Stutta svarið
Hið opinbera má birta persónugreinanlegar upplýsingar þegar birtingin á sér skýra lagastoð eða er nauðsynleg vegna lögbundins verkefnis, þjónar afmörkuðum almannahagsmunum og gengur ekki lengra en þörf er á. Nafn má því stundum birta þótt afmá eigi kennitölu, heimilisfang eða sundurliðaðar fjárhagsupplýsingar. Það réttlætir ekki eitt og sér birtingu á opnum vef að upplýsingar séu réttar, hafi borist í opinbert mál eða séu aðgengilegar samkvæmt upplýsingalögum.
Þriðji aðili öðlast heldur ekki ótakmarkaðan rétt til að safna gögnum, tengja þau og selja einungis vegna þess að stjórnvald hefur birt þau. Lög nr. 45/2018 veita rétt til endurnota opinberra upplýsinga, en endurnotin verða áfram að samrýmast meðal annars persónuvernd, hugverkarétti og réttindum þriðja manns. Ef endurnotin fela í sér vinnslu persónuupplýsinga þarf endurnotandinn eigin vinnsluheimild, skilgreindan tilgang og mat á nauðsyn.
Meginatriðið er að greina á milli þriggja aðgerða:
- afhendingar tiltekins gagns eftir upplýsingabeiðni;
- birtingar gagnsins fyrir ótilgreindan hóp, til dæmis á opnum vef; og
- endurnota þriðja aðila í nýjum tilgangi.
Heimild til einnar aðgerðar jafngildir ekki heimild til hinna.
Aðgangur að gögnum er ekki það sama og birting á vef
Meginregla 5. gr. upplýsingalaga nr. 140/2012 er að almenningur eigi rétt á aðgangi að fyrirliggjandi gögnum hins opinbera. Undantekning 9. gr. verndar einka- og fjárhagsmálefni einstaklinga og mikilvæga virka hagsmuni fyrirtækja:
Óheimilt er að veita almenningi aðgang að gögnum um einka- eða fjárhagsmálefni einstaklinga sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari, nema sá samþykki sem í hlut á. Sömu takmarkanir gilda um aðgang að gögnum er varða mikilvæga virka fjárhags- eða viðskiptahagsmuni fyrirtækja og annarra lögaðila.
—
Takmörkunin nær aðeins til þess efnis sem leynt á að fara. Eigi hún aðeins við um hluta gagns ber samkvæmt 5. gr. að veita aðgang að öðrum hlutum þess. Úrræðið er því oftast að afmá kennitölu, bankaupplýsingar eða viðskiptaleyndarmál, ekki að synja um aðgang að skjalinu í heild.
Í 13. gr. upplýsingalaga eru stjórnvöld jafnframt hvött til virkrar upplýsingagjafar og rafræns aðgengis. Reglugerð nr. 464/2018 setur slíkri frumkvæðisbirtingu skýr mörk:
Óheimilt er að birta opinberlega upplýsingar og gögn sem hafa að geyma upplýsingar um einka- eða fjárhagsmálefni einstaklinga sem sanngjarnt er og eðlilegt að leynt fari, nema sá samþykki sem í hlut á.
—
Við matið skal meðal annars líta til þess hvort upplýsingarnar séu viðkvæmar, fjárhagslegs eðlis eða líklegar til að valda tjóni eða álitshnekki. Sambærileg vernd gildir um mikilvæga fjárhags- og viðskiptahagsmuni lögaðila. Þegar hluti er afmáður á jafnframt að koma fram að efni hafi verið undanskilið, nema það liggi þegar í augum uppi af skjalinu sjálfu.
Nafn og kennitala gegna ekki sama hlutverki
Nafn, kennitala og persónugreinanlegar fjárhagsupplýsingar eru persónuupplýsingar, en kennitala er ekki sjálfkrafa viðkvæm persónuupplýsing. Það þýðir þó ekki að birta megi hana að óathuguðu máli. Samkvæmt 13. gr. laga nr. 90/2018 má nota kennitölu þegar það á sér málefnalegan tilgang og er nauðsynlegt til öruggrar persónugreiningar. Birting hennar gagnvart almenningi krefst einnig vinnsluheimildar samkvæmt 9. gr. og verður að standast reglur um tilgang og gagnalágmörkun í 8. gr.
Þessi munur sést vel í . Reykjavíkurborg birti innsenda athugasemd við skipulagstillögu með nafni og kennitölu sendanda. Birting athugasemdarinnar gat þjónað gagnsæi í skipulagsmálinu, en kennitalan bætti engu við það markmið:
Með hliðsjón af atvikum máls þessa þykir ekki unnt að fallast á að birting upplýsinga um kennitölu kvartanda hafi talist nauðsynleg í þágu tilgangs vinnslunnar.
—
Það breytti ekki niðurstöðunni að sendandinn hafði sjálfur ritað kennitöluna í erindið. Það hvíldi á borginni að yfirfara fylgiskjöl og afmá óþarfar upplýsingar áður en þau voru birt.
Sama nauðsynjarmat réð niðurstöðu í . Akureyrarbær þurfti kennitölu til að stofna kröfu vegna stöðubrots, en ekki var nauðsynlegt að prenta hana á álagningarseðil sem skilinn var eftir undir rúðuþurrku. Persónuvernd lagði fyrir bæinn að láta af þeirri birtingu. Upplýsingar geta því verið nauðsynlegar í vinnsluferli án þess að vera nauðsynlegar á skjali sem óviðkomandi geta séð.
Skýr birtingarskylda getur réttlætt afmarkaða nafnbirtingu
Niðurstaðan varð önnur þegar lögin sjálf mæltu skýrt fyrir um birtingu. Í var Fiskistofu heimilt að birta ákvarðanir um sviptingu veiðileyfa og afturköllun vigtunarleyfa. Sérlög kváðu á um birtinguna og tilgreindu meðal annars heiti og skipaskrárnúmer skips, útgerð, tilefni sviptingar og tímabil.
Lagaheimildin fól þó ekki í sér opið leyfi til að birta allar upplýsingar í málsskjölunum:
Fiskistofa afmáir upplýsingar um heimilisfang útgerðaraðila, bæði einstaklinga og lögaðila, nafn skipstjóra og kennitölu, ásamt kennitölu einstaklinga í þeim tilvikum þegar nafn þeirra er birt þar sem þeir eru jafnframt útgerðaraðilar, áður en ákvarðanir eru birtar á vefsíðu stofnunarinnar.
—
Málið sýnir hagnýta aðferð: greina nákvæmlega hvaða upplýsingar löggjafinn ætlaði að gera opinberar, birta þær vegna gagnsæis og afmá önnur auðkenni sem ekki eru nauðsynleg.
Fjárhagsupplýsingar krefjast efnislegs mats
Ekki lúta allar fjárhagsupplýsingar leynd. Upplýsingalög mæla til dæmis fyrir um aðgang að föstum launakjörum opinberra starfsmanna og launakjörum æðstu stjórnenda. Aftur á móti geta persónulegar skuldir, bankaupplýsingar, tekjur eða sundurliðaður rekstur fallið undir 9. gr. Þá þarf að meta bæði eðli upplýsinganna og hvaða tjóni birting getur valdið.
Fyrirtæki nýtur ekki einkalífsverndar eins og einstaklingur, en mikilvægir virkir fjárhags- og viðskiptahagsmunir þess geta réttlætt leynd. Stjórnvald þarf að afmarka hvaða upplýsingar séu enn virkar, hvers vegna birting geti valdið raunhæfu tjóni og hvort afhenda megi afganginn.
Endurnot eru ný vinnsla, ekki framlenging á birtingarheimildinni
Lög nr. 45/2018 skilgreina endurnot sem nýtingu einkaaðila á opinberum upplýsingum í öðrum tilgangi en þeim sem hið opinbera aflaði þeirra í. Opinber aðili skal almennt verða við beiðni um endurnot fyrirliggjandi upplýsinga sem almenningur á rétt til aðgangs að. Lögin veita hins vegar ekki aðgang að þagnarskyldum gögnum og undantekningar gilda meðal annars um tiltekin trúnaðar- og hugverkaréttargögn.
Almennu skilyrðin eru skýr:
Endurnot upplýsinganna mega ekki brjóta í bága við lög, þ.m.t. ákvæði almennra hegningarlaga, laga um vernd hugverkaréttinda og laga um persónuvernd og vinnslu persónuupplýsinga, eða önnur réttindi þriðja manns.
—
Jafnframt skal geta uppruna upplýsinganna og fram þarf að koma hver beri ábyrgð á vinnslunni þegar þær eru gerðar öðrum aðgengilegar. Opinberi aðilinn getur sett sérstök skilyrði, sem verða að vera málefnaleg og hófleg, til dæmis um gæði, uppfærslu eða leyfi. Gögn skulu að jafnaði afhent á því sniði sem þau eru varðveitt á og, þegar unnt er, á opnu og véllæsilegu sniði.
Í taldi úrskurðarnefnd um upplýsingamál að stjórnvald mætti ekki breyta sniði afhentra gagna gagngert til að torvelda frekari vinnslu. Nefndin áréttaði um leið að endurnot mættu ekki brjóta gegn persónuvernd eða réttindum þriðja manns. Sú tvíhliða regla stendur enn: hið opinbera á að greiða fyrir lögmætum endurnotum, en endurnotandinn ber ábyrgð á nýja tilganginum.
Eldra er skýrt varúðardæmi. Þar var miðlun upplýsinga úr skattskrá til lánshæfismats og markaðssetningar talin falla utan þess tilgangs sem lagaheimild til birtingar skattskrár þjónaði. Málið var leyst samkvæmt eldri persónuverndarlögum, en það sýnir hvers vegna „þetta var opinbert“ svarar ekki eitt og sér spurningunni um nýjan gagnagrunn, samtengingu eða sölu.
Kennitölubirting hefur lengi verið ágreiningsefni
Orðasambandið „birting kennitölu“ kom fyrir í sex úrlausnum. Dreifing þeirra eftir ári var þessi:
Þetta er afmarkaður þverskurður, ekki talning allra mála um birtingu persónuupplýsinga. Nákvæma orðalagið er sjaldgæft, en úrlausnirnar spanna meira en tvo áratugi. Það bendir til þess að birting kennitölu sé ekki nýtilkomið vefvandamál. Nauðsyn, örugg persónugreining og aðgengi óviðkomandi hafa lengi verið sjálfstæð álitaefni.
Gátlisti fyrir stjórnvald og endurnotanda
Áður en stjórnvald birtir gögn ætti það að svara:
- Hvaða lagaákvæði eða lögbundið verkefni réttlætir birtinguna, ekki aðeins varðveislu upplýsinganna?
- Þarf almenningur að sjá nafn, og þarf hann einnig að sjá kennitölu, heimilisfang eða fjárhæðir?
- Má ná sama gagnsæi með afmáningu, samantekt eða birtingu hluta gagns?
- Hefur hinn skráði fengið viðeigandi fræðslu og er birtingartíminn afmarkaður?
- Geta leitarvélar, magnniðurhal eða samtenging aukið áhrif birtingarinnar?
Þriðji aðili sem ætlar að endurnota gögn ætti auk þess að skrá:
- hvaða heimild samkvæmt lögum nr. 45/2018 nær til gagnanna;
- hver nýi tilgangurinn er og, ef um persónuupplýsingar er að ræða, hvaða vinnsluheimild styður hann;
- hvort nýr tilgangur samrýmist upphaflegum tilgangi eða krefjist sérstaks mats og fræðslu;
- hvaða reiti megi fella brott eða gera ópersónugreinanlega;
- hvernig uppruna, uppfærsludegi og ábyrgð á framsetningu verði haldið til haga; og
- hvort sérstök skilyrði, hugverkaréttindi eða kæruleið samkvæmt 12. gr. laga nr. 45/2018 eigi við.
Niðurstaða
Hið opinbera má birta nöfn, kennitölur og fjárhagsupplýsingar þegar hver tegund upplýsinga er nauðsynleg vegna skýrs og lögmæts tilgangs og birtingin á sér fullnægjandi lagastoð. Heildarmat á skjalinu nægir ekki. Nafn getur þjónað gagnsæi þótt kennitala geri það ekki, og fjárhagsupplýsingar geta verið opinberar að hluta en háðar leynd að öðru leyti.
Reglur um endurnot styðja opið og véllæsilegt aðgengi, en flytja ekki ábyrgðina frá þeim sem ákveður nýjan tilgang. Bæði stjórnvald og endurnotandi þurfa því að geta útskýrt hvaða upplýsingar voru notaðar, hvers vegna, fyrir hvern og af hverju ekki var unnt að ná markmiðinu með minna íþyngjandi hætti.
Heimildir
- , einkum 5., 7., 9., 11. og 13. gr.
- , einkum 5.–9. gr.
- , einkum 1.–5., 9. og 12. gr.
- , einkum 8., 9., 13. og 17. gr.
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.