Stutta svarið
Sala eignar undir markaðsverði verður ekki sjálfkrafa ógild þótt seljandinn verði síðar gjaldþrota. Þrotabú getur hins vegar krafist riftunar ef mismunur á raunvirði eignarinnar og raunverulegu endurgjaldi felur í sér gjöf samkvæmt 131. gr. laga nr. 21/1991 um gjaldþrotaskipti. Þá þarf meðal annars að sanna verðmætamuninn og gjafatilganginn og tímasetja afhendingu gjafarinnar rétt miðað við frestdag.
Ef ráðstöfunin fellur ekki undir sérreglu getur 141. gr. tekið við. Hún nær til ráðstafana sem raska hagsmunum kröfuhafa á ótilhlýðilegan hátt, en krefst þess að skuldarinn hafi verið ógjaldfær eða orðið það vegna ráðstöfunarinnar og að sá sem hafði hag af henni hafi vitað eða mátt vita um ógjaldfærnina og ótilhlýðileikann.
Tegund ráðstöfunar ræður réttargrundvellinum. Gjöf eða undirverðssala, óvenjuleg greiðsla skuldar, síðbúið veð, fjárnám og ráðstöfun eftir frestdag lúta hvert sínum reglum. Oft þarf því að bera saman fleiri ákvæði sem gera ólíkar kröfur og leiða til ólíks uppgjörs. Rétt tímaviðmið, raunverulegt verðmat og traust sönnunargögn ráða oft úrslitum í hverju tilviki.
Riftun er leiðrétting á röskuðu jafnræði kröfuhafa
Venjuleg sala gegn markaðsendurgjaldi getur þó staðist skömmu fyrir gjaldþrot.
Frestdagur er ekki endilega úrskurðardagur gjaldþrots
Frestir riftunar reiknast almennt aftur frá frestdegi, ekki endilega frá deginum þegar búið var tekið til gjaldþrotaskipta. Meginreglan er þessi:
Í lögum þessum telst frestdagur vera sá dagur sem héraðsdómara berst beiðni um heimild til greiðslustöðvunar eða til að leita nauðasamnings eða krafa um gjaldþrotaskipti [...].
—
Tímalínan þarf að ná yfir greiðslustöðvun og nauðasamningsumleitanir. Fyrri beiðni getur haldið gildi sínu ef ný beiðni eða krafa berst innan mánaðar eftir afturköllun, höfnun eða lok fyrra úrræðis.
Þegar lögin tengja riftun við afhendingu eða tryggingu réttinda þarf einnig að finna réttan framkvæmdardag. Undirritun samnings ræður ekki alltaf úrslitum. Þegar fasteign á í hlut getur þinglýsing skipt máli, og þegar örlætisgerningur er hluti af gagnkvæmum samningi er horft til þess hvenær ráðstöfunin varð skuldbindandi, eignarráðin færðust og hún kom endanlega til framkvæmda.
Undirverðssala getur verið gjöf að hluta
131. gr. tekur fyrst og fremst til gjafagerninga, en sala getur verið blanda af kaupum og gjöf. Kaupandinn innir þá af hendi endurgjald en eignast meiri verðmæti en það svarar til. Lögin mæla fyrir um stigskipta fresti:
Krefjast má riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent á síðustu sex mánuðum fyrir frestdag. Krefjast má riftunar á gjafagerningi ef gjöfin var afhent sex til tólf mánuði fyrir frestdag nema leitt sé í ljós að þrotamaðurinn hafi þá verið gjaldfær og það þrátt fyrir afhendinguna.
—
Gjöf innan sex mánaða er almennt riftanleg án sönnunar um ógjaldfærni eða vonda trú. Sé gjöfin afhent sex til tólf mánuðum fyrir frestdag getur viðtakandinn varist með því að sanna að skuldarinn hafi þá verið gjaldfær. Sé hann nákominn nær sama sönnunarregla aftur til 24 mánaða fyrir frestdag.
„Nákomnir“ eru ekki aðeins makar og nánir ættingjar. Hugtakið nær einnig til manns og félags sem hann eða nákominn maður á verulegan hlut í, situr í stjórn hjá eða stýrir, og til sambærilegra tengsla milli félaga. Viðskipti milli tengdra félaga þurfa því sérstaka skoðun.
Bókfært verð, fasteignamat og umsamið verð svara spurningunni ekki ein og sér
Þrotabú þarf að bera saman raunvirði eignar á framkvæmdardegi og allt raunverulegt endurgjald sem seljandinn fékk. Yfirtaka gildra skulda getur verið endurgjald. Skuldabréf sem engin skuld stendur á bak við, greiðsla sem rann aldrei til seljandans eða hlutir sem hluthafar hans fengu persónulega auka hins vegar ekki endilega eignir seljandans né standa kröfuhöfum til fullnustu.
Í Hæstaréttarmáli nr. 19/2020 var fasteign færð við skiptingu félags á bókfærðu verði gegn yfirtöku skuldbindinga. Dómkvaddur matsmaður mat markaðsverðið mun hærra. Hæstiréttur lýsti réttu viðmiði svo:
Þegar tekin er afstaða til þess hvort í ráðstöfun verðmæta þrotamanns felist gjöf verður að líta til þess hvort verðmætum hafi verið ráðstafað á lægra verði en nam raunvirði þeirra þegar ráðstöfunin kom til framkvæmda.
—
Upplýsingar um verðmæti lágu fyrir þegar ráðstöfunin var gerð og eigendur beggja félaga voru þeir sömu. Hæstiréttur taldi gjafatilganginn augljósan, miðaði við hærra markaðsverð samkvæmt óhnekktu dómkvöddu mati og féllst á riftun ráðstöfunarinnar. Viðtakandanum tókst heldur ekki að sanna að félagið hefði verið gjaldfært þegar eignin var færð úr því.
Í Landsréttarmáli nr. 353/2020 var undirverðssala fasteignar talin gjafagerningur og viðtakandinn látinn greiða mismuninn á verðmæti eignarinnar og yfirteknum veðskuldum. Önnur eign hafði verið afsöluð gegn skuldabréfum sem engar skuldir stóðu að baki; ekkert endurgjald hafði þá komið fyrir eignina.
Undirverðið þarf þó að sanna. Í Hæstaréttarmáli nr. 14/2008 féllst meirihluti dómenda á riftun ráðstöfunar fasteigna sem voru meira virði en yfirteknu skuldirnar. Í sératkvæði var undirverðið talið ósannað án matsgerðar eða sambærilegra gagna.
141. gr. grípur ráðstafanir sem sérreglurnar ná ekki yfir
Almenna riftunarreglan í 141. gr. er ekki bundin sömu sex, tólf eða 24 mánaða viðmiðum og 131. gr. Hún gerir þess í stað strangari efnis- og vitneskjukröfur:
Krefjast má riftunar ráðstafana sem á ótilhlýðilegan hátt eru kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra, leiða til þess að eignir þrotamannsins verði ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum eða leiða til skuldaaukningar kröfuhöfum til tjóns, ef þrotamaðurinn var ógjaldfær eða varð það vegna ráðstöfunarinnar og sá sem hafði hag af henni vissi eða mátti vita um ógjaldfærni þrotamannsins og þær aðstæður sem leiddu til þess að ráðstöfunin væri ótilhlýðileg.
—
Þrotabú þarf því að sanna þrjá samverkandi þætti: tjón eða röskun gagnvart kröfuhöfum, ógjaldfærni og vonda trú viðtakandans. Ógjaldfærni merkir ekki aðeins neikvætt eigið fé. Spurt er hvort skuldarinn hafi getað staðið í fullum skilum þegar kröfur féllu í gjalddaga og hvort greiðsluerfiðleikarnir hafi verið annað en tímabundnir.
Tengsl aðila, aðgangur að bókhaldi, vanskil og færsla meginverðmæta úr félagi geta sýnt vitneskju viðtakandans, en tengja þarf þau við fjárhagsstöðuna og ráðstöfunina.
Óvenjuleg ráðstöfun er ekki alltaf riftanleg
Í Hæstaréttarmáli nr. 445/2016 keyptu aðilar hesthús og greiddu umsamið verð, 15 milljónir króna, sem rann til seljendanna. Þeir seldu eignina síðan áfram á sama verði. Hvorki varð eignaaukning hjá kaupendunum né voru seljendurnir ógjaldfærir þegar ráðstöfunin fór fram:
Var þessi ráðstöfun [...] því ekki á ótilhlýðilegan hátt kröfuhafa til hagsbóta á kostnað annarra eða leiddi til þess að eignir þrotamanna yrðu ekki til reiðu til fullnustu kröfuhöfum og heldur ekki til skuldaaukningar þeim til tjóns.
—
Riftun var því hafnað bæði samkvæmt 131. og 141. gr. Dómurinn áréttar að grunsamleg tímasetning, fjölskyldutengsl eða gjaldþrot sem síðar verður komi ekki í stað sönnunar um gjöf, eignarýrnun, ógjaldfærni og vitneskju.
Önnur algeng tilvik falla undir sérreglur. Greiðsla skuldar innan sex mánaða getur verið riftanleg samkvæmt 134. gr. ef greitt var með óvenjulegum greiðslueyri, fyrr en eðlilegt var eða með fjárhæð sem skerti greiðslugetu verulega, nema greiðslan hafi virst venjuleg. Veð sem ekki var sett um leið og skuldin stofnaðist getur fallið undir 137. gr. Ráðstöfun eftir frestdag getur fallið undir 139. gr. Við greiningu máls þarf því að flokka hverja greiðslu, eignatilfærslu og tryggingu fyrir sig.
Hvað þarf að skila eftir riftun?
Við riftun samkvæmt 131.–138. gr. skal sá sem hafði hag af ráðstöfuninni almennt greiða þrotabúinu það sem varð honum að notum, þó ekki umfram tjón búsins. Sé greiðslan enn til má krefjast þess að henni verði skilað í sömu mynd ef það veldur ekki óhæfilegri verðrýrnun. Í undirverðssölu er uppgjörið oft mismunurinn á sönnuðu raunvirði og gildu endurgjaldi.
Ef viðtakandinn vissi um riftanleikann getur skaðabótaábyrgð tekið við. Við riftun samkvæmt 139. eða 141. gr. gilda almennar skaðabótareglur. Sá sem sætir riftun getur lýst upphaflegri kröfu sinni í búið með sömu stöðu og sambærilegir kröfuhafar, en honum er óheimilt að halda verðmætunum þar til ljóst er hvað fæst greitt úr búinu.
Riftun getur einnig náð til þriðja manns sem hefur fengið verðmætin framseld ef hann vissi eða mátti vita um riftunaraðstæðurnar. Sé þriðji maður nákominn þrotamanni getur krafa náð til hans þótt hann hafi verið í góðri trú.
Hver höfðar málið og hver er fresturinn?
Skiptastjóri fer almennt með riftunarkröfu þrotabús. Ákveði hann að halda henni ekki uppi getur lánardrottinn sem á óhafna, lýsta kröfu haft hana uppi í eigin nafni til hagsbóta fyrir búið og á eigin kostnað og áhættu, að uppfylltum skilyrðum 130. gr.
Ef höfða þarf mál skal það gert áður en sex mánuðir eru liðnir frá því að skiptastjóri átti þess kost að setja kröfuna fram. Fresturinn hefst þó aldrei fyrir lok kröfulýsingarfrests. Hann gildir ekki um mótmæli gegn kröfu sem hefur verið lýst í búið. Þetta er annar frestur en tímabilin sem afmarka hve langt aftur fyrir frestdag riftun einstakra ráðstafana getur náð.
Gögn sem ráða oft úrslitum
Áður en afstaða er tekin til riftunar þarf að festa tímalínuna og rekja verðmætin. Mikilvægustu gögnin eru yfirleitt:
- allar beiðnir um greiðslustöðvun, nauðasamning og gjaldþrot ásamt móttökudögum,
- samningar, afsöl, þinglýsingar, hluthafafundargögn og afhendingarskjöl,
- bankafærslur sem sýna hvert kaupverð rann í reynd,
- gögn um yfirteknar skuldir og hvort þær voru gildar á ráðstöfunardegi,
- samtímaverðmöt, sölutilboð, sambærileg viðskipti og eftir atvikum matsgerð,
- gjalddagar, vanskil, sjóðstreymi og raunhæfar fjármögnunarleiðir skuldarans, og
- eigenda-, fjölskyldu-, stjórnar- og stjórnendatengsl aðila ásamt samskiptum sem sýna vitneskju þeirra.
Niðurstaða
Sala undir markaðsverði er riftanleg þegar undirverðshlutinn er í reynd gjöf innan tímamarka 131. gr. eða þegar skilyrði almennu reglunnar í 141. gr. eru uppfyllt. Heiti samningsins, bókfært verð eða yfirtaka skulda ræður ekki eitt og sér; meta þarf raunverulegt verðmæti sem fór úr hendi skuldarans og hvað kom kröfuhöfum hans í reynd til góða.
Sterk riftunarkrafa byggist á réttri tímalínu frá frestdegi, traustri verðmætasönnun, skýrri greiningu á gjaldfærni og gögnum um vitneskju viðtakandans. Skorti þau gögn getur ráðstöfun sem virðist óeðlileg staðist, en þegar verðmæti hafa verið færð til tengds aðila án raunverulegs endurgjalds geta lögin fært þau eða andvirði þeirra aftur til sameiginlegrar fullnustu kröfuhafa.
Heimildir
- , einkum 2.–3., 130.–148. gr.
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.