Stutta svarið
Munurinn á sex árum og tveimur er sá sem mestu skiptir í framkvæmd — og hann ræðst alfarið af því hvað skattaðilinn sjálfur lét í té með framtalinu.
Sambærilegar reglur gilda í virðisaukaskatti og tollum, þótt ákvæðin séu í öðrum lögum.
Meginreglan: sex ár
Heimild til endurákvörðunar skatts skv. 96. gr. nær til skatts vegna tekna og eigna síðustu sex ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram.
—
Viðmiðunin er árið þegar endurákvörðunin fer fram, ekki þegar athugun hefst. Endurákvörðun árið 2026 getur því náð til tekjuáranna 2020–2025.
Tveggja ára reglan — vörnin sem þú býrð til sjálfur
Þetta er mikilvægasta ákvæðið fyrir skattaðilann:
Hafi skattaðili látið í té í framtali sínu eða fylgigögnum þess fullnægjandi upplýsingar, sem byggja mátti rétta álagningu á, er þó eigi heimilt að endurákvarða honum skatt nema vegna síðustu tveggja ára sem næst eru á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram þótt í ljós komi að álagning hafi verið of lág.
—
Þrennt er vert að lesa vandlega.
Skilyrðið snýr að upplýsingunum, ekki að því hvort þær voru rétt túlkaðar. Hafi framtalið og fylgigögn geymt það sem þurfti til að leggja rétt á, þá gildir tveggja ára reglan — jafnvel þótt niðurstaðan hafi verið röng.
Villan má vera skattyfirvaldsins. Orðalagið „þótt í ljós komi að álagning hafi verið of lág“ nær yfir tilvik þar sem gögnin voru fullnægjandi en álagningin engu að síður röng.
Vörnin er búin til við framtalsskil. Hún verður ekki búin til eftir á.
Af þessu leiðir hagnýtt ráð sem gengur þvert á innsæi: það borgar sig að gera grein fyrir álitaefnum í framtalinu fremur en að þegja um þau. Skýring sem fylgir framtalinu getur stytt endurákvörðunarheimildina úr sex árum í tvö.
Tíu ár: lágskattaríki og mútubrot
Tvær undantekningar lengja frestinn.
Heimild til að endurákvarða skatt skv. 96. gr. skal þó taka til síðustu tíu ára á undan því ári þegar endurákvörðun fer fram vegna tekna og eigna skattaðila í lágskattaríkjum.
—
Og sama gildir „vegna mútubrota skv. 109. gr. og 264. gr. a almennra hegningarlaga“.
Sá sem á eignir eða hefur tekjur í lágskattaríki býr því við tíu ára endurákvörðunarheimild, og það ýtir undir mikilvægi þess að halda gögnum til haga í samræmi við það.
Rannsókn frystir tímann
Fari fram rannsókn hjá skattrannsóknarstjóra eða héraðssaksóknara á skattskilum aðila reiknast heimild til endurákvörðunar frá byrjun þess árs þegar rannsókn hófst.
—
Þetta er afgerandi. Hefjist rannsókn á árinu 2026 er miðað við ársbyrjun 2026 við talningu frestsins, þótt endurákvörðunin sjálf fari ekki fram fyrr en árum síðar.
Ákvæðið tekur jafnframt til maka og samskattaðs sambúðaraðila að því leyti sem endurákvörðun leiðir af niðurstöðum rannsóknarinnar.
Dæmi úr framkvæmd: í rafmyntarmáli sem yfirskattanefnd leysti úr með úrskurði nr. 215/2021 hófst rannsókn 4. júlí 2019 vegna tekjuáranna 2016 og 2017, og endurákvörðun ríkisskattstjóra fór fram í júní 2021 — tæpum fimm árum eftir söluna sem um var deilt.
Ferlið sjálft
Endurákvörðun fer fram samkvæmt 96. gr., og þar eru réttindi skattaðilans afmörkuð.
Áskorun um úrbætur. Reynist framtal eða fylgigögn „ófullnægjandi, óglögg eða tortryggileg“, eða telji ríkisskattstjóri frekari skýringa þörf, skal hann skriflega skora á framteljanda að bæta úr innan ákveðins tíma.
Andmælaréttur. Áður en breyting er gerð eftir álagningu skal senda skriflega tilkynningu um fyrirhugaðar breytingar og ástæður þeirra, og veita a.m.k. 15 daga frest frá póstlagningu til að tjá sig og leggja fram viðbótargögn.
Rökstuddur úrskurður innan tveggja mánaða að jafnaði, sendur í ábyrgðarbréfi, almennri póstsendingu eða rafrænt.
Áætlun ef ekki er brugðist við. Berist svör ekki, séu skýringar ófullnægjandi eða bókhald ekki talið nægilega örugg heimild, skal áætla tekjur og eign „svo ríflega að eigi sé hætt við að fjárhæðir séu áætlaðar lægri en þær eru í raun og veru“.
Hliðstæðar reglur annars staðar
Virðisaukaskattur. Ákvæði 26. gr. laga nr. 50/1988 geymir endurákvörðunarheimild og 27. gr. álagsreglur; sjálfstæð leiðréttingarskylda hvílir á skattaðila samkvæmt 1. mgr. 26. gr.
Tollar. Aðflutningsgjöld má endurákvarða vegna sendinga síðustu sex ára samkvæmt 111. og 112. gr. tollalaga. Við skriflega tollafgreiðslu styttist heimildin þó í 60 daga hafi innflytjandi látið í té réttar og fullnægjandi upplýsingar, nema hann hafi vitað eða mátt vita um rétta tollmeðferð, sbr. 3. og 4. mgr. 112. gr. Sú takmörkun er ekki í 111. gr. um rafræna tollafgreiðslu.
Sama hugsun gengur því víðar í gegnum kerfið: fullnægjandi upplýsingar geta stytt heimildina verulega.
Hvað telst „fullnægjandi upplýsingar“?
Ákvæðið sjálft skilgreinir það ekki, og matið er einstaklingsbundið. Af orðalaginu — „sem byggja mátti rétta álagningu á“ — leiðir þó að prófið er hlutlægt: hefði skattyfirvald getað lagt rétt á út frá því sem fyrir lá?
Það bendir til þess að eftirfarandi skipti mestu:
- Að tekjurnar sjálfar komi fram, í réttum lið.
- Að eðli þeirra sé ljóst, ekki aðeins fjárhæðin.
- Að forsendur matskenndra liða séu raktar — hlutfallstölur, skiptingar, reiknað endurgjald.
- Að fylgigögn sem skýra óvenjuleg atriði fylgi.
Dæmi um hið gagnstæða er rafmyntarmálið frá 2021, þar sem það að tilgreina söluandvirðið undir „Innstæður í innlendum bönkum og sparisjóðum“ taldist ekki grein fyrir sölunni.
Niðurstaða
Sex ár er meginreglan og hún er löng. En tveggja ára reglan er raunveruleg vörn og hún er í höndum skattaðilans sjálfs: hafi framtalið geymt það sem þurfti til réttrar álagningar er heimildin stytt í tvö ár, jafnvel þótt álagningin hafi verið of lág.
Það snýr við algengri hugsun. Sá sem gerir grein fyrir álitaefni í framtali eykur ekki áhættu sína heldur minnkar hana — og sá sem sleppir því að nefna það kaupir sér fjögur ár til viðbótar af óvissu.
Í lágskattaríkjum og mútubrotamálum er heimildin tíu ár, og rannsókn frystir talninguna við ársbyrjun rannsóknarársins.
Heimildir
- , 96., 97., 101. og 103. gr.
- , 25., 26. og 27. gr.
- , 111., 112., 114. og 116. gr.
- , 109. gr. og 264. gr. a.
- , 22. desember 2021.
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.