Stutta svarið
Nei, ekki sjálfkrafa. Veikindaréttur byggist á því að sjúkdómur eða slys valdi óvinnufærni til þess starfs sem starfsmaður á að gegna. Starfsmaður getur því verið ófær um líkamlega erfiða vinnu, næturvaktir, akstur eða starf sem krefst sérstaks heilbrigðisvottorðs en samt sinnt léttari, sveigjanlegri eða öðruvísi vinnu. Slík geta ein og sér afsannar ekki veikindin.
Raunveruleg vinna annars staðar er þó mikilvægt sönnunargagn. Sé starfið sambærilegt að álagi, tíma og ábyrgð getur það sýnt að starfsmaður hafi í raun verið vinnufær. Sé nýja vinnan ósamrýmanleg læknisráði, tefji bata eða sé unnin í samkeppni við vinnuveitandann getur hún jafnframt falið í sér vanefnd á ráðningarsamningi. Tvöföld veikindalaun vegna sama tekjutaps réttlætast almennt ekki af því einu að starfsmaður eigi tvo ráðningarsamninga.
Niðurstaðan ræðst því ekki af starfsheitinu „annað starf“ heldur af fjórum spurningum: Hvaða verkefnum gat starfsmaður ekki sinnt? Hvað gerði hann í hinu starfinu? Hvað sagði læknisvottorðið um starfshæfni og takmarkanir? Hvaða lög, kjarasamningur og ráðningarsamningur gilda um greiðslurnar?
Veikindafjarvist og veikindalaun eru ekki eitt og hið sama
Gagnlegt er að greina á milli lögmætra forfalla frá vinnu og réttar til launa á meðan forföllin standa. Starfsmaður getur verið óvinnufær og átt rétt til fjarvistar þótt áunninn launaréttur sé tæmdur. Að sama skapi geta fjárhæð og lengd veikindalauna ráðist af starfsaldri og kjarasamningi þótt læknisfræðilega óvinnufærnin sé óbreytt.
Lög nr. 19/1979 tryggja verkafólki lágmarksrétt sem kjarasamningar geta rýmkað. Réttur annarra starfsmanna byggist hins vegar á kjarasamningum, ráðningarsamningum og sérlögum. Í 1. mgr. 5. gr. segir:
Allt fastráðið verkafólk, sem ráðið hefur verið hjá sama atvinnurekanda í eitt ár samfellt, skal er það forfallast frá vinnu vegna sjúkdóma eða slysa eigi missa neins í af launum sínum, í hverju sem þau eru greidd, í einn mánuð.
—
Orðin „forfallast frá vinnu“ tengja greiðsluna við það vinnuframlag sem starfsmanninum bar að inna af hendi. Lögin áskilja ekki að öll geta til hvers konar athafna eða vinnu sé horfin. Þau útiloka heldur ekki að kjarasamningur heimili hlutaveikindi eða stigvaxandi endurkomu til starfa.
Óvinnufærni þarf að meta út frá verkefnunum
Sami heilsubrestur getur haft ólík áhrif eftir störfum. Bakmeiðsli geta útilokað þungar lyftur en ekki kyrrsetuvinnu. Lyf geta útilokað akstur eða öryggisviðkvæmt starf en ekki verkefni heima. Kulnun eða áfallatengd einkenni geta verið tengd tilteknu vinnuumhverfi án þess að öll starfsgeta sé horfin.
Þess vegna þarf vottorð helst að lýsa takmörkunum á starfsgetu: vinnustundum, vöktum, líkamlegu álagi, einbeitingu, samskiptum eða öryggiskröfum. Sjúkdómsgreining ein og sér svarar sjaldnast því hvort annað starf samrýmist veikindunum. Samkvæmt 8. gr. laga nr. 19/1979 getur vinnuveitandi krafist vottorðs:
skal hann þá, ef atvinnurekandi óskar þess, afhenda honum vottorð læknis um veikindin eða slysið, er sýni, að hann hafi verið óvinnufær vegna veikindanna eða slyssins.
—
Vinnuveitandi sem telur að önnur vinna sýni fulla starfshæfni ætti því að bera saman raunveruleg verkefni en ekki álykta aðeins út frá ljósmynd, færslu á samfélagsmiðli eða starfsheiti. Starfsmaðurinn þarf á hinn bóginn að geta skýrt samræmið og lagt fram fullnægjandi gögn án þess að láta af hendi meiri heilsufarsupplýsingar en nauðsyn krefur.
Hlutastarf eða nám afsannar ekki sjálfkrafa læknismatið
Í dómi Héraðsdóms Reykjaness í máli nr. E-664/2006 var stuðningsfulltrúi í veikindaleyfi vegna kæfisvefns. Vinnuveitandinn taldi að nám starfsmannsins sýndi að hann hefði eins getað unnið. Læknir lýsti hins vegar langvarandi þreytu og slappleika og greindi á milli fastrar vinnu og náms að hluta. Dómurinn sagði:
Við þetta mat læknisins verður að una enda hefur stefndi ekki sýnt fram á að þetta mat sé rangt að einhverju leyti. Það eitt að stefnandi stundaði nám að hluta meðan á veikindaleyfi hans stóð þykir ekki breyta þessu mati læknisins.
—
Dómar héraðsdóms hafa ekki sama fordæmisgildi og dómar Hæstaréttar, en málið sýnir vel hvernig sönnunarmatið fer fram. Spurningin var ekki hvort starfsmaðurinn gæti sinnt einhverju heldur hvort sveigjanlegt nám að hluta hrekti læknismat um að hann gæti ekki sinnt föstu vaktastarfi. Svo var ekki.
Full vinna annars staðar getur hins vegar ráðið úrslitum
Í máli Landsréttar nr. 923/2018 var flugmaður í launalausu leyfi hjá einu flugfélagi en í starfi hjá öðru þegar hann veiktist og missti varanlega atvinnuflugmannsréttindi. Síðarnefndi vinnuveitandinn greiddi honum óskert veikindalaun í 13 mánuði. Síðar menntaði hann sig til annarra starfa og var kominn í fullt starf sem tæknimaður þegar launalausa leyfinu lauk. Landsréttur hafnaði því að veikindaréttur gagnvart fyrri vinnuveitandanum yrði þá virkur á ný:
Fyrir liggur að áfrýjandi fékk greidd óskert veikindalaun frá Norlandair í 13 mánuði í samræmi við ákvæði kjarasamnings þar um. Með því hafði vinnuveitandinn að fullu efnt skyldur sínar samkvæmt kjarasamningnum í þessu efni. Við þessar aðstæður gátu veikindaréttindi áfrýjanda gagnvart stefnda ekki orðið virk á ný.
—
Í málinu felst ekki almennt bann við öðru starfi. Sérstaðan fólst í því að veikindin komu upp í virku ráðningarsambandi, veikindalaun höfðu þegar verið greidd þar, flugmannsréttindin voru varanlega fallin niður og fullt nýtt starf hafði tekið við. Dómurinn styður því einkum tvö sjónarmið: veikindaréttur tengist tilteknu ráðningarsambandi og honum er ætlað að bæta tekjumissi, ekki að skapa tvöfaldar greiðslur vegna sömu forfalla.
Gegni starfsmaður tveimur ólíkum störfum samtímis getur hann engu að síður verið óvinnufær í öðru en vinnufær í hinu. Þá þarf að sýna sérstaklega að veikindin valdi tekjutapi í fyrra starfinu og að vinnan í hinu starfinu samræmist þeim takmörkunum sem læknisgögn lýsa.
Hlutaveikindi ráðast að miklu leyti af kjarasamningi
Starfsmaður sem getur unnið hluta dags eða aðeins ákveðin verkefni á ekki sjálfkrafa rétt á að breyta 100% starfi í 50% starf með fullum launum. Heimild, talning daga og greiðsluhlutfall ráðast oft af kjarasamningi og samkomulagi við vinnuveitanda.
Í dómi Héraðsdóms Reykjavíkur í máli nr. E-6409/2007 hafði opinber starfsmaður komið aftur í 50% starf en verið óvinnufær að öðru leyti. Kjarasamningurinn hafði ekki að geyma ákvæði um hálfa veikindadaga. Dómurinn taldi því að vinnuframlag að hluta stofnaði ekki sjálfkrafa nýtt 12 mánaða veikindatímabil og að veikindadagarnir teldust eftir reglum samningsins. Í öðru máli, nr. E-4803/2007, hafði starfsmaður með læknisvottorði verið metinn 80% vinnufær og 20% óvinnufær og vinnuveitandinn samþykkt hlutaveikindi samkvæmt sérstöku kjarasamningsákvæði.
Hagnýta reglan er að ganga skriflega frá hlutaveikindum: tímabili, starfshlutfalli, verkefnum, endurmati og talningu réttarins. Annars geta góðar fyrirætlanir um endurkomu síðar orðið að ágreiningi um ofgreidd laun eða uppurinn veikindarétt.
Trúnaðarskyldan gildir þótt vinnuskyldan liggi tímabundið niðri
Læknisfræðilega samrýmanlegt aukastarf getur samt brotið gegn ráðningarsamningnum. Á meðan ráðningarsamband varir gilda meðal annars þagnarskylda, bann við misnotkun upplýsinga og almenn trúnaðarskylda. Hæstiréttur fjallaði um mörkin í máli nr. 18/2021:
Af síðastnefnda þætti trúnaðarskyldunnar leiðir að starfsmaður mætti almennt ekki hefja sjálfur atvinnurekstur í samkeppni við vinnuveitanda sinn eða vinna fyrir samkeppnisaðila samhliða vinnu sinni hjá vinnuveitanda.
—
Málið snerist ekki um veikindaleyfi, en reglan gildir um ráðningarsambandið sem slíkt. Starfsmaður má leita að öðru starfi og undirbúa ráðningu hjá samkeppnisaðila sem hefst eftir starfslok. Hann má hins vegar almennt ekki hefja samkeppnisrekstur, færa viðskiptavini eða nýta trúnaðarupplýsingar meðan ráðningarsambandið er enn í gildi. Veikindafjarvist gerir slíka háttsemi ekki heimila.
Úrlausnin ræðst af sönnun um raunverulega vinnufærni
Orðin „veikindalaun“ og „vinnufærni“ fundust saman í 15 íslenskum dómum: tíu frá héraðsdómum, þremur frá Hæstarétti og tveimur frá Landsrétti. Þetta er ekki talning mála þar sem starfsmaður vann annað starf og ekki hlutfall unninna mála. Orðin koma einnig fyrir í ágreiningi um slys, starfslok og útreikning launa.
Dómaframkvæmd sýnir að úrlausnin ræðst af sönnunarmati. Dómstólar bera saman starfskröfur, læknisgögn, raunverulegt vinnuframlag, kjarasamning og greiðslur. Starfsheitið eitt og sér, eða sú staðreynd að starfsmaður hafi verið að einhverju leyti virkur, leysir ekki þetta mat af hólmi.
Gátlisti áður en annað starf er tekið
- Lýsir læknisvottorðið því hvaða verkefni, vinnutíma og álag starfsmaður þolir?
- Er hitt starfið raunverulega léttara eða öðruvísi en starfið sem forföllin ná til?
- Samræmist vinnan meðferð, endurhæfingu og ráðleggingum læknis?
- Þarf samþykki fyrir hlutaveikindum samkvæmt kjarasamningi eða ráðningarsamningi?
- Hvernig teljast hlutadagar og hvaða laun eða bætur greiðast á sama tíma?
- Fær starfsmaður tvær greiðslur sem ætlað er að bæta sama tekjutap?
- Er nýja starfið hjá samkeppnisaðila eða byggt á upplýsingum og viðskiptum úr fyrra starfi?
- Hefur starfsmaður tilkynnt breytingu á vinnufærni og varðveitt gögn um samráð?
Niðurstaða
Önnur vinna í veikindaleyfi fellir veikindarétt ekki sjálfkrafa niður. Úrslitum ræður hvort veikindin hindri starfsmann í að sinna samningsbundnu starfi og hvort önnur vinna samræmist læknisfræðilegum takmörkunum. Léttara hlutastarf, nám eða sveigjanleg verkefni geta samrýmst algerri óvinnufærni til að gegna öðru og erfiðara starfi.
Á hinn bóginn getur sambærileg full vinna annars staðar vegið þungt gegn því að starfsmaður sé óvinnufær. Greiðslur úr öðru ráðningarsambandi, reglur kjarasamnings og tvígreiðsla vegna sama tekjutaps geta lækkað fjárkröfuna. Samkeppnisstarf eða misnotkun trúnaðarupplýsinga getur auk þess falið í sér sjálfstætt samningsbrot. Skýr lýsing á starfshæfni, skriflegt samkomulag um hlutaveikindi og gagnsæjar upplýsingar um aðrar tekjur eru því sterkustu varnirnar gegn ágreiningi.
Heimildir
- , einkum 5., 8. og 10. gr.
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.