Stutt svar
Íslenskir dómstólar geta í raunverulegu dómsmáli metið hvort sett lög samrýmast stjórnarskrá. Ef árekstur verður beita þeir stjórnarskránni og geta látið hið almenna lagaákvæði óbeitt í málinu. Dómurinn fellir þó ekki lögin formlega úr lagasafninu gagnvart öllum. Málshefjandi þarf lögvarða hagsmuni og réttilega mótaða kröfu.
Reglugerð eða önnur stjórnvaldsfyrirmæli verða að eiga næga lagastoð og mega hvorki fara gegn lögum né stjórnarskrá. Dómstólar geta einnig ógilt stjórnvaldsákvörðun vegna valdþurrðar, málsmeðferðarannmarka, rangrar lögskýringar, ómálefnalegra sjónarmiða, brots gegn jafnræði eða meðalhófi eða ófullnægjandi rannsóknar.
EES-réttur hefur ekki almennt sama forgang og réttur Evrópusambandsins hefur innan ESB. Innleiddar EES-reglur eru íslenskur landsréttur og 3. gr. laga nr. 2/1993 krefst samræmisskýringar, en ekki má líta fram hjá skýru orðalagi íslenskra laga. Röng innleiðing getur þess í stað stofnað til skaðabótaábyrgðar ríkisins. Mannréttindasáttmáli Evrópu hefur lagagildi samkvæmt lögum nr. 62/1994 og hefur verulegt skýringargildi, en stjórnarskráin stendur rétthærra. Málshöfðun frestar ekki sjálfkrafa réttaráhrifum stjórnvaldsboðs.
Stjórnarskráin veitir dómstólum endurskoðunarvald
Ísland hefur ekki sérstakan stjórnlagadómstól og almennt er ekki unnt að fá óhlutbundið álit um hvort lög séu stjórnskipulega gild. Álitaefnið þarf að koma upp í dómsmáli þar sem úrlausnin skiptir máli fyrir réttindi eða skyldur aðila. Stoðin er meðal annars 2. gr. stjórnarskrárinnar um þrískiptingu ríkisvalds og 60. gr. hennar:
„Dómendur skera úr öllum ágreiningi um embættistakmörk yfirvalda.“
—
Ef lagaákvæði brýtur til dæmis gegn jafnræði samkvæmt 65. gr., eignarrétti samkvæmt 72. gr. eða réttlátri málsmeðferð samkvæmt 70. gr. getur dómstóll látið það óbeitt við úrlausn málsins. Hann „ógildir“ hins vegar ekki lögin almennt með sama hætti og stjórnlagadómstóll í sumum ríkjum. Alþingi þarf að breyta eða fella ákvæðið úr gildi til að hreinsa það úr lögum.
Dómstólar sýna löggjafanum ákveðið svigrúm, einkum við pólitískt, efnahagslegt eða félagslegt mat. Svigrúmið er þó ekki undanþága frá stjórnarskrá. Í var annars vegar talið að skýra lagaheimild skorti fyrir reglugerð sem skerti tekjutryggingu vegna tekna maka. Hins vegar var síðar lögfest skerðing talin brjóta gegn lágmarksréttindum 76. gr. og jafnræði 65. gr. Dómurinn sýnir bæði lagastoðareftirlit með reglugerð og stjórnarskráreftirlit með lögum.
Reglugerðir mega ekki bæta nýrri byrði við lög
Stjórnvald má aðeins setja bindandi fyrirmæli innan þeirrar heimildar sem Alþingi hefur veitt. Því meira sem reglugerð íþyngir borgara, skerðir réttindi, leggur á gjald eða styður refsingu, þeim mun skýrari þarf lagastoðin almennt að vera. Reglugerð getur útfært lög en ekki breytt efni þeirra eða stofnað sjálfstæða, verulega skyldu án fullnægjandi heimildar.
Dómstóll kann fyrst að skýra fyrirmælin þröngt svo þau samrýmist lögum. Dugi það ekki getur hann látið reglugerðarákvæðið óbeitt. Sama stigskipting gildir um samþykktir sveitarfélaga, gjaldskrár, reglur nefnda og önnur almenn stjórnvaldsfyrirmæli. Stjórnarskrá gengur framar lögum og lög ganga framar reglugerðum.
Endurskoðun stjórnvaldsákvörðunar er ekki ný stjórnsýslumeðferð
Dómstóll athugar hvort rétt stjórnvald tók ákvörðun, hvort það fór að lögbundinni málsmeðferð og hvort niðurstaðan byggðist á réttum lagagrundvelli og nægilega rannsökuðum staðreyndum. Hann getur jafnframt metið hæfi, andmælarétt, rökstuðning, jafnræði, meðalhóf, lögmæt markmið og hvort matskenndri heimild hafi verið beitt á málefnalegan hátt.
Venjuleg stjórnsýslukæra getur verið fljótlegri og veitt víðtækari endurskoðun á bæði lögum og mati. Samkvæmt stjórnsýslulögum má aðili almennt kæra ákvörðun til æðra stjórnvalds nema annað leiði af lögum eða venju, og almennur kærufrestur er þrír mánuðir. Kæruheimild er þó ekki alltaf skilyrði dómsmáls; sérlög geta hins vegar krafist þess að kæruleið sé fyrst tæmd eða sett sérstakan málshöfðunarfrest.
Algeng dómkrafa er að ákvörðun verði felld úr gildi eða viðurkennt að hún sé ólögmæt. Einnig getur verið krafist greiðslu eða skaðabóta. Dómstóll setur sjaldnast eigið stjórnsýslumat í stað ákvörðunar; venjulega þarf stjórnvaldið að taka málið aftur fyrir og bæta úr annmarkanum.
Seinni málsliður 60. gr. stjórnarskrárinnar segir jafnframt að sá sem leitar dómsúrlausnar geti ekki með málshöfðun einni komið sér hjá að hlýða yfirvaldsboði „í bráð“. Stöðvun réttaráhrifa, lögbann eða önnur bráðabirgðavernd þarf því sérstaka heimild og úrlausn.
EES-reglur kalla fyrst á samræmisskýringu
Meginmál EES-samningsins hefur lagagildi á Íslandi samkvæmt 2. gr. laga nr. 2/1993. Þriðja grein laganna mælir fyrir um:
„Skýra skal lög og reglur, að svo miklu leyti sem við á, til samræmis við EES-samninginn og þær reglur sem á honum byggja.“
—
Dómstóll gefur því íslensku ákvæði, eftir fremsta megni, þá merkingu sem rúmast innan orðanna og kemst næst EES-reglunni. Hann getur einnig litið á innleiðingarákvæði sem sérreglu gagnvart almennara ákvæði. Í máli nr. 477/2002 var bann EES-samningsins við verndandi skattlagningu þannig látið ganga framar eldra virðisaukaskattsákvæði.
Mörkin komu skýrt fram í . Rétturinn tók fram að samræmisskýring mætti ekki leiða til þess að litið væri fram hjá ótvíræðum orðum íslenskra laga og að 3. gr. fæli ekki í sér almenna forgangsreglu. Þótt lög um fæðingarorlof innleiddu EES-skuldbindingu ófullkomlega varð stjórnvaldið að fara eftir skýrum lögunum og úrskurður þess var ekki felldur úr gildi á þeim grunni.
Það þýðir ekki að EES-brot sé án úrræða. Í var ríkið talið skaðabótaskylt vegna ófullnægjandi innleiðingar tilskipunar. Íslenskur dómstóll getur einnig óskað ráðgefandi álits EFTA-dómstólsins samkvæmt lögum nr. 21/1994. Álitið skýrir EES-réttinn; íslenski dómstóllinn leysir síðan málið samkvæmt landsrétti með viðeigandi hliðsjón af því.
Mannréttindasáttmálinn er lögfestur en ekki stjórnarskrá
Lög nr. 62/1994 segja:
„Mannréttindasáttmáli Evrópu hefur lagagildi á Íslandi.“
—
Dómstólar túlka íslensk lög og mannréttindaákvæði stjórnarskrár með hliðsjón af sáttmálanum og dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu. Samkvæmt 2. gr. laganna eru úrlausnir evrópsku stofnananna þó ekki sjálfkrafa bindandi að íslenskum landsrétti. Sáttmálalögin eru almenn lög, en stjórnarskráin er rétthærri.
Þegar íslenskt ákvæði býður upp á fleiri en eina skýringu er sú sáttmálasamræmda almennt valin. Skýr, ósamrýmanleg löggjöf verður ekki endurskrifuð undir yfirskini skýringar; þá þarf að kanna hvort stjórnarskráin sjálf leiði til þess að ákvæðinu verði vikið til hliðar og hvort bótaábyrgð stofnist. Að lokinni fullnægjandi meðferð innanlands kann kæra til Mannréttindadómstólsins að koma til greina, en hann er ekki fjórða áfrýjunarstig um almenna íslenska lögskýringu.
Niðurstaða
Rétt greining hefst á stigskiptingu heimildanna og nákvæmri dómkröfu. Finna þarf það stjórnarskrárákvæði, EES-ákvæði eða lögfesta mannréttindaákvæði sem á að vernda réttinn; kanna lagastoð og málsmeðferð; velja stjórnsýslukæru, ógildingarkröfu, viðurkenningarkröfu, greiðslukröfu eða skaðabætur; og tryggja fresti og bráðabirgðavernd. Stjórnarskrárbrot getur leitt til þess að lögum sé ekki beitt. EES- eða sáttmálabrot krefst hins vegar sérstakrar greiningar á innleiðingu, skýringarmörkum og viðeigandi úrræði.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.