Stutta svarið
Nei, ekki nema afnotaleyfi, skýr leyfisskilmáli eða sérstök lagaheimild nái til notkunarinnar. Það að ljósmynd finnist í leitarvél, á vefmiðli eða á opnum samfélagsmiðlareikningi þýðir aðeins að hægt sé að skoða hana þar. Það veitir öðrum almennt ekki heimild til að hlaða henni niður, afrita hana og birta á ný.
Auglýsinganotkun er sérstaklega áhættusöm og þarf nær alltaf skýrt leyfi sem nær til miðils, lands, tímabils og viðskiptalegs tilgangs. Við fréttaflutning geta þröngar undantekningar vegna dægurviðburða átt við, en þær eru ekki almennt leyfi til að taka myndir annarra fréttamiðla. Færsla á samfélagsmiðli er birting til almennings þótt hún sé ókeypis og einkareikningur einstaklings getur einnig farið út fyrir lögbundin einkanot.
Auk réttar ljósmyndarans þarf að meta persónuvernd og friðhelgi þeirra sem sjást á myndinni. Leyfi frá ljósmyndara felur ekki sjálfkrafa í sér samþykki fyrirsætu, og samþykki fyrirsætu veitir ekki sjálfkrafa höfundarétt að myndinni. Ef ekki er hægt að staðfesta bæði heimildina og umfang hennar ætti ekki að birta myndina.
Af hverju er mynd sem birtist á netinu enn vernduð?
vernda bæði ljósmyndaverk og aðrar ljósmyndir. Listræn ljósmynd getur verið höfundarverk samkvæmt 1. gr. Ef myndin nær ekki þeim frumleika nýtur hún samt sérstakrar ljósmyndaverndar samkvæmt 49. gr.
Höfundaréttur að ljósmyndaverki helst almennt í 70 ár frá næstu áramótum eftir lát höfundar samkvæmt 43. gr. Sérstök vernd annarrar ljósmyndar helst hins vegar í 50 ár frá næstu áramótum eftir gerð hennar samkvæmt 49. gr. Ekki er því nóg að mynd sé gömul; fyrst þarf að vita hvaða vernd á við og hvenær fresturinn hófst.
Einkarétturinn tekur bæði til þess að gera eintak og gera myndina aðgengilega almenningi. Niðurhal, skjáskot, upphleðsla í efnisumsjónarkerfi og birting í færslu geta því verið aðskildar athafnir sem falla undir rétt rétthafans.
„Hefur höfundur einkarétt til að gera eintök af verki sínu.“
—
Birtingin þarf ekki að skila tekjum til að falla undir einkaréttinn. Aðgangur almennings á vef eða samfélagsmiðli nægir almennt. Það að nafngreina ljósmyndara er sérstök skylda samkvæmt 4. gr., en nafngreining ein kemur ekki í stað afnotaleyfis.
Hvaða leyfi dugar?
Fyrst þarf að finna rétthafann. Hann getur verið ljósmyndarinn, vinnuveitandi hans, myndasafn, fréttastofa eða annar aðili sem hefur fengið réttinn framseldan. Sá sem birtir myndina þarf að geta sýnt fram á að leyfið nái til fyrirhugaðrar notkunar.
Geymið afrit eða skjáskot af leyfisskilmálum eins og þeir voru þegar myndin var sótt. Slóð ein sannar ekki hvaða heimild gilti. Ef fyrirtæki kaupir mynd af myndabanka ætti reikningur, leyfisflokkur og verkefnisnúmer að fylgja myndinni í efniskerfinu.
Auglýsing: skýrt leyfi áður en birt er
Mynd í vöruauglýsingu, kostaðri færslu, fréttabréfi eða kynningarbæklingi er notuð í fjárhagslegum tilgangi. Undantekning 14. gr. höfundalaga fyrir birtingu mynda af listaverkum í tengslum við gagnrýni, vísindi eða almenna kynningu er bundin því að notkunin sé ekki í fjárhagslegum tilgangi, nema samningskvaðaleyfi eigi við. Hún er því ekki almenn leið til að fylla auglýsingu með mynd af netinu.
Í var ljósmynd af Jökulsárlóni notuð án heimildar í tillögu og kynningarefni vegna íslenska skálans á heimssýningu. Myndinni hafði einnig verið breytt og höfundar ekki getið. Notkunin braut gegn höfundarétti og leiddi til fé- og miskabóta. Dómurinn sýnir jafnframt að samningur verkkaupa við auglýsinga- eða hönnunaraðila girðir ekki fyrir ábyrgð gagnvart ljósmyndaranum.
Ef persónugreinanlegur einstaklingur er aðalatriði myndarinnar þarf að meta rétt hans sjálfstætt. Í auglýsingu er öruggast að afla skriflegrar fyrirsætuheimildar sem lýsir vörunni, miðlunum, landssvæði, tíma og heimild til breytinga. Sérstök varúð á við um börn, viðkvæmar aðstæður og notkun sem getur gefið til kynna meðmæli við vöru eða skoðun.
Frétt: undantekningin er þröng og efnisbundin
Samkvæmt 2. mgr. 15. gr. höfundalaga má birta í blöðum, tímaritum, sjónvarpi og kvikmyndum myndir eða teikningar af birtum listaverkum í tengslum við frásögn af dægurviðburði. Heimildin nær ekki til verka sem voru sérstaklega gerð til slíkrar fjölmiðlabirtingar. Myndin þarf einnig að standa í raunverulegu og nægu sambandi við fréttaefnið.
Í máli nr. 178/2013 var notkun Jökulsárlónsmyndarinnar í kynningarefni talin ólögmæt. Birting teikningar með myndinni í frétt Fréttablaðsins var hins vegar talin rúmast innan 15. gr., meðal annars vegna þess að hún tengdist umfjöllunarefninu nægilega og ekkert benti til að miðillinn vissi af fyrra réttarbroti. Sama mynd gat því fengið ólíka niðurstöðu eftir tilgangi, samhengi og vitneskju notandans.
Þetta er ekki almenn regla um að „allt sé leyfilegt í frétt“. Ljósmynd sem fréttaljósmyndari tók til birtingar er beinlínis undanskilin tiltekinni heimild 15. gr. þegar hún var gerð í þeim tilgangi. Að endurbirta mynd annars miðils vegna þess að sami atburður er fréttnæmur krefst því yfirleitt leyfis. Oft er öruggara að tengja á upphaflegu fréttina, nota eigið myndefni eða kaupa fréttamynd af viðurkenndri myndaveitu.
Samfélagsmiðlar: deiling er ekki það sama og endurbirting
Notandi sem hleður eigin mynd á samfélagsmiðil veitir miðlinum yfirleitt samningsbundna heimild samkvæmt notkunarskilmálum hans. Sú heimild færist ekki sjálfkrafa til allra annarra notenda. Innbyggður deilihnappur getur heimilað tiltekna miðlun innan kerfisins, en það þýðir ekki endilega að fyrirtæki megi hlaða myndinni niður, klippa hana og setja í eigin kostaða færslu.
Heimild til eintakagerðar fyrir einstakling til einkanota er ekki útgáfuheimild. Eintak sem gert er á þeim grunni má ekki nota í öðrum tilgangi. Opin færsla, færsla í stórum hópi eða færsluherferð fyrirtækis er því ekki réttlætt sem einkanot.
Mannvirki, listaverk og fólk á myndinni
heimilar töku og birtingu mynda af byggingum og listaverkum sem hafa verið varanlega staðsett utanhúss á almannafæri. Sé verndað mannvirki eða listaverk aðalatriði myndar sem hagnýtt er til markaðssölu á höfundur þó rétt til þóknunar, nema um blaða- eða sjónvarpsmynd sé að ræða.
Andlit eða önnur persónugreinanleg einkenni geta verið persónuupplýsingar. krefjast heimildar og sanngjarnrar, málefnalegrar vinnslu. Sérregla 6. gr. samræmir friðhelgi og tjáningarfrelsi vegna fréttamennsku, lista og bókmennta, en auglýsing fellur ekki sjálfkrafa undir það svigrúm. Fréttnæmi og almannahagur geta vegið þungt í frétt; samþykki og skýr afmörkun eru almennt öruggari grundvöllur í auglýsingu.
Hvað gerist ef mynd er notuð án heimildar?
Rétthafi getur krafist þess að birtingu sé hætt og efnið fjarlægt. Samkvæmt 56. gr. höfundalaga getur sá sem brýtur gegn lögunum þurft að bæta tjón, og við bótaákvörðun má líta bæði til tjóns rétthafa og hagnaðar þess sem notaði myndina. Miskabætur geta einnig komið til. Jafnvel góð trú útilokar ekki í öllum tilvikum bætur.
„Enn fremur er óheimilt að birta slíkar ljósmyndir án samþykkis rétthafa.“
—
Viðbrögðin ættu að vera hröð: stöðva birtingu, varðveita gögn um uppruna og leyfi, tilkynna ábyrgðaraðila efni, meta umfang notkunar og svara rétthafa með staðreyndum. Ekki eyða gögnum sem geta sýnt hvaðan myndin kom eða hvaða skilmálar voru taldir gilda.
Örugg ákvörðunarröð fyrir birtingu
- Finna þarf frumheimildina. Myndaleit er upphaf leitar, ekki sönnun um leyfi.
- Auðkenna þarf rétthafann. Staðfesta þarf ljósmyndara og mögulegt framsal til vinnuveitanda, miðils eða myndasafns.
- Skrá þarf tilganginn. Auglýsing, frétt, fræðsla og persónuleg færsla geta fallið undir ólíkar reglur.
- Lesa þarf leyfið sjálft. Athuga þarf sérstaklega viðskiptanot, breytingar, nafngreiningu, miðla, land og gildistíma.
- Meta þarf efni myndarinnar. Fólk, börn, einkaaðstæður, listaverk og vörumerki geta kallað á viðbótarheimild.
- Geyma þarf sönnunina. Varðveita þarf leyfi, kvittun, útgáfu skilmála og samþykki með útgáfuskránni.
- Velja þarf aðra mynd ef vafi stendur eftir. Eigið myndefni eða skýrt myndabankaleyfi er oft ódýrara en ágreiningur eftir birtingu.
Niðurstaða
Mynd verður ekki frjáls af því að hún er aðgengileg á netinu. Ljósmyndarinn eða síðari rétthafi ræður almennt eintakagerð og birtingu, og nafngreining bætir ekki úr skorti á leyfi. Auglýsing þarf nær alltaf skýrt viðskiptaleyfi og samfélagsmiðlafærsla er almennt opinber birting, ekki einkanot.
Fréttamiðlar hafa tiltekið svigrúm vegna dægurviðburða, en heimildin er þröng, efnisbundin og nær ekki almennt til fréttaljósmynda sem gerðar voru fyrir slíka birtingu. Loks þarf að aðgreina rétt ljósmyndarans frá friðhelgi og persónuvernd þess sem myndin sýnir. Örugg birting byggist því á skjalfestu leyfi og skýru mati á tilgangi, samhengi og myndefni.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.