Stutta svarið
Það er ekki til ein almenn regla um að einkakröfuhafi megi taka ákveðið hlutfall af hverjum launaseðli. Við venjulega aðför samkvæmt aðfararlögum er ógreidd launakrafa vernduð þar til mánuður er liðinn frá lokum tímabilsins sem unnið var fyrir. Þegar launin hafa verið greidd inn á bankareikning eru þau peningaeign. Þá má almennt gera fjárnám í þeim, en undanþiggja skal fé sem sannanlega er nauðsynlegt til skammtímaframfærslu skuldara og þeirra sem hann framfærir.
Önnur regla gildir um launaafdrátt vegna tiltekinna opinberra gjalda. Launagreiðandi getur þá þurft að halda eftir fé að kröfu innheimtumanns ríkissjóðs. Samanlagður frádráttur vegna staðgreiðslu, þing- og sveitarsjóðsgjalda, lögbundinna lífeyris- og stéttarfélagsiðgjalda og meðlags má aldrei fara yfir 75% af heildarlaunum. Þetta er heildarþak á upptalda liði, ekki heimild til að taka 75% til viðbótar eftir venjulegan launafrádrátt. Ógreidd opinber gjöld fá aðeins það svigrúm sem eftir stendur innan þaksins.
Nokkrar tekjur njóta tímabundinnar eða sérstakrar verndar. Þar á meðal eru meðlag, greiðslur almannatrygginga og viðurkenndra lífeyrissjóða í einn mánuð frá gjalddaga, óútgreiddar húsnæðisbætur og ákveðnar skaðabótakröfur. Uppruni fjár veitir þó ekki alltaf varanlega vernd eftir útgreiðslu.
Skuldari ætti að leggja strax fyrir sýslumann eða innheimtumann gögn um launaseðla, heimiliskostnað, framfærsluskyldu og uppruna innstæðu. Við launaafdrátt opinberra gjalda má óska eftir greiðsluáætlun og lækkun afdráttar ef tekjur duga ekki til framfærslu.
Tvö ólík kerfi sem má ekki rugla saman
Orðin „fjárnám í launum“ eru oft notuð um tvær ólíkar leiðir. Reglurnar um hlutfall og vernd fara eftir því hvor leiðin á við.
Einkakröfuhafi getur því ekki einfaldlega sent vinnuveitanda bréf og ákveðið að tiltekið hlutfall launa renni til sín. Hann þarf að hafa aðfararhæfa kröfu og fylgja aðfararreglum. Launaafdráttur samkvæmt lögum nr. 150/2019 er hins vegar sérstakt lögbundið innheimtuúrræði vegna þing- og sveitarsjóðsgjalda.
Má gera venjulegt fjárnám í ógreiddum launum?
Aðfararlög heimila fjárnám í kröfu skuldara á hendur öðrum, en aðeins í réttindum sem þegar eru fengin. Sérregla 45. gr. verndar launakröfuna fyrstu vikurnar.
Fjárnám verður ekki gert í kröfu um ógreidd laun eða annað ógreitt endurgjald fyrir vinnu, nema liðinn sé mánuður frá lokum þess tímabils, sem unnið var til launanna eða endurgjaldsins.
—
Þetta er ekki regla um að ákveðinn hluti launa sé frjáls. Hún bannar fjárnám í sjálfri launakröfunni þar til mánaðarverndin er liðin. Sama grein verndar kröfu um eftirlaun í einn mánuð frá gjalddaga og laun í uppsagnarfresti eða bætur vegna starfsloka í einn mánuð frá því að krafan varð gjaldkræf.
Framtíðarlaun fyrir vinnu sem hefur ekki verið unnin eru almennt ekki fengin réttindi við aðfarargerð. Venjulegt fjárnám verður því ekki sjálfkrafa að viðvarandi afdrætti af öllum síðari launagreiðslum. Þegar gjaldfallin laun hafa verið greidd hættir launakrafan á hendur vinnuveitanda hins vegar að vera til og féð verður innstæða eða önnur peningaeign.
Hvað gerist eftir að laun koma inn á reikning?
Peningaeign má almennt taka fjárnámi. Í 41. gr. aðfararlaga eru þó þrjár mikilvægar undantekningar. Verndin þarf að eiga sannanlega við:
- fyrirframgreiddur framfærslueyrir, ef féð er sérgreint og greiðslutímabilið er ókomið;
- eingreiðsla vegna varanlegrar örorku eða missis framfæranda, ef féð er sérgreint og tímabilið sem bæturnar eiga að ná yfir er ókomið;
- peningaeign sem er nauðsynleg til að standa straum af skammtímaframfærslu skuldara og framfærsluskyldra aðila.
Peningaeign má taka fjárnámi, nema [...] hún sé nauðsynleg til að standa straum af kostnaði um skamman tíma af framfærslu gerðarþola og þeirra, sem hann er framfærsluskyldur við.
—
Engin föst krónutala eða prósenta er í þessu ákvæði. Mat sýslumanns ræðst meðal annars af fyrirliggjandi innstæðu, nauðsynlegum útgjöldum, fjölda þeirra sem skuldari framfærir og gögnum sem hann leggur fram. Bankayfirlit eitt sýnir ekki alltaf hvaða fé er verndað; sérgreining og rekjanlegur uppruni geta skipt máli.
Í úrskurði Landsréttar í máli nr. 228/2022 var fjárnám í bankainnstæðu ekki fellt úr gildi. Skuldari hafði tekjur frá Tryggingastofnun og bar fyrir sig framfærslu og fyrirhugaðar tannlækningar, en umtalsvert fé stóð eftir og gögn um útgjöldin skorti. Málið sýnir að bóta- eða launauppruni innstæðu sannar ekki sjálfkrafa að öll innstæðan sé nauðsynlegt skammtímaframfærslufé.
Hvernig virkar 75% þakið við opinber gjöld?
Launaafdráttur samkvæmt 11. gr. laga um innheimtu opinberra skatta og gjalda tekur til tilgreindra þing- og sveitarsjóðsgjalda. Launagreiðandi verður að fylgja kröfu innheimtumanns ríkissjóðs og skila afdregnu fé.
Frádráttur [...] vegna staðgreiðslu opinberra gjalda, þing- og sveitarsjóðsgjalda, lögbundinna iðgjalda í lífeyrissjóð og stéttarfélag og meðlags [...] skal aldrei vera meiri en sem nemur 75% af heildarlaunum launþega.
—
Reglugerð nr. 240/2020 ákveður forgang innan þaksins. Fyrst kemur staðgreiðsla opinberra gjalda, síðan meðlag að hámarki 50% launa, lögbundið lífeyrissjóðsiðgjald og lögbundið stéttarfélagsiðgjald. Afdráttur vegna eldri þing- og sveitarsjóðsgjalda fær það sem eftir er innan 75% marksins.
Ef heildarlaun eru 500.000 kr. er hámark upptalinna frádráttarliða samanlagt 375.000 kr. Hafi forgangsliðir þegar numið 200.000 kr. getur afdráttur vegna eldri opinberra gjalda í þessu einfalda dæmi ekki orðið meiri en 175.000 kr. Raunverulegur launaseðill ræðst af skattkorti, iðgjöldum, meðlagi og öðrum atvikum; dæmið er því ekki tilbúinn launaútreikningur.
Má fá launaafdrátt lækkaðan?
Já, að uppfylltum skilyrðum. Launþegi getur óskað eftir greiðsluáætlun um lægri afdrátt vegna þing- og sveitarsjóðsgjalda. Innheimtumaður má samþykkja lækkun ef sýnt þykir að tekjurnar muni ekki duga til framfærslu launþegans, maka og barna undir 18 ára aldri sem hann hefur á framfæri.
Greiðsluáætlun lækkar ekki lögboðna kröfu eða dráttarvexti og stöðvar ekki endilega aðgerðir sem þegar eru hafnar. Hún felur einnig í sér viðurkenningu kröfunnar og nýjan upphafstíma fyrningar. Því þarf að lesa skilmálana áður en hún er undirrituð. Sé afdráttur þegar farinn fram má við ákveðnar aðstæður endurgreiða það sem var dregið umfram samþykkta áætlun, eftir að launagreiðandi hefur skilað fénu.
Hvaða aðrar tekjur eða kröfur eru verndaðar?
Verndin er mismunandi að lengd. „Verndað“ merkir því ekki alltaf að aldrei megi gera fjárnám.
Óheimilt er að [...] gera í þeim fjárnám eða taka þær til greiðslu opinberra gjalda.
—
Þegar greiðsla hefur farið inn á almennan bankareikning getur verndin breyst. Þá reynir meðal annars á 41. gr. um sérgreint bótafé og nauðsynlegt skammtímaframfærslufé. Það er því skynsamlegt að varðveita greiðsluyfirlit og forðast að blanda sérstöku bótafé saman við aðra fjármuni ef sérgreining er skilyrði verndar.
Hvað á skuldari að gera?
Við venjulega aðfarargerð ætti skuldari að mæta eða koma sjónarmiðum sínum tafarlaust á framfæri við sýslumann. Leggja þarf fram launaseðla, bankayfirlit, leigusamning, reikninga vegna nauðsynlegra útgjalda, upplýsingar um börn og aðra framfærsluskyldu og gögn sem rekja uppruna bóta eða annarra greiðslna.
Við launaafdrátt opinberra gjalda má óska eftir sundurliðun frádráttar og greiðsluáætlun um lækkun. Ákvörðun innheimtumanns ríkissjóðs má bera undir ráðuneytið með stjórnsýslukæru innan þriggja mánaða frá tilkynningu. Kæra eða ágreiningur frestar þó ekki sjálfkrafa innheimtu nema sérstök heimild standi til þess.
Niðurstaða
Ekkert almennt hlutfall segir hversu mikið einkakröfuhafi má taka af launum. Ógreidd laun njóta fyrst tímaverndar og greidd innstæða getur verið undanþegin að því marki sem hún er sannanlega nauðsynleg til skammtímaframfærslu.
75% talan tilheyrir sérstöku kerfi launaafdráttar vegna opinberra gjalda. Hún er sameiginlegt hámark staðgreiðslu, tiltekinna iðgjalda, meðlags og afdráttar vegna gjaldfallinna opinberra gjalda. Sé framfærslu ógnað þarf að óska eftir lækkun og leggja fram gögn; verndin virkjar sig ekki alltaf án skýrra upplýsinga um aðstæður skuldarans.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.