Stutta svarið
Stundum. Að gagnasafn sé sýnilegt á opnum vef þýðir hvorki að efnið sé höfundaréttarfrjálst né að heimilt sé að sækja það í heild, gera úr því þjálfunargögn og vinna persónuupplýsingar í nýjum tilgangi. Matið þarf að ná til einstakra verka, gagnagrunnsins sem safns, persónuupplýsinga og aðgangs- eða leyfisskilmála. Sérstök heimild þarf því að ná til fyrirhugaðrar vélrænnar vinnslu.
Réttarstaðan er skýrust þegar um er að ræða afmarkað safn laga, reglugerða, dóma og sambærilegra opinberra gagna sem afhent er með skýru leyfi til vélrænnar endurnýtingar og geymir ekki óþarfar persónuupplýsingar. Áhættan vex þegar safnið hefur að geyma skýrslur þriðja manns, ljósmyndir, notendaefni, persónusnið eða viðkvæmar upplýsingar, eða þegar aðgangur krefst innskráningar, áskriftar eða sniðgöngu tæknilegra takmarkana.
„Hálfopinbert“ er því viðvörunarorð, ekki heimild. Það getur lýst efni sem hægt er að skoða eftir innskráningu eða í leitarviðmóti en ekki hlaða niður í stórum stíl. Sýnileiki, tæknilegur aðgangur og lagaleg heimild eru aðskilin atriði.
Fyrst þarf að greina hvað er afritað
Þjálfunarferli felur venjulega í sér að efni er sótt, afritað, hreinsað, samræmt, bútað niður og breytt í tákneiningar fyrir tölfræðilega úrvinnslu. Það skiptir því ekki öllu hvort fullur texti birtist síðar í svari líkans. Sjálfur undirbúningur þjálfunargagnanna getur fallið undir eintakagerð samkvæmt 2. gr. höfundalaga nr. 73/1972:
Eintakagerð telst sérhver bein eða óbein, tímabundin eða varanleg gerð eintaks af verki, í heild eða af hluta þess, með hvaða aðferðum sem er og í hvaða formi sem er.
—
Fyrirtæki þarf að skrá hvaða hráefni fer inn í ferlið, hvaða afrit verða til og hvort líkanið eða prófunargögn geta endurgert verndað efni.
Þrönga undantekningin í 10. gr. a um skammtíma- eða tilfallandi eintök dugar hér sjaldnast. Eintakið þarf meðal annars að vera órjúfanlegur liður í tækniferli, þjóna einungis löglegri notkun eða netsendingu og hafa enga sjálfstæða fjárhagslega þýðingu. Undantekningin tekur auk þess ekki til tölvuforrita eða gagnagrunna. Varðveitt þjálfunarmálheild er því ekki sjálfkrafa „tæknilegt bráðabirgðaafrit“.
Opinber skjalavarsla gerir ekki allt efni frjálst
Höfundalög taka tiltekin opinber grundvallargögn skýrt undan vernd:
Lög, reglugerðir, fyrirmæli stjórnvalda, dómar og önnur áþekk gögn, sem gerð eru af opinberri hálfu, njóta ekki verndar eftir lögum þessum, og ekki heldur opinberar þýðingar á slíkum gögnum.
—
Þetta gerir staðfest opinber lagagögn að sérstaklega áhugaverðu hráefni fyrir lögfræðileg líkön. Undantekningin nær þó ekki sjálfkrafa til alls sem birt er á vef stjórnvalds. Aðsend álitsgerð, ráðgjafarskýrsla, ljósmynd, kort eða hugbúnaður getur notið verndar þriðja manns. Frumleg framsetning, skýringar og val efnis geta einnig verið vernduð þótt staðreyndirnar sjálfar séu það ekki.
Í núgildandi texta höfundalaga, eins og hann var yfirfarinn, er engin almenn og afdráttarlaus heimild til texta- og gagnanáms eða þjálfunar gervigreindarlíkana. Ákvæði um einkanot, aðgang safna í rannsóknarskyni og tímabundin tæknileg afrit eru afmörkuð. Þau verða ekki lögð að jöfnu við almennt leyfi til umfangsmikillar þjálfunar, sérstaklega í atvinnuskyni. hafa komið fram á Alþingi, en tillögutexti er ekki gild réttarheimild fyrr en hann hefur orðið að lögum.
Gagnagrunnurinn getur notið sjálfstæðrar verndar
Jafnvel þegar einstök gögn eru óvarin getur fjárfesting í öflun, sannprófun og framsetningu safns skapað gagnagrunnsrétt. Ákvæði 50. gr. höfundalaga verndar bæði verulegan hluta safnsins og tiltekna endurtekna smáútdrætti:
Sá sem framleiðir skrár, töflur, eyðublöð, gagnagrunn eða svipuð verk sem hafa að geyma umtalsvert safn upplýsinga eða eru árangur verulegrar fjárfestingar hefur einkarétt til eintakagerðar eða birtingar verks í heild eða að verulegum hluta. Endurtekinn og kerfisbundinn útdráttur og/eða endurnýting óverulegs hluta af gagnagrunni er óheimil ef þær aðgerðir stríða gegn venjulegri nýtingu hans eða ganga með óeðlilegum hætti gegn réttmætum hagsmunum framleiðenda gagnagrunnsins.
—
Þetta skiptir sérstöku máli við vélræna söfnun sem sækir færslu eftir færslu. Hver beiðni getur verið smá í sniðum en heildarferlið engu að síður kerfisbundin endurnýting. Rétturinn er þó ekki sjálfgefinn um hverja töflu. Sá sem ber hann fyrir sig þarf að sýna fram á að skilyrði verndar séu uppfyllt.
Í var dreginn mikilvægur greinarmunur:
Til að uppfyllt sé skilyrði 1. mgr. 50. gr. höfundalaga um að gagnagrunnur sé „árangur verulegrar fjárfestingar“ þarf að liggja fyrir að gagnagrunnurinn sem slíkur hafi krafist verulegrar fjárfestingar. Ekki er nægjanlegt að vinnsla eða tilbúningur þeirra gagna sem síðar voru sett í gagnagrunninn hafi krafist verulegra fjárfestinga.
—
Dómurinn beinir athyglinni að fjárfestingunni í gagnagrunninum sjálfum, ekki eingöngu kostnaði við að vinna eða búa til undirliggjandi gögn. Í var Landmælingum Íslands jafnframt játaður réttur samkvæmt 50. gr. og heimild til gjaldtöku vegna nýtingar stafrænna kortaupplýsinga. Opinber uppruni gagnanna útilokaði því ekki nýtingarskilmála eða gagnagrunnsrétt. Á hinn bóginn var kröfu hafnað í þar sem ekki hafði verið sýnt fram á með fullnægjandi gögnum að safnið uppfyllti verndarskilyrðin.
Endurnot opinberra upplýsinga eru aðeins eitt heimildarlag
Lög nr. 45/2018 greiða fyrir endurnotum á fyrirliggjandi upplýsingum hins opinbera sem almenningur á rétt á að fá aðgang að. Þau afnema þó ekki önnur réttindi. Samkvæmt 4. gr. mega endurnotin ekki brjóta gegn hugverkarétti, persónuvernd eða öðrum réttindum þriðja manns, og jafnframt skal geta uppruna og ábyrgðaraðila vinnslunnar. Gögn sem þriðji maður á hugverkarétt að eru sérstaklega undanskilin réttinum til endurnota samkvæmt 3. gr.
Opið gagnaleyfi getur veitt þá afritunar- og endurnýtingarheimild sem á vantar, en lesa þarf skilmála þess sjálfa. Krafa um upprunatilvísun, deilingarskylda eða bann við notkun í atvinnuskyni getur haft bein áhrif á þjálfunarverkefnið. Vefskilmálar, API-skilmálar og aðgangsstýring geta enn fremur vakið sjálfstæð álitaefni um samninga og aðgang þótt efnið sjálft sé ekki höfundaréttarvarið.
Persónuupplýsingar eru ekki frjálsar þótt þær séu opinberlega aðgengilegar
Nafn, færslusaga, notendaefni og tengjanleg auðkenni geta verið persónuupplýsingar þótt hver sem er geti séð þau. Söfnun þeirra í þjálfunarmálheild er ný vinnsla. Ábyrgðaraðili þarf meðal annars að byggja vinnsluna á heimild samkvæmt 9. gr. laga nr. 90/2018, afmarka tilganginn, veita fræðslu og virða gagnalágmörkun. Viðkvæmar upplýsingar og upplýsingar um refsiverða háttsemi lúta strangari reglum.
„Lögmætir hagsmunir“ eru ekki sjálfvirk heimild. Meta þarf hvort þjálfunin sé nauðsynleg vegna raunverulegra hagsmuna, hvaða áhrif hún hefur á einstaklinga og hvort þeir gátu með sanngirni vænst hennar þegar upplýsingarnar voru birtar. Réttur til að andmæla vinnslu getur skipt máli, en afþökkunarstilling bætir ekki úr skorti á lagagrundvelli eða gagnsæi. Ábending Persónuverndar um fyrirhugaða þjálfun LinkedIn árið 2025 sýnir hversu áleitin þessi spurning er þegar um er að ræða efni sem notendur hafa sjálfir birt.
Rannsóknartilgangur er heldur ekki sjálfstæð undanþága frá öllum kröfum. Ákvæði 18. gr. persónuverndarlaga krefst viðeigandi tæknilegra og skipulagslegra ráðstafana og leggur sérstaka áherslu á gagnalágmörkun. Sé unnt að ná markmiðinu með raunverulega ópersónugreinanlegum gögnum ætti að velja þá leið. Gerviauðkenni draga úr áhættu en gera gögn ekki ópersónugreinanleg.
Ef líklegt er að ný tækni, umfang og samhengi vinnslunnar hafi í för með sér mikla áhættu þarf mat á áhrifum á persónuvernd áður en vinnsla hefst. Persónuvernd orðar þetta svo:
Við innleiðingu þarf m.a. að huga að kröfum persónuverndarlöggjafarinnar um framkvæmd mats á áhrifum á persónuvernd ásamt áhættu- og öryggismati.
—
Matið þarf að ná til öflunar, hreinsunar, þjálfunar, prófunar, mögulegrar endurheimtar gagna úr líkaninu og eyðingar. Það nægir ekki að skoða aðeins persónuvernd í svörum líkansins eftir að ólögmæt þjálfun hefur farið fram.
Leiðbeiningum um gervigreind hefur fjölgað
Í afmörkuðu íslensku leiðbeiningasafni kom orðið „gervigreind“ fyrir í 16 skjölum. Dreifing þeirra eftir birtingarári var þessi:
Talningin byggðist á birtingardegi og öll 16 skjölin voru dagsett. Hér er ekki um að ræða talningu allra íslenskra réttarheimilda um gervigreind og af henni verður ekki dregin sú ályktun að tíu nýjar bindandi reglur hafi tekið gildi árið 2026. Hún sýnir hins vegar hraða fjölgun leiðbeinandi efnis í því safni sem var afmarkað. Fyrir þjálfunarverkefni er það hagnýt niðurstaða: réttindamatið má ekki binda við upphaf verkefnisins heldur þarf að endurskoða heimildir, leiðbeiningar og áhættu á meðan gagnasafnið og notkun líkansins þróast.
Fimm spurningar sem þurfa svar áður en þjálfun hefst
Verkefnið stendur sterkast þegar hvert lag á sér sjálfstætt, skjalfest svar. Samþykki gagnagrunnseiganda leysir til dæmis ekki úr persónuvernd einstaklinga, og vinnsluheimild samkvæmt persónuverndarlögum haggar ekki höfundarétti þriðja manns.
Niðurstaða
Heimilt getur verið að þjálfa gervigreind á opinberu eða hálfopinberu gagnasafni, en ekki vegna sýnileikans eins. Opinber lög og dómar henta oft vel vegna 9. gr. höfundalaga. Blandaðar vefskrár, notendaefni og unnin gagnasöfn krefjast mun nákvæmara mats.
Rétta vinnuröðin er að skrá uppruna hverrar gagnategundar, staðfesta heimild til afritunar og kerfisbundinnar úrvinnslu, meta gagnagrunnsrétt, fjarlægja óþarfar persónuupplýsingar og gera áhrifamat áður en mikil áhætta verður að veruleika. Fyrst þá er hægt að færa sig frá „við komumst í gögnin“ yfir í verjanlega niðurstöðu um að „við megum nota þau“.
Heimildir
- , einkum 2., 9., 10. gr. a, 11.–12. gr. a og 50. gr.
- , einkum 3.–4. gr.
- , einkum 8.–9., 11.–12., 18., 24. og 29. gr.
- .
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.