Stutta svarið
Stjórnarmaður í einkahlutafélagi verður ekki sjálfkrafa persónulegur skuldari þótt félagið greiði ekki skatta, laun, leigu eða aðrar skuldir. Meginreglan er að félagið sjálft beri skuldbindingar sínar. Samkvæmt ber enginn hluthafi persónulega ábyrgð á heildarskuldbindingum félagsins.
Takmörkuð ábyrgð félagsins hlífir stjórnarmanni þó ekki við ábyrgð á eigin gerðum eða vanrækslu. Persónuleg ábyrgð getur meðal annars byggst á:
- ábyrgðaryfirlýsingu eða annarri skuldbindingu sem hann tók sjálfur á sig;
- skaðabótaskyldri háttsemi í starfi, til dæmis saknæmu broti á stjórnarskyldum sem veldur félaginu eða kröfuhafa tjóni;
- saknæmum drætti á því að gefa ógjaldfært félag upp til gjaldþrotaskipta;
- ólögmætri úthlutun, hagsmunaárekstri eða ráðstöfun eigna; eða
- persónulegri refsiábyrgð vegna skattalagabrots.
Þetta eru ólíkir ábyrgðargrundvellir með ólík skilyrði. Ógreidd skuld félagsins breytist því ekki ein og sér í persónulega skuld stjórnarmanns. Raunverulegt hlutverk hans, vitneskja, ákvarðanir og viðbrögð skipta mestu við matið hverju sinni.
Fyrst þarf að greina hvaða ábyrgð er krafist
Orðið „ábyrgð“ getur falið í sér ólíkar kröfur. Sú aðgreining ræður því hvað þarf að sanna:
Ógreiddur reikningur og skráning í stjórn nægja því ekki. Kröfuhafi þarf að sanna sjálfstæðan grundvöll persónulegrar ábyrgðar.
Seta í stjórn felur í sér raunverulegar skyldur
Samkvæmt fer stjórn með málefni félagsins og á meðal annars að tryggja að skipulag og starfsemi sé jafnan í réttu og góðu horfi. Stjórnin á að hafa nægilegt eftirlit með bókhaldi og meðferð fjármuna. Framkvæmdastjóri annast daglegan rekstur, ef hann hefur verið ráðinn, en sú verkaskipting afnemur ekki eftirlitsskyldu stjórnar.
„Félagsstjórn skal annast um að nægilegt eftirlit sé haft með bókhaldi og meðferð fjármuna félagsins.“
—
Stjórnarmaður getur því ekki almennt losnað undan ábyrgð með því einu að segja að bókari, framkvæmdastjóri eða annar stjórnarmaður hafi séð um skattskil. Meta þarf verkaskiptingu, upplýsingar, aðgang og áhrif hans og hvort aðvörunarmerki kölluðu á viðbrögð.
Á hinn bóginn leiðir seta í stjórn ekki til hlutlægrar ábyrgðar á öllu sem miður fer. Sá sem krefst skaðabóta þarf eftir sem áður að tengja tiltekna háttsemi eða vanrækslu við sannað tjón.
Skaðabótaábyrgð samkvæmt 108. gr.
leggur skaðabótaábyrgð á stjórnarmann eða framkvæmdastjóra sem í starfi sínu veldur félaginu tjóni af ásetningi eða gáleysi. Sama gildir þegar hluthafi eða annar aðili verður fyrir tjóni vegna brots á lögunum eða samþykktum félagsins.
Venjulega þarf því að meta fjögur atriði:
- Skyldu eða reglu: Hvaða stjórnar- eða lagaskylda átti við?
- Saknæmi: Var háttsemin vísvitandi eða gáleysisleg?
- Tjón: Hvaða fjárhagslega tjón varð í raun?
- Orsakatengsl: Hefði tjónið orðið þótt stjórnarmaðurinn hefði hagað sér rétt?
Taprekstur, rangt viðskiptamat eða gjaldþrot sannar ekki eitt og sér þessi atriði. Ákvarðanir geta reynst illa án þess að vera skaðabótaskyldar. Matið verður strangara þegar stjórn hunsar áreiðanleg gögn eða stofnar til skulda sem fyrirsjáanlegt er að félagið geti ekki greitt.
Í var kröfu á hendur stjórnendum vegna áframhaldandi viðskipta hafnað. Gögn um neikvætt eigið fé, afskráningu af virðisaukaskattsskrá og árangurslausa innheimtu dugðu ekki til að sanna að skilyrði ábyrgðar væru uppfyllt. Dómurinn sýnir að fjárhagsleg viðvörunarmerki skipta máli en koma ekki í stað sönnunar um skyldubrot, saknæmi, tjón og orsakatengsl.
Hvenær verður dráttur á gjaldþrotaskiptum skaðabótaskyldur?
Samkvæmt er bókhaldsskyldum skuldara skylt að gefa bú sitt upp þegar hann getur ekki greitt skuldir við gjalddaga og ekki er sennilegt að greiðsluerfiðleikarnir líði hjá innan skamms tíma. Þetta er ógjaldfærnismat, ekki aðeins spurning um hvort eigið fé sé neikvætt á ákveðnum degi.
Ef bærir ákvörðunaraðilar láta hjá líða að leita gjaldþrotaskipta bera þeir skaðabótaábyrgð gagnvart lánardrottnum að því leyti sem lánardrottnarnir fara af þeim sökum á mis við fullnustu, nema sýnt sé fram á að vanrækslan hafi ekki verið saknæm.
— , efnislega endursagt
Tímasetningin skiptir hér miklu. Greina þarf hvenær greiðsluerfiðleikar urðu varanlegir, hverjir gátu ákveðið að leita gjaldþrotaskipta og hversu miklu minni fullnustu kröfuhafinn fékk vegna dráttarins. Ábyrgðin nemur samkvæmt ákvæðinu ekki sjálfkrafa allri kröfunni heldur því tjóni sem drátturinn olli.
Í var skaðabótakröfu þrotabús WOW air gegn stjórnendum hafnað. Greiðslan var talin liður í raunhæfri viðleitni til að bjarga rekstrinum og ekki sannað að skylda til gjaldþrotaskipta hefði þá þegar stofnast eða að háttsemin væri saknæm. Raunhæf björgunartilraun getur því skipt máli, en óskýr von án sjóðstreymisáætlunar eða fjármögnunar er ekki örugg vörn.
Ógreiddir skattar: skuld félags og refsiábyrgð stjórnanda
Við skatta þarf sérstaklega að greina á milli skattkröfu á hendur félaginu og refsiábyrgðar einstaklings. Samkvæmt ber launagreiðandi ábyrgð á vangreiddri staðgreiðslu ásamt álagi og vöxtum. Sé launagreiðandinn einkahlutafélag er það félagið sem er skattaðilinn og skuldarinn samkvæmt þeirri meginreglu.
og geta hins vegar lagt persónulega refsiábyrgð á þann sem af ásetningi eða stórfelldu hirðuleysi vanrækir skil. Meiri háttar brot geta jafnframt fallið undir . Félagið sjálft getur einnig sætt sekt.
Í voru framkvæmdastjóri annars vegar og stjórnarmaður, prókúruhafi og daglegur stjórnandi hins vegar sakfelld fyrir meiri háttar brot vegna virðisaukaskatts og staðgreiðslu. Bankagögn sýndu að bæði tóku þátt í að ákveða hvaða skuldir félagsins voru greiddar. Þau voru hvort um sig dæmd í tíu mánaða skilorðsbundið fangelsi og 53 milljóna króna sekt.
Dómurinn byggði þannig á raunverulegu hlutverki, aðgangi og ákvarðanatöku en ekki starfsheiti einu. Dómsorðið lagði á persónulegar sektir; það gerði skattskuld félagsins ekki sjálfkrafa að óbreyttri einkaskuld þeirra. og heimila að greiðslu- eða skattkrafa sé höfð uppi og dæmd í sakamáli. Hvort slík krafa beinist persónulega að ákærða ræðst af kröfugerð, ábyrgðargrundvelli og niðurstöðu dóms en ekki af setu hans í stjórn einni.
Persónuleg ábyrgðaryfirlýsing er sjálfstæður grundvöllur
Banki, leigusali eða birgir getur krafist þess að stjórnarmaður ábyrgist skuld félags. Slík undirritun getur leitt til persónulegrar greiðsluskyldu samkvæmt orðalagi skjalsins, óháð broti á stjórnarreglum.
Greina þarf milli þess að undirrita fyrir hönd félagsins og þess að undirrita í eigin nafni til ábyrgðar. Áður en ábyrgð er gefin þarf meðal annars að kanna:
- hvaða skuldir og framtíðarskuldbindingar hún tekur til;
- hvort ábyrgðin er einföld ábyrgð eða sjálfskuldarábyrgð;
- hámarksfjárhæð, gildistíma og uppsagnarákvæði;
- hvort breytingar á láninu eða eigendaskipti breyti stöðunni.
Seta í stjórn jafngildir ekki ábyrgðaryfirlýsingu. Skýr undirritun í eigin nafni getur hins vegar skapað greiðsluskyldu þótt rekstur félagsins hafi að öðru leyti verið lögmætur.
Hvaða gögn skipta mestu máli?
Samkvæmt á að halda gerðabók um það sem gerist á stjórnarfundum og stjórnarmaður á rétt á að fá sérálit sitt skráð. Skráð andstaða getur verið mikilvæg sönnun, en hún leysir mann ekki endilega undan því að bregðast frekar við þegar staðan krefst þess.
Hagnýt viðbrögð stjórnarmanns
- Krefjast þarf gagna. Fá þarf sjóðstreymi, aldursgreindan skuldalista, skattastöðu og fjármögnunaráætlun.
- Boða þarf til stjórnarfundar. Meta þarf greiðslugetu, ekki aðeins eigið fé eða bókfært tap, og skrá forsendur ákvörðunar.
- Tryggja þarf jöfn og lögmæt vinnubrögð. Forðast þarf sjálftöku, ólögmæta úthlutun og greiðslur til tengdra aðila án skýrs viðskiptalegs grundvallar.
- Fylgjast þarf með vörslusköttum. Staðgreiðsla og innheimtur virðisaukaskattur kalla á skýr skil, ábyrgð og tímanlega eftirfylgni.
- Skrá þarf ágreining og krefjast úrbóta. Fundargerð á að endurspegla hvaða gögn lágu fyrir, hverju var mótmælt og hvað átti að gera næst.
- Leita þarf ráðgjafar snemma. Þegar greiðslugeta er óviss getur tímasetning beiðni um gjaldþrotaskipti, endurskipulagningar eða stöðvunar nýrra skuldbindinga ráðið miklu um ábyrgð.
Afsögn úr stjórn stöðvar ekki ábyrgð á fyrri háttsemi og skráning þarf að vera rétt. Sá sem lætur nafn sitt standa í stjórn án þess að sinna starfinu tekur því raunverulega áhættu.
Niðurstaða
Stjórnarmaður ber almennt ekki persónulega ábyrgð á sköttum og öðrum skuldum einkahlutafélags aðeins vegna setu í stjórn eða gjaldþrots. Félagið er sjálfstæður skuldari. Persónuleg greiðsluskylda þarf sérstakan grundvöll, svo sem ábyrgðaryfirlýsingu, skaðabótaskylda háttsemi eða saknæman drátt á gjaldþrotaskiptum.
Skattavanskil geta jafnframt leitt til persónulegrar refsiábyrgðar þegar fyrirsvarsmaður eða raunverulegur stjórnandi sýnir af sér ásetning eða stórfellt hirðuleysi. Það er þó annað mat en hvort hann skuldi sjálfur skattkröfuna. Raunverulegt hlutverk, upplýsingar, ákvarðanir, tímasetningar og orsök tjóns ráða úrslitum. Góðar fundargerðir og tímanleg viðbrögð eru því ekki formsatriði heldur mikilvæg sönnun um ábyrga stjórnarhætti.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.