Stutta svarið
Ákvörðun um að framkvæmd skuli ekki háð umhverfismati má kæra til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Kæruaðild eiga annars vegar einstaklingar og lögaðilar sem geta sýnt fram á beina, einstaklingsbundna og verulega lögvarða hagsmuni. Nágranni sem verður líklega fyrir sérgreindum áhrifum á eign, heilsu eða afnot getur því átt aðild, en almennur áhugi á náttúruvernd nægir ekki einn og sér.
Hins vegar geta umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök með minnst 30 félaga átt kæruaðild án þess að samtökin eigi sjálf land á áhrifasvæðinu. Þá þarf tilgangur þeirra að ná til þeirra hagsmuna sem kæran varðar og önnur lagaskilyrði um starfsemina þurfa að vera uppfyllt. Framkvæmdaraðili á einnig augljósa lögvarða hagsmuni ef niðurstaðan er honum í óhag.
Kærufresturinn er almennt einn mánuður. Öruggast er að miða strax við daginn sem ákvörðunin birtist eða verður aðgengileg og senda kæruna innan mánaðar frá þeim degi. Kæra stöðvar hvorki réttaráhrif ákvörðunar né framkvæmdir sjálfkrafa. Því þarf að gera sérstaka og rökstudda kröfu um stöðvun ef framkvæmd er hafin eða yfirvofandi.
Hvaða ákvörðun er verið að kæra?
Framkvæmdir í flokki A í 1. viðauka eru ávallt matsskyldar. Framkvæmdir í flokki B fara fyrst í svonefnda matsskylduathugun. Þar metur Húsnæðis-, mannvirkja- og skipulagsstofnun, HMS, hvort framkvæmdin sé líkleg til að hafa umtalsverð umhverfisáhrif vegna eðlis, umfangs eða staðsetningar.
Eldri ákvarðanir og úrskurðir vísa til Skipulagsstofnunar. Verkefnið fluttist til HMS árið 2026, en lagalega ferlið er hið sama að þessu leyti. Telji stofnunin að áhrifin verði ekki umtalsverð tekur hún ákvörðun um að framkvæmdin þurfi ekki fullt umhverfismat. Sú niðurstaða er ekki framkvæmdaleyfi. Framkvæmdaraðili þarf eftir sem áður þau skipulags-, byggingar-, starfs- og önnur leyfi sem við eiga.
Samkvæmt er matsskylduákvörðun samkvæmt 20. gr. kæranleg til úrskurðarnefndar umhverfis- og auðlindamála. Um aðild, frest og málsmeðferð gilda síðan .
Einstaklingar og fyrirtæki þurfa lögvarða hagsmuni
Meginreglan kemur skýrt fram í 4. gr. laga nr. 130/2011:
„Þeir einir sem eiga lögvarinna hagsmuna að gæta geta kært stjórnvaldsákvarðanir …“
—
Hagsmunirnir þurfa almennt að vera:
- einstaklingsbundnir, þannig að kærandi sé í annarri stöðu en almenningur,
- beinir, en ekki aðeins óljósir eða háðir mörgum óvissum atvikum, og
- verulegir, svo niðurstaðan hafi raunhæfa þýðingu fyrir stöðu kæranda.
Eigandi eða ábúandi nálægrar fasteignar getur til dæmis vísað til líklegra áhrifa á vatnsból, hávaða, loftgæði, aðkomu, nýtingu lands eða verndaðra náttúruminja á eigninni. Fjarlægðin ein ræður þó ekki úrslitum. Sýna þarf með korti, lýsingu á áhrifaleið eða öðrum gögnum hvernig framkvæmdin getur snert viðkomandi umfram almenning.
Sá sem býr langt frá framkvæmd og vísar aðeins til almenns áhuga á óspilltri náttúru á erfitt með að sýna slíka aðild sem einstaklingur. Að hafa áður sent umsögn eða athugasemd veitir heldur ekki sjálfkrafa kæruaðild. Þátttaka á fyrra stigi getur stutt lýsingu á tengslum við málið, en kemur ekki í stað lögvarinna hagsmuna.
Sérregla fyrir samtök með minnst 30 félaga
Lögin veita ákveðnum samtökum rýmri aðild vegna ákvarðana um matsskyldu. Umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök með minnst 30 félaga teljast eiga lögvarinna hagsmuna að gæta ef tilgangur þeirra samrýmist þeim hagsmunum sem kæran lýtur að. Reglan nær meðal annars til fullyrðinga um að þátttökuréttur almennings hafi verið brotinn eða annar ágalli verið á málsmeðferð.
Umhverfisverndarsamtök þurfa að hafa umhverfisvernd að meginmarkmiði. Útivistarsamtök þurfa að hafa útivist og umhverfisvernd að markmiði. Þau samtök sem lögin tilgreina þurfa einnig að geta lagt fram gögn um starfsemi sína, svo sem samþykktir, félagatal, ársskýrslu og endurskoðað bókhald eða samþykktan ársreikning, eftir því sem við á.
Í sýndi náttúruverndarfélag fram á að það uppfyllti þessi skilyrði. Nefndin tók kæruna því til efnismeðferðar, þótt hún hafnaði síðar kröfunni um ógildingu. Dæmið sýnir að kæruaðild og efnisleg niðurstaða eru tvö aðskilin álitaefni.
Kærufresturinn er stuttur og upphaf hans getur skipt sköpum
Samkvæmt 4. gr. laga nr. 130/2011 er kærufrestur einn mánuður frá því að kæranda varð kunnugt eða mátti vera kunnugt um ákvörðunina. Ef ákvörðun sætir opinberri birtingu reiknast fresturinn frá birtingu. Ákvarðanir og gögn um matsskyldu eru aðgengileg í Skipulagsgátt samkvæmt .
Nýr úrskurður sýnir að ekki er ráðlegt að tefja. Í taldi meirihluti nefndarinnar að birting í Skipulagsgátt hefði ekki ein og sér verið opinber birting sem ræsti frestinn. Samt sem áður taldi nefndin að viðkomandi umhverfisverndarsamtökum hefði mátt vera kunnugt um ákvörðunina áður en þau kærðu rúmum sjö mánuðum síðar.
Nefndin tók þá síðbúnu kæru aðeins til efnismeðferðar vegna mjög sérstakra og ríkra almannahagsmuna tengdra friðlandi Þjórsárvera. Einn nefndarmaður skilaði séráliti og taldi að vísa ætti kærunni frá. Enginn ætti því að byggja á að sambærileg undanþága verði veitt í öðru máli.
Praktíska reglan er einföld: skráið dagsetningu ákvörðunar og birtingar strax og sendið kæru innan eins mánaðar frá fyrri dagsetningunni sem getur komið til álita. Sé óvissa um lokadag á að senda kæruna fyrr og bæta gögnum við síðar ef nefndin heimilar.
Hvað þarf að vera í kærunni?
Kæran þarf að vera skrifleg og undirrituð. Samkvæmt leiðbeiningum úrskurðarnefndarinnar á að senda hana rafrænt í gegnum Mínar síður nefndarinnar eða með undirrituðum tölvupósti. Fleiri kærendur þurfa annaðhvort allir að undirrita eða veita þeim sem undirritar umboð.
Setjið eftirfarandi fram með skýrum hætti:
- nafn, kennitölu og samskiptaupplýsingar kæranda,
- nákvæma auðkenningu ákvörðunar, dagsetningu hennar og tengil eða afrit,
- sérstakan kafla um kæruaðild og hvernig framkvæmdin snertir kæranda,
- skýra kröfu, til dæmis að ákvörðunin verði felld úr gildi,
- lagaleg og tæknileg rök fyrir kröfunni,
- kort, ljósmyndir, sérfræðigögn, samþykktir eða önnur fylgiskjöl, og
- sérstaka kröfu um stöðvun framkvæmda ef hennar er þörf.
Góð kæra tengir hvert röksemdaratriði við viðmið 2. viðauka laga nr. 111/2021: eðli framkvæmdar, staðsetningu og eiginleika hugsanlegra áhrifa. Bent skal á nákvæmlega hvaða upplýsingar vantar, hvaða samlegðaráhrif voru vanmetin eða hvaða verndargildi fékk ekki viðhlítandi vægi. Almenn fullyrðing um að framkvæmdin sé „slæm fyrir umhverfið“ er veik röksemd.
Í felldi nefndin úr gildi ákvörðun um að breyting á framkvæmd þyrfti ekki umhverfismat. Í Þjórsárkvíslarmálinu var ákvörðun einnig felld úr gildi, meðal annars vegna þess að staðsetning á friðlýstu svæði fékk ekki nægilegt vægi. Málin sýna að afmörkuð gagnrýni á forsendur og lögbundin matsviðmið getur skipt máli.
Kæra stöðvar ekki framkvæmd sjálfkrafa
Lög nr. 130/2011 segja:
„Kæra til úrskurðarnefndarinnar frestar ekki réttaráhrifum ákvörðunar.“
—
Matsskylduákvörðun er sjálf ekki leyfi til að framkvæma. Önnur leyfi geta þó verið gefin út meðan kærumálið er rekið. Sé framkvæmd hafin eða yfirvofandi getur kærandi krafist sérstaks úrskurðar um stöðvun til bráðabirgða. Krafan þarf að skýra hvers vegna bið geti valdið óafturkræfu raski eða gert endanlegan úrskurð gagnslítinn.
Nefndin metur stöðvun sjálfstætt og fellst ekki sjálfkrafa á hana þótt kæra sé tæk til efnismeðferðar. Fylgjast þarf einnig með framkvæmdaleyfi, starfsleyfi og öðrum leyfum. Þau eru sjálfstæðar stjórnvaldsákvarðanir með eigin kæruheimildir og fresti.
Niðurstaða
Sá sem vill kæra ákvörðun um að framkvæmd þurfi ekki umhverfismat þarf fyrst að staðfesta kæruaðild sína. Einstaklingur eða fyrirtæki verður almennt að sýna beina, einstaklingsbundna og verulega lögvarða hagsmuni. Umhverfisverndar-, útivistar- og hagsmunasamtök með minnst 30 félaga geta notið sérstakrar aðildar ef tilgangur þeirra og starfsemi uppfylla skilyrði laganna.
Kæra þarf innan eins mánaðar og öruggast er að reikna frestinn frá því að ákvörðunin birtist eða verður fyrst aðgengileg. Kæran á að greina skýrt frá aðild, kröfu og nákvæmum annmörkum á mati á eðli, staðsetningu eða áhrifum framkvæmdarinnar. Ef framkvæmdir eru yfirvofandi þarf auk þess að krefjast stöðvunar sérstaklega. Aðild, efnisrök og stöðvun eru þrjú sjálfstæð atriði og þarf að rökstyðja hvert þeirra.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.