum.

Innri reglur veita því ekki sjálfvirka friðhelgi. Ef fyrirtæki setur skýra reglu en lætur kerfisbundin brot viðgangast getur skriflega reglan haft lítið vægi. Virkt eftirlit, þjálfun, verkaskipting og viðbrögð við frávikum geta hins vegar skipt máli við sönnun um hvað gerðist, saknæmi einstaklinga og ákvörðun viðurlaga.

Ábyrgðin er heldur ekki hrein hlutlæg ábyrgð samkvæmt almennu reglunni. Nauðsynlegt er að saknæmur verknaður fyrirsvarsmanns, starfsmanns eða annars á vegum lögaðilans liggi fyrir, nema sérlög mæli á annan veg.

Má sakfella fyrirtækið án þess að finna gerandann?

Já. Síðari málsliður 19. gr. c segir að gera megi lögaðila refsingu þótt ekki verði staðreynt hver hinna tengdu einstaklinga átti í hlut. Reglan tekur á aðstæðum þar sem skipulag eða verkaskipting gerir ókleift að tengja verknað við eitt nafn.

Þetta lækkar ekki sönnunarkröfuna um brotið sjálft. Sanna þarf svo hafið sé yfir skynsamlegan vafa:

hvaða ólögmæti og refsinæmi fólst í háttseminni;
að hún var unnin í starfsemi lögaðilans;
að gerandinn var fyrirsvarsmaður, starfsmaður eða annar á vegum hans; og
að viðkomandi vann verkið með nauðsynlegum ásetningi eða gáleysi.

Óvissa má því vera um nafn gerandans, en ekki um grundvallaratriði refsiábyrgðarinnar. Samkvæmt hvílir sönnunarbyrði um sekt ákærða og atvik honum í óhag á ákæruvaldinu.

Geta fyrirtækið og starfsmaðurinn bæði borið ábyrgð?

Já, ef skilyrði eru uppfyllt gagnvart hvorum aðila. Refsiábyrgð lögaðila útilokar ekki refsiábyrgð þess einstaklings sem framdi brotið, fyrirskipaði það eða tók þátt í því. Ábyrgðin er þó ekki sjálfvirkt tvöföld. Ákæruvaldið þarf að sanna persónulega ábyrgð einstaklingsins og sérstakan lagagrundvöll ábyrgðar lögaðilans.

Fésekt lögaðila er ekki vararefsing sem aðeins er beitt ef ekki tekst að dæma starfsmann. Reglan um óþekktan geranda sýnir þvert á móti að mál gegn fyrirtækinu getur staðið sjálfstætt. Sektarfjárhæð ræðst síðan af viðkomandi lögum og almennum sjónarmiðum, meðal annars alvarleika, umfangi, ávinningi og stöðu lögaðilans eftir því sem við á.

Refsiábyrgð og stjórnvaldssekt eru ekki það sama

Fyrirtæki geta sætt stjórnvaldssektum samkvæmt fjölmörgum sérlögum. Slík sekt er lögð á af stjórnvaldi eftir þeirri heimild og málsmeðferð sem sérlögin ákveða. Fésekt samkvæmt 19. gr. a–c er refsing sem fer eftir reglum sakamálaréttarfars.

Heiti greiðslunnar eitt ræður þó ekki eðli hennar. Við mat á réttindum og málsmeðferð getur þurft að líta til þyngdar, tilgangs og eðlis viðurlaganna. Ekki má flytja skilyrði refsiábyrgðar beint yfir á stjórnvaldssekt eða öfugt án þess að lesa sérheimildina.

Hvernig dregur fyrirtæki úr áhættu?

Kortleggið hvaða sérlög gilda um starfsemina og hvar refsiábyrgð lögaðila er sérstaklega heimiluð.
Tilgreinið ábyrgð, boðleiðir og eftirlit fyrir þau verkefni þar sem brot geta orðið.
Veitið skjalfesta og raunhæfa þjálfun, ekki aðeins almenna stefnu sem enginn kann að beita.
Tryggið að mælikvarðar, bónusar og sölumarkmið hvetji ekki til brota.
Skráið frávik, rannsókn þeirra, úrbætur og viðbrögð við endurteknum brotum.
Stýrið verktökum og umboðsmönnum með skýrum kröfum, upplýsingagjöf og eftirliti í réttu hlutfalli við áhættu.
Varðveitið gögn þegar atvik kemur upp og forðist að eyða eða samræma sönnunargögn.

Gott regluverk á að virka í framkvæmd. Fyrirtæki ætti að geta sýnt hver bar ábyrgð, hvaða fyrirmæli voru gefin, hvernig eftirlit fór fram og hvað var gert þegar merki um brot komu fram.

Niðurstaða

Fyrirtæki ber ekki refsiábyrgð aðeins vegna ráðningarsambands. Fyrst þarf skýra heimild í þeim lögum sem brotið var gegn. Síðan þarf almennt að sanna refsiverðan, ólögmætan og saknæman verknað fyrirsvarsmanns, starfsmanns eða annars á vegum fyrirtækisins í starfsemi þess. Nákvæmt nafn gerandans er ekki alltaf nauðsynlegt, en brotið, tengslin og saknæmið verða að vera sönnuð.

Mál nr. 722/2018 sýnir mikilvægi fyrsta skrefsins: jafnvel háttsemi sem var unnin fyrir félag leiddi ekki til refsingar þess þegar sérlögin heimiluðu ekki refsiábyrgð lögaðila. Fyrirtæki þurfa því bæði að greina réttarheimildina og geta sýnt fram á raunverulegt ábyrgðar-, þjálfunar- og eftirlitskerfi. Slíkt kerfi eyðir ekki sjálfkrafa ábyrgð en dregur úr brotaáhættu og varðveitir þau gögn sem þarf ef atvik verður.

Heimildir

This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.