Stutta svarið
Frásögn umsækjanda er oft megingagn máls um alþjóðlega vernd, enda er ekki alltaf unnt að afla skjala frá landi sem viðkomandi hefur flúið. Hún er þó ekki metin einangruð. Útlendingastofnun ber hana saman við önnur gögn, landaupplýsingar og það sem kom fram í fyrri viðtölum eða umsóknum.
Matið beinist meðal annars að því hvort frásögnin sé skýr, samfelld og sennileg, hvort hún samræmist áreiðanlegum upplýsingum um heimaríkið og hvort haldbær skýring sé á eyðum, ósamræmi eða því að mikilvægt atriði komi seint fram. Smávægilegt misræmi um jaðaratriði á ekki sjálfkrafa að fella alla frásögnina. Aldur, þroski, menntun, menning, túlkun, áföll og andlegt eða líkamlegt heilsufar geta haft áhrif á minni og frásagnargetu og þarf að taka tillit til þess.
Umsækjandi þarf að segja satt og rétt frá, vinna að upplýsingu málsins, leggja fram tiltæk gögn og skýra hvers vegna önnur gögn vantar. Á móti hvílir sjálfstæð rannsóknarskylda á stjórnvöldum. Viðtali þarf að haga þannig að aðstæður sem skipta máli komi sem best fram, og stjórnvaldið þarf að afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga.
Sönnunarkrafan er því ekki sú sama og krafa um fulla skjalfestingu hvers atviks. Eftir að öll fáanleg gögn hafa verið könnuð getur vafi verið metinn umsækjanda í hag þegar hann hefur gert raunverulega tilraun til að styðja mál sitt og frásögnin er í heild trúverðug. Trúverðug frásögn leiðir þó aðeins til verndar ef staðreyndirnar uppfylla sjálfstætt skilyrði 37.–40. gr. útlendingalaga.
Fyrst staðreyndir, síðan lagaleg skilyrði
Matið fer fram í tveimur aðgreindum skrefum:
- Staðreyndamat: Hvað er talið hafa gerst og hvaða hætta bíður umsækjandans?
- Lagalegt mat: Falla þær staðreyndir undir flóttamannahugtakið, viðbótarvernd eða aðra vernd samkvæmt ?
Frásögn getur verið trúverðug án þess að sú hætta sem lýst er nái lögbundnu alvarleikastigi. Að sama skapi má ekki hafna lagalega veigamikilli hættu með ófullnægjandi trúverðugleikamati.
Hver ber ábyrgð á að upplýsa málið?
Ábyrgðin er sameiginleg en ekki jöfn að öllu leyti. Umsækjandi einn þekkir venjulega persónulega reynslu sína og þarf að greina frá henni eins nákvæmlega og hann getur. Hann á að leggja fram gögn sem hann ræður yfir og útskýra eyður eða mótsagnir.
Stjórnvaldið má hins vegar ekki láta synjun ráðast eingöngu af því að gögn vanti. Samkvæmt skal Útlendingastofnun afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga. Þar við bætist rannsóknarregla 10. gr. stjórnsýslulaga.
„skal Útlendingastofnun afla nauðsynlegra og aðgengilegra upplýsinga.“
—
Rannsóknin þarf að vera nægileg til efnislega réttrar ákvörðunar. Stjórnvöld þurfa ekki að afla allra hugsanlegra eða ófáanlegra gagna, en verða að kanna atriði sem hafa raunverulegt vægi fyrir niðurstöðuna.
Hvaða gögn eru metin?
Skjal er hvorki sjálfkrafa áreiðanlegt vegna þess að það lítur út fyrir að vera opinbert né verðlaust vegna þess að aðeins afrit liggur fyrir. Meta þarf það í samhengi við önnur gögn og gefa umsækjanda færi á að skýra vafa um uppruna eða efni.
Hvernig fer viðtalið fram?
Samkvæmt tekur starfsmaður Útlendingastofnunar viðtal að viðstöddum talsmanni. Talsmaður á að geta rætt við umsækjandann og undirbúið hann áður. Túlkur skal vera viðstaddur nema umsækjandi afþakki sérstaklega þjónustuna.
„Viðtali skal hagað þannig að sem mestar líkur séu á að aðstæður […] upplýsist.“
—
Viðtalið er því ekki aðeins próf á því hvort umsækjandi svari hratt og eins í hvert sinn. Spurningar þurfa að gefa raunhæft færi á heildstæðri frásögn og á skýringum á atriðum sem virðast ósamrýmanleg. Ef umsækjandi misskilur túlk eða spurningu er mikilvægt að leiðrétting komi skýrt fram í viðtalsendurriti eða athugasemdum talsmanns.
Hvaða atriði ráða trúverðugleikamati?
Atferli í viðtali, augnsamband eða tilfinningaleg viðbrögð eru varasöm mælitæki. Menningarlegur munur, ótti og áföll geta valdið því að tveir trúverðugir einstaklingar segja frá sama konar reynslu með mjög ólíkum hætti.
Hvað ef frásögnin breytist eða kemur seint fram?
Sein frásögn um pyndingar, kynferðisofbeldi, kynhneigð eða önnur viðkvæm atriði er ekki sjálfkrafa ótrúverðug. Ótti við yfirvöld, skömm, áfallastreita, minnisvandi, kyn viðmælanda eða skilningur á tilgangi fyrra viðtals geta skýrt dráttinn.
Á hinn bóginn þarf að meta skýringuna. Í var niðurstaða kærunefndar um að hafna endurupptöku staðfest. Nefndin hafði tekið viðtal, kallað eftir frekari gögnum og rökstutt mat sitt á nýrri frásögn. Málið sýnir að ný málsástæða verður ekki sjálfkrafa ótrúverðug, en eftir því sem lengri tími líður má gera meiri kröfu um haldbæra og rökrétta skýringu á drættinum.
Hvaða áhrif hafa áföll og viðkvæm staða?
Samkvæmt skal greina einstaklingsbundið hvort umsækjandi sé í sérstaklega viðkvæmri stöðu og hvaða sérþarfir fylgi henni. Matið er ekki bundið við umsóknardaginn; sérþarfir geta komið fram síðar.
Áföll geta haft áhrif á röð atvika, dagsetningar, minni á jaðaratriði og getu til að ræða sársaukafulla reynslu. Læknis- eða sálfræðigögn geta skýrt slíkt, en þau leysa ekki stjórnvöld undan því að meta frásögnina og hættuna í heild. Sérreglur gilda um viðtöl við börn, og hagsmunir barns skulu vera leiðarljós.
Hvað merkir að njóta vafans?
Leiðbeiningar Flóttamannastofnunar Sameinuðu þjóðanna gera ráð fyrir því að ekki sé raunhæft að krefjast fullrar sönnunar á hverjum hluta flóttasögu. Þegar umsækjandi hefur gert raunverulega tilraun til að styðja frásögn sína, öll fáanleg gögn hafa verið könnuð og frásögnin er í heild samfelld og sennileg má meta eftirstandandi vafa honum í hag.
Þetta er ekki regla um að taka öllum staðhæfingum sem sönnum. Umsækjandi þarf að leiða rökstuddar líkur að hættunni. Leiðbeiningarnar eru ekki sjálfstæð íslensk lagaheimild, en skipta máli við túlkun flóttamannasamningsins, enda ber íslenskum stjórnvöldum samkvæmt 23. gr. að vinna með Flóttamannastofnuninni um túlkun og framkvæmd samningsins.
Nánari viðmið eru í .
Hvað sýnir íslensk dómaframkvæmd?
Í var úrskurður kærunefndar útlendingamála felldur úr gildi. Trúverðugleikamatið var ekki rökstutt nægilega, mat á landaupplýsingum fyrir viðeigandi tímabil var ófullnægjandi og efnisannmarkar voru á því að telja frásögn um pyndingar ótrúverðuga. Málið sýnir að rökstuðningur þarf að tengja tiltekin gögn, skýringar og landaupplýsingar við niðurstöðuna.
Dómurinn þýðir ekki að dómstólar samþykki allar seint fram komnar frásagnir. Saman sýna mál nr. 149/2020 og 828/2023 að úrslitin ráðast af gæðum rannsóknarinnar, tækifæri umsækjanda til skýringa og rökstuddri heildarmynd.
Hvernig má draga úr misskilningi?
Við undirbúning og meðferð máls er gagnlegt að:
- setja upp tímalínu og greina skýrt á milli öruggs minnis og áætlunar;
- afhenda tiltæk auðkennis-, ferð-, samskipta-, heilbrigðis- og önnur gögn;
- útskýra strax hvers vegna gögn vantar eða mikilvægt atriði kom seint fram;
- benda á túlkunarvanda eða rangfærslur í viðtalsendurriti;
- tengja landaupplýsingar við einstaklingsbundna stöðu, ekki aðeins almennt ástand; og
- nýta rétt til talsmanns og túlks samkvæmt 30. gr. útlendingalaga.
Gögn sem verða til síðar geta skipt máli í kæru eða beiðni um endurupptöku, en það þarf að skýra bæði nýja efnið og hvers vegna það lá ekki fyrir fyrr.
Niðurstaða
Frásögn í máli um alþjóðlega vernd er metin með öllum gögnum málsins. Kjarni, innra og ytra samræmi, stuðningur í landaupplýsingum og skýringar á misræmi skipta máli. Skjalaleysi eða seint fram komið viðkvæmt atriði réttlætir ekki sjálfkrafa synjun.
Umsækjandi þarf að vinna að upplýsingu málsins, en stjórnvöld bera sjálfstæða rannsóknar- og rökstuðningsskyldu. Viðtal, túlkun og sérstakar þarfir verða að gera raunhæfa og heildstæða frásögn mögulega. Að loknu trúverðugleikamati þarf síðan sjálfstætt að ákveða hvort staðreyndirnar sýni ástæðuríkan ótta við ofsóknir eða raunverulega hættu á alvarlegum skaða samkvæmt útlendingalögum.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.