Stutta svarið
Leynileg hljóð- eða myndupptaka er hvorki sjálfkrafa útilokuð sem sönnunargagn né sjálfkrafa sönnun um það sem deilt er um. Dómstólar meta hvort upptakan sé upprunaleg og óslitin, hver tók hana, hvaða raddir eða persónur koma þar fram, hvenær og hvar hún varð til og hvort hún sýni allt samtalið eða aðeins valinn hluta þess.
Þegar orð stendur gegn orði getur skýr upptaka veitt framburði annars aðilans sterka ytri stoð. Það á einkum við ef hún nær yfir sjálft sakarefnið, svo sem hótun, högg eða viðurkenningu, og samræmist öðrum gögnum. Ef upptakan sýnir aðeins viðbrögð eftir atvik getur hún fremur haft óbeint gildi við mat á trúverðugleika.
Óskýr upptaka, óstaðfest endurrit, óþekkt upphaf og endir eða eyður í hljóði geta hins vegar dregið verulega úr sönnunargildi upptökunnar. Mögulegt brot gegn friðhelgi einkalífs er sérstakt álitaefni. Það eitt leysir dómara ekki undan því að meta sönnunargagnið, en aðferðin við upptökuna getur haft áhrif á lögmæti, áreiðanleika og réttláta málsmeðferð.
Frjálst sönnunarmat, en sekt þarf að vera hafin yfir skynsamlegan vafa
Samkvæmt ber ákæruvaldið sönnunarbyrði um sekt ákærða og þau atvik sem telja má honum í óhag. Í 109. gr. er dómara falið að meta allar tegundir sönnunargagna:
Dómari metur hverju sinni hvort nægileg sönnun, sem ekki verði vefengd með skynsamlegum rökum, sé fram komin um hvert það atriði sem varðar sekt og ákvörðun viðurlaga við broti, þar á meðal hvaða sönnunargildi skýrslur ákærða hafi, vitnisburður, mats- og skoðunargerðir, skjöl og önnur sýnileg sönnunargögn.
—
Upptaka fellur undir þetta heildarmat. Spurningin er því ekki eingöngu hvort hún verði lögð fram, heldur hvað óhætt sé að álykta af henni. Dómari þarf að greina á milli þess sem upptakan sýnir beint, þess sem heyrist óljóst og þeirrar túlkunar sem aðilar leggja í tónfall, þagnir eða atvik utan rammans.
Upptakan þarf að gefa rétta og nægilega heildstæða mynd
Í var deilt um hvað hefði farið fram við upphaf nauðungarsölu. Annar aðilinn hafði tekið fyrirtökuna upp í síma án þess að viðstaddir vissu af því. Upptakan átti að sýna að ekkert boð hefði komið fram, þvert á opinbera gerðabók.
Hæstiréttur útilokaði ekki upptökuna vegna þess eins að hún væri leynileg. Hún dugði þó ekki til að hnekkja opinbera skjalinu:
Rétt er […] að af framlagðri hljóðupptöku verður ekki ráðið að fulltrúi sýslumanns hafi leitað boða í fasteign þeirra við byrjun uppboðsins. Ekkert liggur á hinn bóginn fyrir til að slegið yrði föstu að upptakan gefi af þessu rétta mynd.
—
Í úrskurðinum sem lá til grundvallar kom fram að óvíst væri hverjir töluðu, þagnir væru á upptökunni og ekki lægi fyrir hvort hún næði yfir alla fyrirtökuna. Dómurinn hafði einnig gefið aðilum kost á að afla vitnisburðar þeirra sem voru viðstaddir, en það var ekki gert. Fordæmið sýnir að þótt tiltekin ummæli heyrist ekki á upptöku sannar það ekki að þau hafi aldrei fallið, ef upptakan nær mögulega ekki yfir allt atvikið.
Leynileg upptaka getur stutt framburð með afgerandi hætti
Í deildu fyrrverandi hjón um langvarandi ofbeldi og hótanir. Konan lýsti því að hún hefði hafið upptöku í símanum þegar maðurinn æstist og falið símann undir sessu vegna þess að hún óttaðist að enginn myndi annars trúa henni.
Upptökurnar voru rannsakaðar eftir að síminn hafði verið afritaður og túlkur þýddi samtöl á erlendu máli. Á þeim heyrðust hótanir, niðrandi ummæli, grátur og högghljóð. Ákærði gekkst við ýmsum ummælum en hélt því fram að höggið hefði lent á innanstokksmun en ekki brotaþola.
Dómurinn mat upptökurnar í samhengi við framburð aðila, skilaboð, ljósmyndir og vitnisburð barns og starfsmanns Kvennaathvarfsins:
Þá fær framburður brotaþola A ótvíræða stoð í þeim hljóðupptökum og skilaboðasamskiptum sem fundust við rannsókn á farsíma hennar […] sem og þeim ljósmyndum sem liggja frammi í málinu […].
—
Upptökurnar voru ekki einangruð brot úr óstaðfestu samtali. Uppruni þeirra var rannsakaður, efnið tengt ákveðnum dögum, raddir og samhengi skýrð og hlutar þeirra staðfestir af ákærða sjálfum. Þær veittu þannig framburði brotaþola trausta ytri stoð þegar frásögn annars stóð gegn frásögn hins.
Upptaka getur verið óbein sönnun um trúverðugleika
Upptaka þarf ekki alltaf að sýna sjálfan verknaðinn. Í hafði eiginkona ákærða tekið upp hluta símtals brotaþola eftir að sá síðarnefndi hafði gefið skýrslu fyrir dómi. Ákærði taldi samtalið sýna að brotaþoli hefði hagrætt framburði sínum og vildi leiða eiginkonuna sem vitni.
Ákæruvaldið hélt því meðal annars fram að hljóðritunin hefði verið leynileg, brotið gegn friðhelgi brotaþolans og kynni að vera refsiverð. Landsréttur leyfði engu að síður vitnaleiðsluna og skýrði gildi óbeinnar sönnunar:
Almennt er litið svo á að ákvæði þetta geri ráð fyrir því að unnt sé að styðjast við óbeina sönnun í sakamálum. Með því er átt við sönnun á atriði, sem lýtur ekki beint að því hvort atvik hafi gerst með þeim hætti sem í ákæru greinir, heldur að öðrum, tilteknum atriðum sem geta haft þýðingu meðal annars við mat á trúverðugleika frásagna vitna og ákærða fyrir dómi.
—
Úrskurðurinn jafngildir ekki staðfestingu á því að upptakan hafi verið lögmæt eða að efni hennar sé rétt. Hann sýnir að meint ólögmæti lokar ekki sjálfkrafa fyrir sönnunarfærslu um það sem vitni heyrði. Áreiðanleiki, samhengi og endanlegt vægi koma til sérstaks mats.
Leynileg upptaka veldur ekki sjálfkrafa frávísun sakamáls
Í var krafist frávísunar meðal annars vegna þess að brotaþoli hefði tekið upp samtal án vitneskju ákærða. Landsréttur taldi kröfuna of seint fram komna og annmarkana ekki þess eðlis að vísa bæri málinu frá án kröfu:
Ekki verður fallist á að slíkir annmarkar séu á meðferð málsins hjá lögreglu, ákæruvaldinu eða fyrir héraðsdómi að þeir geti valdið því að málinu verði vísað frá dómi án kröfu.
—
Sakfellingin var þó ekki eingöngu reist á hinni leynilegu upptöku. Dómurinn lagði áherslu á Messenger-samskipti þar sem ákærði gekkst við ofbeldi, læknisfræðileg gögn um áverka og framburð vitna. Fordæmið styður því fyrst og fremst þá niðurstöðu að ágreiningur um upptöku leiði ekki sjálfkrafa til þess að allt málið falli um sjálft sig, heldur verði hvert sönnunargagn metið fyrir sig.
Hvað eykur eða dregur úr sönnunargildi upptöku?
Sterk upptaka hefur yfirleitt fleiri en eitt af eftirfarandi einkennum:
- frumskráin er varðveitt og tæknileg auðkenni hennar liggja fyrir;
- tími, staður og aðdragandi eru skýr;
- raddir eða persónur eru auðkenndar með traustum hætti;
- upphaf, endir og hugsanlegar eyður eru útskýrð;
- óháður aðili hefur afritað eða rannsakað upptökuna;
- endurrit og þýðing eru unnin af hæfum og óhlutdrægum aðila;
- aðili kannast við rödd, orð eða hluta atviks;
- efnið samræmist skilaboðum, áverkum, staðsetningargögnum eða vitnisburði.
Sönnunargildið minnkar ef aðeins skjáskot eða endurrit er lagt fram, frumskrá vantar, klipping er möguleg, ekki er vitað hver talar eða upptakan hefst eftir að mikilvæg orðaskipti hafa þegar farið fram. Sama gildir ef sá sem tekur upp stýrir samtalinu með leiðandi spurningum, ögrun eða fullyrðingum sem hinn aðilinn staðfestir ekki skýrt.
Lögmæti upptökunnar og sönnunargildi eru tvö álitaefni
Máli skiptir hvort sá sem hljóðritar er sjálfur þátttakandi í samtalinu, hljóðritar samskipti annarra eða kemur fyrir búnaði til viðvarandi vöktunar. Væntingar um friðhelgi einkalífs, staðsetning, efni samtals, tilgangur og meðferð upptökunnar geta einnig breytt lögfræðilegu matinu.
Dómstóll getur því þurft að svara tveimur ólíkum spurningum. Annars vegar hvort öflun eða miðlun upptökunnar hafi brotið gegn friðhelgi eða reglum um persónuupplýsingar. Hins vegar hvort og hvaða sönnunargildi hún hafi í málinu. Fordæmin sýna að þótt öflun upptökunnar kunni að hafa verið ólögmæt leiðir það ekki alltaf til sjálfkrafa útilokunar, en aðferðin getur rýrt áreiðanleika og haft áhrif á hvort málsmeðferð telst réttlát í heild.
Niðurstaða
Þegar orð stendur gegn orði geta leynilegar hljóð- og myndupptökur breytt sönnunarstöðunni verulega. Þær vega mest þegar uppruni, heild og samhengi eru staðfest og efnið tekur til sakarefnisins sjálfs eða fær stuðning í öðrum óháðum gögnum.
Upptaka er hins vegar ekki óskeikul endursögn atviks. Dómari þarf að meta það sem gerðist áður en upptaka hófst, utan myndrammans og meðan ekkert heyrist, auk þess að greina upptökuna sjálfa frá endurriti eða túlkun aðila. Leyndin ein ræður sjaldnast úrslitum; áreiðanleiki, samhengi, staðfesting og sanngirni málsmeðferðar ráða endanlegu vægi.
Heimildir
- , einkum 108.–111., 116., 120. og 134. gr.
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.