Stutta svarið
Dyflinnarreglugerðin gildir ekki lengur. Frá 1. júlí 2026 byggist íslensk framkvæmd á AMMR-reglugerðinni, reglugerð (ESB) 2024/1351 um stjórnun verndarmála og fólksflutninga. Hún leysti Dyflinnarreglugerðina, reglugerð (ESB) nr. 604/2013, af hólmi.
Ísland má synja umsókn um efnismeðferð og flytja umsækjanda til annars þátttökuríkis þegar reglurnar gera það ríki ábyrgt, ríkið hefur samþykkt viðtöku eða staðfest endurviðtöku og íslensk stjórnvöld hafa tekið og birt formlega flutningsákvörðun. Ábyrgðin ræðst af forgangsröðuðum viðmiðum, meðal annars um fylgdarlaus börn, fjölskyldutengsl, dvalarleyfi, vegabréfsáritun, nám og komu yfir ytri landamæri. Fyrsta komuríki er því ekki alltaf ábyrgt.
Flutningur er óheimill ef verulegar ástæður eru til að ætla að hann leiði til raunverulegrar hættu á ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Meta þarf meðal annars einstaklingsbundna heilsu og viðkvæma stöðu, aðstæður í móttökuríkinu, fjölskyldutengsl og hagsmuni barns. Umsækjandi á rétt á skriflegri ákvörðun og raunhæfu kæruúrræði. Á Íslandi er frestur til kæru og beiðni um frestun réttaráhrifa sjö dagar frá birtingu ákvörðunar um synjun efnismeðferðar samkvæmt 36. gr. útlendingalaga.
Dyflinn varð AMMR árið 2026
Með var AMMR-samstarfið lögfest hér á landi. Lögin tóku að meginstefnu gildi
- júlí 2026. Þau lögfestu viðeigandi hluta reglugerðar (ESB) 2024/1351 og felldu nýja kerfið inn í 36. gr. laga nr. 80/2016 um útlendinga.
„AMMR-samstarfið: Samstarf byggt á reglugerð Evrópuþingsins og ráðsins (ESB) 2024/1351 […] um niðurfellingu á reglugerð (ESB) nr. 604/2013.“
—
Nýja kerfið þjónar sama grundvallartilgangi og Dyflinnarkerfið: aðeins eitt þátttökuríki á að bera ábyrgð á efnislegri meðferð hverrar umsóknar. AMMR breytti hins vegar meðal annars ábyrgðarviðmiðum, frestum, endurviðtöku og réttarúrræðum.
Hvaða ríki ber ábyrgð?
Viðmiðin í II. kafla III. hluta eru bindandi og á að beita í þeirri röð sem þau birtast. Miðað er við aðstæður þegar umsókn var fyrst skráð í þátttökuríki.
Ef ekkert ríki verður ákvarðað ber ríkið þar sem umsóknin var fyrst skráð ábyrgð. Ríki getur einnig tekið umsókn til efnismeðferðar þótt það beri ekki ábyrgð samkvæmt viðmiðunum eða óskað eftir viðtöku annars ríkis af mannúðarástæðum, einkum vegna fjölskyldu-, félags- eða menningartengsla.
Hvernig er ábyrgðin könnuð?
Málsmeðferð hefst við skráningu umsóknar eða þegar upplýsingar gefa tilefni til að kanna ábyrgð annars ríkis. Útlendingastofnun aflar meðal annars gagna um auðkenni, ferðaleiðir, fyrri dvöl, fyrri umsóknir og fjölskyldutengsl. Upplýsingar úr Eurodac-fingrafaragrunninum og eftir atvikum vegabréfsáritanakerfinu geta stutt niðurstöðu, en gagnagrunnsniðurstaða leysir stjórnvöld ekki undan einstaklingsbundnu mati.
Umsækjandi þarf að vinna með stjórnvöldum, veita réttar og fullnægjandi upplýsingar, leggja fram tiltæk gögn og mæta í viðtal. Á móti skal gefa honum færi á að koma sjónarmiðum sínum á framfæri og taka tillit til aðstæðna hans.
„Við mat á áhrifum skorts á samvinnu umsækjanda skal gæta meðalhófs og taka tillit til aðstæðna hans.“
—
Mikilvægt er að upplýsa snemma um ættingja, leyfi, áritanir, prófskírteini, fyrri umsóknir, ferðaleið, sérþarfir og einstaklingsbundna áhættu. Seint fram komnar upplýsingar eru ekki sjálfkrafa verðlausar, en geta reynst erfiðari að sannreyna. Upplýsingar um fylgdarlaus börn og fjölskyldusameiningu njóta sérstakrar verndar.
Hvaða skref þurfa að liggja fyrir áður en flutt er?
Ekki nægir að íslensk stjórnvöld telji líklegt að annað ríki beri ábyrgð. Samstarfsferlið þarf að fara fram og umsækjandi þarf að fá kæranlega ákvörðun.
Sé viðtökubeiðni ekki send innan viðeigandi frests færist ábyrgð almennt til skráningarríkisins. Móttökuríki sem andmælir ekki innan svarfrests telst að jafnaði hafa samþykkt beiðnina. Seinkun endurviðtökutilkynningar fellir hins vegar ekki sjálfkrafa niður skyldu hins ábyrga ríkis.
Sex mánaða flutningsfrestur getur lengst í allt að eitt ár vegna fangelsunar og í allt að þrjú ár við nánar tilgreindar aðstæður, meðal annars ef maður felur sig, veitir líkamlega mótspyrnu eða gerir sig af ásetningi óhæfan til flutnings. Sé flutningur ekki framkvæmdur innan gildandi frests færist ábyrgð almennt til ríkisins sem ætlaði að flytja viðkomandi.
Sérreglur um börn og fjölskyldur
Í máli fylgdarlauss barns gilda aðeins sérstöku barnaviðmiðin. Leita skal að fjölskyldumeðlimum, systkinum og ættingjum. Áður en barn er flutt þarf að meta einstaklingsbundið hvað því er fyrir bestu, meðal annars fjölskyldusameiningu, velferð, stöðugleika, öryggi, heilsu og skoðanir þess eftir aldri og þroska.
Flutningsríkið þarf einnig að tilkynna móttökuríkinu fyrir fram og fá staðfestingu á því að viðeigandi ráðstafanir, þar á meðal skipun talsmanns, verði gerðar án tafar. Ef flutningur fylgdarlauss barns er ekki barninu fyrir bestu má ekki haga málinu eins og um fullorðinn einstakling væri að ræða.
AMMR verndar einnig tengsl fullorðinna sem eru háðir aðstoð barns, systkinis eða foreldris vegna meðgöngu, nýfædds barns, alvarlegra veikinda, alvarlegrar fötlunar, mikils sálræns áfalls eða elli. Að jafnaði skal halda þeim saman eða sameina þá ef skilyrðin eru uppfyllt og þeir óska þess skriflega.
Hvenær er flutningur óheimill?
Þótt ábyrgðarviðmið bendi á tiltekið ríki verður að meta hvort flutningurinn sjálfur brjóti gegn grundvallarréttindum. Samkvæmt 3. mgr. 16. gr. AMMR má ekki flytja umsækjanda ef verulegar ástæður eru til að ætla að hann verði vegna flutningsins í raunverulegri hættu á ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð í skilningi 4. gr. mannréttindaskrár Evrópusambandsins.
Þá þarf ríkið að kanna hvort annað þátttökuríki beri ábyrgð. Finnist ekkert slíkt ríki og sé flutningur ekki mögulegur verður ríkið sem annast ábyrgðarmatið sjálft ábyrgt fyrir umsókninni.
Matið er ekki bundið við almennan kerfisgalla. Persónulegar aðstæður geta skipt úrslitum, svo sem:
- alvarleg veikindi eða skortur á raunhæfri samfellu í nauðsynlegri meðferð;
- fötlun, þungun, áfallasaga eða önnur sérstaklega viðkvæm staða;
- sértæk hætta á heimilisleysi, ofbeldi eða meðferð sem nær lögbundnu alvarleikastigi;
- aðstæður barns og raunverulegt móttökuúrræði; og
- hætta á áframhaldandi framsendingu til ríkis þar sem líf eða frelsi er í hættu.
Sama leiðir af , sem bannar sendingu á svæði þar sem útlendingur hefur ástæðu til að óttast ofsóknir eða er í yfirvofandi hættu á að láta lífið eða sæta ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð. Stjórnvöld þurfa að byggja matið á nýlegum, traustum og einstaklingsbundnum upplýsingum; almenn forsenda um að öll þátttökuríki séu örugg nægir ekki ef haldbær gögn benda til raunverulegrar hættu.
Kæra og frestun flutnings á Íslandi
Flutningsákvörðun þarf að vera skrifleg, á skýru máli og upplýsa um ástæður, réttarúrræði, fresti og fyrirhugaðan flutning. AMMR tryggir rétt til raunhæfs úrræðis fyrir dómi eða úrskurðaraðila. Endurskoðunin getur meðal annars tekið til raunverulegrar hættu á ómannúðlegri meðferð, nýrra úrslitaatriða og brota á fjölskyldu- og barnaviðmiðum eða viðmiðum um aðstoðarþörf.
Á Íslandi er frestur til að kæra synjun Útlendingastofnunar á efnismeðferð samkvæmt 36. gr. nú sjö dagar frá birtingu. Sami frestur gildir um beiðni um frestun réttaráhrifa, og greinargerð þarf að berast kærunefnd samhliða kæru innan sama frests.
Kæra ein og sér stöðvar ekki endilega flutning. Beiðni um frestun þarf því að vera sett fram innan sjö daga. Samkvæmt 3. mgr. 43. gr. AMMR skal framkvæmd flutnings stöðvuð þar til tekin hefur verið ákvörðun um fyrstu slíku beiðnina. Fái kæran frestandi áhrif byrjar sex mánaða flutningsfresturinn almennt við endanlega niðurstöðu kærumálsins.
Vegna þess hve fresturinn er stuttur er mikilvægt að leita aðstoðar talsmanns tafarlaust, leggja fram tiltæk gögn og tilgreina skýrt hvort óskað sé eftir frestun réttaráhrifa.
Ekki rugla AMMR-flutningi saman við önnur úrræði
Í 1. mgr. 36. gr. útlendingalaga eru fleiri ástæður fyrir því að umsókn sé ekki tekin til efnismeðferðar. Þar má meðal annars nefna að umsækjandi hafi þegar virka alþjóðlega vernd í öðru ríki eða hafi slík tengsl við öruggt þriðja ríki að sanngjarnt og eðlilegt sé að hann fari þangað.
Slík ákvörðun er ekki það sama og AMMR-ákvörðun um hvaða þátttökuríki beri ábyrgð á einni verndarumsókn. Lagastoð, rannsóknarefni og skilyrði geta verið ólík. Í öllum tilvikum þarf þó að virða bann við endursendingu samkvæmt 42. gr. og tryggja raunhæfa málsmeðferð.
Hvað sýnir eldri dómaframkvæmd?
Í var deilt um flutningsfrest og áhrif frestunar réttaráhrifa samkvæmt eldri Dyflinnarreglum. Dómurinn sýnir að frestir geta ráðið ábyrgð ríkja, en fjallaði um eldra kerfi. Ekki má yfirfæra gömlu reglurnar sjálfkrafa á AMMR-mál.
Niðurstaða
Frá júlí 2026 er spurningunni um „Dyflinnarflutning“ svarað samkvæmt AMMR. Flutningur krefst réttrar ábyrgðarniðurstöðu, samþykkis eða staðfestingar móttökuríkis og skriflegrar ákvörðunar. Fjölskyldutengsl, hagsmunir barns, frestir og einstaklingsbundin réttindi geta ráðið úrslitum. Raunveruleg hætta á ómannúðlegri eða vanvirðandi meðferð stöðvar flutning. Kærufresturinn er aðeins sjö dagar og því þarf að bregðast strax við ákvörðun.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.