Stutta svarið
Persónuleg ábyrgð eða sjálfskuldarábyrgð getur fallið niður eða verið vikið til hliðar ef stofnun hennar eða síðari meðferð brýtur gegn lögum og atvik gera ósanngjarnt að halda henni uppi. Niðurstaðan er þó ekki sjálfvirk í hvert sinn sem lánveitandi gerir mistök.
Lög um ábyrgðarmenn nr. 32/2009 vernda einstakling sem ábyrgist lán annars hjá stofnun eða fyrirtæki, svo lengi sem ábyrgðin er ekki í þágu eigin atvinnurekstrar eða fjárhagslegs ávinnings ábyrgðarmanns. Lánveitandi á meðal annars að greiðslumeta lántaka, ráða ábyrgðarmanni skriflega frá því að gangast í ábyrgð ef niðurstaðan eða aðstæður hans gefa tilefni til, veita ítarlegar skriflegar upplýsingar og gera skriflegan ábyrgðarsamning.
Brot á þessum skyldum getur stutt kröfu um að ábyrgð verði felld niður samkvæmt 36. gr. samningalaga, en ábyrgðarmaður þarf að sýna hvers vegna það er ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju að bera samninginn fyrir sig. Dómstólar líta meðal annars til efnis ábyrgðarinnar, stöðu aðila, upplýsinga sem vantaði, fjárhagsstöðu lántaka, tengsla ábyrgðarmanns við lántaka og atvika sem síðar komu til.
Sum brot hafa skýrari réttaráhrif. Veruleg vanræksla á tilkynningarskyldu um vanskil getur fellt ábyrgð niður. Ábyrgðarmaður verður ekki bundinn ef lántaki var aldrei greiðsluskyldur, og samþykki lánveitandi að sleppa öðrum tryggingum þannig að staða ábyrgðarmanns versni mjög getur ábyrgðin einnig fallið niður. Safna þarf ábyrgðarsamningi, lánsgögnum, greiðslumati, upplýsingum við undirritun og öllum vanskilatilkynningum áður en krafist er niðurfellingar.
Hvað er persónuleg ábyrgð?
Lög nr. 32/2009 skilgreina persónulega ábyrgð sem annaðhvort einfalda ábyrgð eða sjálfskuldarábyrgð. Sé tegundin ekki tilgreind í ábyrgðarsamningi telst hún einföld.
Sjálfskuldarábyrgð er því íþyngjandi. Hún merkir ekki aðeins að ábyrgðarmaður „votti“ lánið, heldur getur hann sjálfur orðið greiðsluskyldur samkvæmt skilmálunum. Lánveitandi á fyrir undirritun að útskýra meðal annars muninn á tegundunum, gildistíma ábyrgðar, hámarksfjárhæð, kostnað og aðrar tryggingar.
Gilda ábyrgðarmannalögin um ábyrgðina?
Lögin gilda um lán stofnana og fyrirtækja þar sem einstaklingur gengst í ábyrgð fyrir lántaka. Þau ná bæði til þess að ábyrgðarmaður skuldbindi sig persónulega og þess að hann veðsetji tiltekna eign sína.
Vernd laganna nær þó ekki til ábyrgðar sem er í þágu atvinnurekstrar ábyrgðarmanns eða fjárhagslegs ávinnings hans. Ekki nægir alltaf að ábyrgðin sé fyrir skuld fyrirtækis. Meta þarf raunveruleg tengsl ábyrgðarmanns við reksturinn, eignarhlut hans, stjórnunarstöðu og ávinning.
Hæstiréttur taldi í að helmingshluthafi, stjórnarformaður og firmaritari félags hefði gengist í ábyrgð í þágu eigin atvinnurekstrar. Hann naut því ekki verndar laga nr. 32/2009.
Ábyrgð má samt meta samkvæmt 36. gr. samningalaga þótt hún falli utan ábyrgðarmannalaga. Staða ábyrgðarmanns sem reynds eiganda eða stjórnanda vegur þá oft gegn því að samningi sé vikið til hliðar.
Skyldur lánveitanda áður en ábyrgð er undirrituð
Ábyrgðarmannalög leggja fjórar megináherslur á undirbúning samnings:
- Lánveitandi á að meta hæfi lántaka til að greiða lánið.
- Bendi greiðslumat til þess að lántaki geti ekki staðið í skilum á að ráða ábyrgðarmanni skriflega frá ábyrgðinni.
- Ábyrgðarmanni á að veita skriflegar upplýsingar um áhættu, lánið, greiðslugetu lántaka, umfang ábyrgðar og úrræði vegna ágreinings.
- Ábyrgðarsamningurinn sjálfur á að vera skriflegur og upplýsingarnar eiga að verða hluti hans.
Fyrir gerð ábyrgðarsamnings skal lánveitandi upplýsa ábyrgðarmann skriflega um þá áhættu sem ábyrgð er samfara.
—
Ábyrgðarmaður á einnig rétt á eintaki af ábyrgðarsamningi og lánssamningi áður en hann gengst undir ábyrgðina. Lánveitandi má ekki síðar breyta skilmálum einhliða ábyrgðarmanni í óhag, nema um sé að ræða heimilar vaxtabreytingar eða eðlilega kostnaðarliði samkvæmt lánssamningi.
Leiðir brot sjálfkrafa til ógildingar?
Nei. Hæstiréttur tók skýrt á þessu í máli nr. 213/2012. Bankinn hafði hvorki framkvæmt greiðslumat né veitt lögboðnar skriflegar áhættuupplýsingar. Það eitt nægði samt ekki til að ógilda sjálfskuldarábyrgðina.
Samningur aðila um sjálfskuldarábyrgð áfrýjanda verður því ekki ógiltur í heild eða að hluta af þeim sökum einum að stefndi hafi við gerð hans brugðist skyldum sínum.
—
Ábyrgðarmaður þarf því að byggja kröfu sína á viðeigandi ógildingarreglu og sýna fram á skilyrði hennar. Í máli nr. 213/2012 taldi meirihluti Hæstaréttar að málsástæða ábyrgðarmanns um 36. gr. hefði ekki verið reifuð nægilega í héraði. Ekki var hægt að bæta úr því fyrst fyrir Hæstarétti. Dómurinn sýnir bæði að brot lánveitanda skiptir máli og að nákvæmur málatilbúnaður ræður úrslitum.
Hvenær getur 36. gr. samningalaga átt við?
Samningi má víkja til hliðar í heild eða að hluta, eða breyta honum, ef ósanngjarnt eða andstætt góðri viðskiptavenju væri að bera hann fyrir sig.
Við mat skv. 1. mgr. skal líta til efnis samnings, stöðu samningsaðilja, atvika við samningsgerðina og atvika sem síðar komu til.
—
Atriði sem geta saman stutt niðurfellingu eða lækkun eru til dæmis:
- að lánveitandi vissi að lántaki stóð í alvarlegum greiðsluerfiðleikum,
- að ábyrgðarmanni var ekki sagt frá þeirri stöðu,
- að lögbundið greiðslumat eða skrifleg ráðlegging var látin hjá líða,
- að ábyrgðarmaður naut ekki lánsins og hafði lítil tengsl við rekstur lántaka,
- að ábyrgðin var óvenju víð, ótímabundin eða óskýr og
- að lánveitandi jók áhættu ábyrgðarmanns eða rýrði aðrar tryggingar.
Skyldleiki við lántaka, vanþekking eða slæm fjárhagsleg niðurstaða dugar ekki eitt og sér. Meta þarf heildina og tengsl brotsins við ákvörðun ábyrgðarmanns.
Í máli Hæstaréttar nr. 163/2005 var ábyrgð bróður aðalskuldara vikið til hliðar. Lánveitandinn vissi að fjárhagur skuldarans stefndi í veruleg vandræði, upplýsti ábyrgðarmanninn ekki um skuldastöðuna og framkvæmdi ekki áskilið greiðslumat.
Við þessar aðstæður bar sóknaraðila að upplýsa varnaraðila um skuldastöðu á tékkareikningnum og láta fara fram greiðslumat [...] Það lét hann hins vegar undir höfuð leggjast.
—
Dómurinn féll fyrir gildistöku laga nr. 32/2009 og byggðist á eldra samkomulagi um ábyrgðir og 36. gr. samningalaga. Sjónarmið hans um vitneskju lánveitanda, vöntun greiðslumats og óupplýsta áhættu eru þó gagnleg við heildarmat.
Vanræksla eftir undirritun getur fellt ábyrgð niður
Lánveitandi á að tilkynna ábyrgðarmanni skriflega svo fljótt sem kostur er um vanskil lántaka, brottfall annarra trygginga, andlát eða gjaldþrot lántaka. Eftir hver áramót á hann einnig að senda stöðu láns og yfirlit yfir ábyrgðir.
Ábyrgðarmaður skal vera skaðlaus af vanrækslu lánveitanda á tilkynningarskyldu skv. 1. mgr. og ef vanræksla er veruleg skal ábyrgð falla niður.
—
Minni vanræksla getur því leitt til lækkunar þannig að ábyrgðarmaður verði skaðlaus af afleiðingunum. Veruleg vanræksla getur fellt ábyrgðina alla niður. Þá má ekki krefja ábyrgðarmann um dráttarvexti eða innheimtukostnað eftir gjalddaga fyrr en tvær vikur eru liðnar frá því honum var sannanlega gefinn kostur á að greiða gjaldfallna afborgun. Ekki má heldur gjaldfella allt lánið gagnvart honum án þess að gefa honum fyrst slíkt tækifæri.
Önnur tilvik þar sem ábyrgð fellur niður eða lækkar
Lögin mæla fyrir um fleiri bein réttaráhrif:
- Hafi lántaki aldrei orðið skuldbundinn samkvæmt lánssamningi verður ábyrgðarmaður ekki bundinn.
- Sleppi lánveitandi veði eða annarri tryggingu og staða ábyrgðarmanns verður við það mun verri er ábyrgðarmaður ekki lengur bundinn.
- Vanræki lánveitandi að lýsa kröfu í gjaldþrota- eða dánarbú lækkar ábyrgðin um það sem hefði annars fengist úr búinu.
- Greiðsla ábyrgðartryggingar lækkar ábyrgðina um sömu fjárhæð.
- Nauðasamningur eða önnur lögbundin eftirgjöf sem lækkar kröfu á lántaka lækkar einnig kröfuna á ábyrgðarmann.
Þetta er ekki alltaf „ógilding“ í þröngum skilningi. Niðurstaðan getur verið að ábyrgð gildi ekki, falli niður vegna síðari atvika eða lækki um tiltekna fjárhæð.
Sérreglur um eldri ábyrgðir
Lög nr. 32/2009 tóku gildi 4. apríl 2009. Þau ná að hluta til eldri ábyrgða, en reglur um greiðslumat, upplýsingar við samningsgerð, skriflegt form og vernd heimilis samkvæmt 8. gr. gilda ekki afturvirkt samkvæmt 12. gr.
Eldri ábyrgð þarf því að meta eftir þeim reglum og samkomulögum sem giltu þegar hún var stofnuð, auk almennra samningareglna. Bráðabirgðaákvæði laganna nefnir sérstaklega heimild til að víkja ábyrgð til hliðar í heild eða að hluta á grundvelli 36. gr. samningalaga með hliðsjón af sérstökum aðstæðum á fjármálamarkaði. Aldur ábyrgðar einn og sér fellir hana þó ekki niður.
Hvaða gögn þarf ábyrgðarmaður að afla?
Áður en ábyrgð er mótmælt eða krafist niðurfellingar ætti að safna:
- ábyrgðarsamningi og öllum viðaukum,
- lánssamningi og yfirliti yfir skuldina,
- greiðslumati lántaka og skriflegri ráðleggingu lánveitanda,
- áhættuupplýsingum sem afhentar voru fyrir undirritun,
- gögnum um eignarhlut eða fjárhagslegan ávinning ábyrgðarmanns,
- tilkynningum um vanskil, gjaldþrot og stöðu láns,
- upplýsingum um veð, tryggingar og síðar samþykkt brottfall þeirra og
- tímalínu um hækkun skuldar, vexti og innheimtukostnað.
Ábyrgðarmaður getur borið mótbárur fyrir sig við innheimtu, leitað úrlausnar viðeigandi úrskurðarnefndar þegar það á við eða höfðað mál til viðurkenningar á að ábyrgðin sé ekki bindandi. Rétt leið ræðst af því hvort innheimta eða aðför er þegar hafin.
Niðurstaða
Persónuleg ábyrgð fellur ekki niður aðeins vegna þess að hún varð dýr eða lántaki fór í vanskil. Sterkustu rökin fyrir niðurfellingu byggjast á skýrum lagabrotum eða ósanngirni sem er studd gögnum: vöntun greiðslumats og áhættuupplýsinga, vitneskju lánveitanda um bágindi, verulegri vanrækslu á vanskilatilkynningum eða rýrnun annarra trygginga.
Fyrsta skrefið er að kanna hvort ábyrgðarmannalögin gildi yfirleitt. Næst þarf að greina hvort brotið hafi bein réttaráhrif samkvæmt þeim lögum eða hvort byggja þurfi á 36. gr. samningalaga. Þar sem mistök lánveitanda leiða ekki sjálfkrafa til ógildingar skiptir nákvæm framsetning atvika og orsakatengsla miklu.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.