Stutta svarið
Íslenskur dómstóll getur fjallað um skilnað þótt annað hjóna búi erlendis, hjónin séu erlendir ríkisborgarar eða stofnað hafi verið til hjúskapar í öðru landi. Fyrst þarf þó sjálfstæða lögsöguheimild, til dæmis búsetu stefnda hér, tveggja ára búsetutengsl stefnanda eða fyrri skilnað að borði og sæng hér. Milliríkjasamningur getur gengið framar.
Þótt Ísland hafi lögsögu þarf næst að velja héraðsdóm. Meginreglan er heimilisvarnarþing stefnda, en eigi hann ekkert varnarþing hér er málið almennt höfðað á heimilisvarnarþingi stefnanda.
Falli hjón undir norræna samninginn ber því yfirvaldi sem málið var síðar borið undir að vísa því frá af sjálfsdáðum. Utan slíkrar reglu þarf að sýna fram á með skýrum gögnum hvaða mál var höfðað erlendis, hvenær það var gert og hvort það sé enn til meðferðar.
Sé maki erlendis fer birting eftir lögum þess ríkis og þjóðréttarsamningi, sé slíkur samningur í gildi. Sé dvalarstaður óþekktur eða bregðist erlend yfirvöld ekki við getur birting í Lögbirtingablaði komið til greina. Fjarvera makans stöðvar því ekki skilnað sjálfkrafa.
Fjögur álitaefni sem þarf að halda aðskildum
Hvenær hafa íslenskir dómstólar lögsögu?
Í 114. gr. hjúskaparlaga eru fimm megintengsl talin upp:
Hjúskaparmál má höfða hér á landi í eftirfarandi tilvikum:
- Ef stefndi er búsettur hér á landi.
- Ef stefnandi er hér búsettur og hefur verið það sl. tvö ár eða búið hér áður svo langan tíma.
- Ef stefnandi er íslenskur ríkisborgari og leitt er í ljós að hann geti ekki vegna ríkisfangs síns höfðað mál í því landi sem hann er búsettur í.
- Ef bæði eru íslenskir ríkisborgarar og stefndi lýsir eigi andstöðu sinni gegn því að málið sæti úrlausn dómstóls hér á landi.
- Ef lögskilnaðar er krafist á grundvelli undanfarandi skilnaðar að borði og sæng enda hafi leyfi verið veitt eða dómur gengið hér á landi.
—
Vígslustaður hér veitir einnig varaleið geti stefnandi ekki höfðað mál í því ríki þar sem hann á ríkisfang eða búsetu. Milliríkjasamningar ganga þó framar 114. gr.
Búseta er raunverulegt mat
Búseta samkvæmt 1. tölulið 114. gr. er ekki bundin við ákveðinn lágmarkstíma og fer ekki endilega saman við skráð lögheimili. Í máli nr. 11/2009 höfðu bæði hjónin komið til Íslands sem hælisleitendur og staða þeirra hér var óviss. Hæstiréttur taldi stefnda samt búsettan á Íslandi:
Í ákvæðinu er þess ekki krafist að hann hafi verið búsettur á Íslandi tiltekinn lágmarkstíma. […] ekki felst í lagaákvæðinu áskilnaður þess efnis að um fasta búsetu þurfi að vera að ræða.
—
Héraðsdómur hafði vísað málinu frá af sjálfsdáðum. Hæstiréttur felldi þann úrskurð úr gildi og lagði fyrir héraðsdóm að taka málið til efnismeðferðar. Úrskurðurinn sýnir að óviss dvalarstaða eða tímabundið húsnæði útilokar ekki búsetu; heildstætt mat á raunverulegum aðstæðum ræður.
Sýslumaður eða héraðsdómur?
Séu hjón sammála getur sýslumaður almennt veitt skilnað, en annars þarf að leita til dómstóls, sbr. .
Lögsaga sýslumanns samkvæmt 123. gr. fer ekki að öllu leyti saman við lögsögu dómstóla. Hún getur byggst á búsetu gagnaðila hér, samþykki gagnaðila þegar bæði hjónin eru íslenskir ríkisborgarar eða fyrri skilnaði að borði og sæng hér.
Íslenskur dómstóll getur því haft lögsögu samkvæmt 114. gr. þótt sýslumaður hafi hana ekki samkvæmt 123. gr.
Hvaða héraðsdómur er réttur?
Samkvæmt skal höfða mál á heimilisvarnarþingi stefnda. Eigi hann ekkert varnarþing hér skal höfða þar sem stefnandi á heimilisvarnarþing, en aðilar geta samið um annað. Eigi hvorugt varnarþing hér ákveður ráðuneytið dómstólinn. Reglan ræður þinghá innan Íslands en stofnar ekki lögsögu ein og sér.
Norræna sérreglan getur breytt niðurstöðunni
Lög nr. 29/1931 lögfesta samning Íslands, Danmerkur, Finnlands, Noregs og Svíþjóðar. Falli hjón undir gildissvið hans getur lögsaga byggst á sameiginlegri búsetu, ríkisfangi, búsetu gagnaðila eða búsetutíma stefnanda.
Samningurinn leysir árekstur samhliða mála með beinni reglu:
Ef mál sem 7. eða 8. gr. tekur til, milli sömu aðila, er borið undir þar til bært yfirvald í fleiri en einu samningsríkjanna skal það yfirvald sem málið var síðar borið undir vísa málinu frá af sjálfsdáðum og láta hinu yfirvaldinu eftir að taka ákvörðun í málinu. Við beitingu 1. mgr. telst skilnaður að borði og sæng og lögskilnaður vera sama málið.
—
Síðara yfirvaldinu ber því að vísa málinu frá án kröfu aðila. Ákvæðið nær bæði til skilnaðar að borði og sæng og lögskilnaðar.
Forsjá, búseta og umgengni fylgja þó ekki sjálfkrafa. Samkvæmt 8. gr. ráðast þær meðal annars af heimilisfangi barns, samþykki foreldra og hagsmunum barnsins.
Lúganósamningurinn er ekki almenn skilnaðarregla
Lúganósamningurinn er ekki almenn lögsögu- eða forgangsregla fyrir skilnað. Í
- gr. hans eru persónuleg réttarstaða manna og fjármál hjóna undanskilin. Reglum hans um litis pendens verður því ekki beitt einum og sér um skilnaðarmálið.
Hann getur þó skipt máli um afmarkaða fjárkröfu.
Hvað ef skilnaðarmál er þegar rekið utan Norðurlanda?
Utan skýrrar samningsreglu þarf að upplýsa nákvæmlega um hið erlenda mál. Hæstiréttur fjallaði um slíka málsástæðu í máli nr. 445/2007. Maður hélt því fram að hann hefði áður höfðað skilnaðarmál í Bosníu og að vísa bæri íslenska málinu frá. Honum hafði gefist tilefni til að afla skýrra gagna, en þau voru að mati Hæstaréttar „óskýr og misvísandi“ og upplýstu ekki um meðferð skilnaðarkröfunnar. Málsástæðunni var því hafnað. Sjá .
Helstu gögn eru:
- staðfest afrit af upphafsskjali málsins og móttökustimpli yfirvalds,
- nákvæm dagsetning á því hvenær málið telst höfðað samkvæmt erlendum lögum,
- heiti og valdheimildir yfirvaldsins ásamt kröfugerð og aðilum,
- upplýsingar um hvort málinu hafi verið vísað frá, frestað eða lokið,
- staðfest þýðing eftir því sem þörf krefur.
Óstaðfest umsókn eða óljóst erlent skjal sannar ekki að samhliða mál sé rekið erlendis.
Hvernig er stefna birt þegar maki býr erlendis?
Þekkt heimilisfang erlendis og óþekktur dvalarstaður kalla á ólíka málsmeðferð. Sé heimili eða aðsetur í tilteknu ríki þekkt, segir 90. gr. einkamálalaga:
Nú á stefndi þekkt heimili eða aðsetur erlendis eða það liggur annars fyrir að hann eigi heimili í tilteknu öðru ríki […] og fer þá um birtingu eftir lögum þess ríkis og þjóðréttarsamningi, ef slíkur samningur hefur verið gerður við hlutaðeigandi ríki.
—
Það getur kallað á þýðingu og milligöngu erlends yfirvalds. Stefnufrestur er einn mánuður þegar stefndi er erlendis eða heimili hans er ókunnugt, en fresturinn kemur ekki í stað lögmætrar birtingarleiðar.
Hvenær má birta í Lögbirtingablaði?
Birting í Lögbirtingablaði er varaúrræði. Samkvæmt 89. gr. má beita henni ef:
- ekki er unnt að afla upplýsinga um hvar birta megi eftir almennum reglum,
- erlend yfirvöld neita eða láta hjá líða að verða við birtingarbeiðni samkvæmt 90. gr., eða
- stefnu er beint að óákveðnum manni.
Á fyrsta skilyrðið reyndi í máli E-2943/2013 fyrir Héraðsdómi Reykjavíkur. Kona hafði ekkert heyrt frá eiginmanni sínum í 37 ár. Leit með aðstoð íslensku og bresku utanríkisþjónustunnar og fleiri aðila hafði engan árangur borið:
Að virtum þeim upplýsingum sem fyrir liggja í málinu um tilraunir til að afla upplýsinga um dvalarstað stefnda […] er fallist á það með stefnanda að upplýsinga verði ekki aflað um það hvar birta megi stefnu eftir almennum reglum.
—
Héraðsdómur taldi birtinguna lögmæta og skipaði stefnda málsvara. Fyrirspurnir, svör yfirvalda, leit í skrám og tilraunir til að ná til tengiliða geta því ráðið úrslitum.
Málið stöðvast ekki alltaf þótt stefndi finnist ekki
Samkvæmt má skipa stefnda málsvara ef heimilisfang er óþekkt, birting erlendis tekst ekki eða hvorki stefndi né umboðsmaður hans mætir og sérstakar ástæður mæla með því.
Skilnaðurinn dregur ekki öll tengd mál með sér
Skilnaður, barnamál, framfærsla, fjárskipti og viðurkenning erlendrar úrlausnar geta fylgt ólíkum lögsögureglum. Forsjárágreiningur kemur ekki einn og sér í veg fyrir skilnað samkvæmt 44. gr., en fyrir skilnað þarf samkomulag um fjárskipti eða að opinber skipti séu hafin.
Gátlisti áður en mál er höfðað
- Skráið ríkisfang, raunverulega búsetu og heimilisfang beggja hjóna.
- Kannið hver var síðasta sameiginlega búseta hjónanna og hve lengi stefnandi hefur búið hér.
- Athugið vígslustað og fyrri skilnað að borði og sæng.
- Metið hvort norræni samningurinn eða annar samningur eigi við.
- Staðfestið erlent mál með frumgögnum og aðgreinið einstaka kröfuliði.
- Veljið lögmæta birtingarleið og skráið allar leitartilraunir.
Algengir misskilningar
- „Íslenskt ríkisfang eða hjónavígsla hér nægir alltaf.“ Báðar leiðir eru bundnar við viðbótarskilyrði.
- „Sýslumaður getur tekið málið ef dómstóll hefur lögsögu.“ Reglur 123. gr. um úrlausn stjórnvalda eru sjálfstæðar og geta verið þrengri.
- „Fyrsta umsókn, hvar sem er, ræður.“ Norræna reglan er skýr, en utan hennar þarf viðeigandi réttarreglu og sönnun.
- „Ef makinn tekur ekki við stefnunni er ekki hægt að skilja.“ Lögin geyma úrræði um birtingu erlendis, birtingu í Lögbirtingablaði og skipun málsvara, að ströngum skilyrðum fullnægðum.
Niðurstaða
Í alþjóðlegu skilnaðarmáli þarf fyrst að kanna lögsögu, síðan rétta málsleið og loks varnarþing. Norræni samningurinn veitir skýra forgangsreglu, en annars þarf nákvæm gögn um erlent mál. Erfið birting stöðvar ekki endilega skilnað: þekkt heimilisfang kallar á erlenda birtingarleið, en staðfest árangurslaus leit getur opnað leið til birtingar í Lögbirtingablaði og skipunar málsvara.
Heimildir
- , einkum 41.–44., 113.–117. og 123.–124. gr.
- , einkum 7.–9. gr.
- , einkum 83., 89.–91., 93. og 94. gr.
- , einkum 1. gr. fylgiskjals.
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.