Stutta svarið
Seljandi getur borið ábyrgð þegar hundur, köttur, hestur eða annað lifandi dýr veikist eða deyr skömmu eftir afhendingu. Það ræðst þó ekki af tímanum einum. Kaupandinn þarf að tengja sjúkdóminn við ástand sem var þegar fyrir hendi við afhendingu, rangar upplýsingar eða vanrækslu seljanda. Meðfæddur galli, falinn sjúkdómur eða smit sem líklega hafði borist fyrir afhendingu getur því leitt til ábyrgðar. Nýtt smit, slys eða ófullnægjandi umönnun eftir afhendingu getur aftur á móti leyst seljanda undan ábyrgð.
Fyrsta spurningin er hvort dýrið hafi verið keypt af atvinnuseljanda eða einstaklingi. Neytendakaupalög veita kaupanda ríkari og ófrávíkjanleg réttindi gagnvart atvinnuseljanda, meðal annars sönnunarreglu um galla sem kemur fram innan sex mánaða. Í einkakaupum gilda yfirleitt lög um lausafjárkaup og þar geta samningsskilmálar haft mun meira vægi.
Þegar orsökin er umdeild ráða gögn dýralæknis, tímalína einkenna og varðveisla sýna oft úrslitum. Dómur um hvolp sem var aflífaður vegna nýrnabilunar sýnir jafnframt að síðara loforð seljanda um annað dýr getur orðið sjálfstæð og bindandi skuldbinding, jafnvel þótt upphafleg orsök veikindanna sé ekki sönnuð til fulls.
Atvinnusala eða einkasala ræður hvaða lög gilda
Lög nr. 48/2003 um neytendakaup gilda þegar einstaklingur kaupir utan atvinnustarfsemi sinnar og seljandi eða umboðsmaður hans hefur atvinnu af sölu. Lögin skilgreina neytendakaup svo:
Með neytendakaupum er átt við sölu hlutar til neytanda þegar seljandi eða umboðsmaður hans hefur atvinnu sína af sölu.
—
Skipulag starfseminnar, tíðni sölu, auglýsingar, umfang ræktunar og tekjuöflun geta skipt máli við heildarmatið. Stök sala milli tveggja einstaklinga fellur hins vegar almennt undir lög nr. 50/2000 um lausafjárkaup.
Munurinn er mikilvægur. Neytendakaupalög eru ófrávíkjanleg neytanda í óhag. Atvinnuseljandi getur því ekki fellt niður réttindi kaupanda með almennum fyrirvara á borð við „engin ábyrgð á meðfæddum göllum“. Lausafjárkaupalög eru aftur á móti frávíkjanleg að verulegu leyti. Í einkakaupum getur skýr fyrirvari því haft raunveruleg áhrif, þótt upplýsingar seljanda, leyndur galli og reglur um heiðarleika og góða trú geti áfram takmarkað gildi hans.
Veikindi eftir afhendingu eru ekki sjálfkrafa galli
Í kauparétti er ástand söluhlutar metið við áhættuskiptin, sem verða oftast við afhendingu. Spurningin er því ekki aðeins hvenær einkennin komu í ljós, heldur hvort orsök þeirra hafi þá þegar verið fyrir hendi.
Í neytendakaupum kemur sérstök sönnunarregla kaupanda til góða:
Ef annað sannast ekki skal galli, sem upp kemur innan sex mánaða frá því tímamarki þegar áhættan af söluhlut fluttist yfir til neytanda, talinn hafa verið til staðar á því tímamarki þegar áhættan af söluhlut fluttist yfir til neytanda. Þetta gildir þó ekki þegar telja verður að það geti ekki á nokkurn hátt samrýmst eðli gallans eða vörunnar.
—
Fyrirvarinn um eðli vörunnar skiptir sérstaklega miklu þegar lifandi dýr eiga í hlut. Sjúkdómur getur verið meðfæddur eða haft langan meðgöngutíma, en hann getur líka komið upp eftir kaupin vegna smits, breytts umhverfis, fóðurs eða slyss. Sex mánaða reglan leysir því ekki af hólmi læknisfræðilegt orsakasamhengi. Hún ræður aðeins hvar sönnunarmatið hefst.
Í einkakaupum er ekki að finna sambærilega sex mánaða reglu í lausafjárkaupalögum. Þar þarf kaupandi venjulega að sýna fram á að dýrið hafi ekki haft þá eiginleika sem um var samið eða hann mátti með réttu vænta við afhendingu. Samkvæmt 21. gr. laganna getur seljandi þó einnig borið ábyrgð á síðar framkomnum galla ef rekja má orsök hans til vanefnda seljanda eða ábyrgðaryfirlýsingar hans.
Dýralæknir þarf að svara réttu spurningunni
Staðfesting á því að dýr sé veikt sannar ekki ein og sér að seljandinn beri ábyrgð. Gagnlegt álit dýralæknis þarf, eftir því sem kostur er, að taka á eftirfarandi:
- sjúkdómsgreiningu og mismunagreiningum;
- hvenær sjúkdómurinn eða undirliggjandi ástand hafi líklega hafist;
- hvort ástandið sé meðfætt, arfgengt, smitandi eða áunnið;
- venjulegum meðgöngutíma og hvort hann samrýmist afhendingardegi;
- hvort einkenni hafi átt að sjást við venjulega skoðun fyrir sölu;
- hvort fóðrun, aðbúnaður, slys eða meðferð eftir afhendingu geti skýrt ástandið;
- hvaða rannsóknir, sýni eða krufning geti styrkt niðurstöðuna.
Heilbrigðisskoðun fyrir afhendingu er mikilvægt gagn fyrir seljanda en ekki algild vörn. Dulin eða meðfædd veikindi geta farið fram hjá mönnum við almenna skoðun. Á sama hátt er greining eftir afhendingu ekki sjálfkrafa sönnun gegn seljanda. Orðalag eins og „samrýmist“, „líklegt“ og „ekki unnt að útiloka“ þarf að lesa í samhengi við önnur gögn.
Hvolpurinn með nýrnabilun: orsökin var ekki eini vendipunkturinn
Í dómi Héraðsdóms Vesturlands í máli nr. E-228/2009 var hvolpur keyptur af einkaaðila. Hann þreifst illa frá afhendingu, fékk niðurgang og uppköst og var síðar aflífaður vegna alvarlegrar nýrnabilunar. Í vottorði dýralæknis sagði:
Við rannsókn kom í ljós að hundurinn var með mjög skerta nýrnastarfsemi og má leiða líkur að því að nýrnabilun hafi verið meðfædd vegna aldurs og ástands hans.
—
Seljandinn byggði meðal annars á því að krufning hefði ekki farið fram og að vottorðið væri ekki afdráttarlaust. Dómurinn taldi neytendakaupalög ekki eiga við, þar sem ekki var sýnt fram á að seljandinn hefði atvinnu af dýrasölu. Samningurinn hafði jafnframt að geyma fyrirvara um endurgreiðslu vegna síðar framkominna galla.
Málið snerist þó við eftir aflífunina. Seljandinn bauð annan hvolp og kaupandinn tók tilboðinu, en nýi hvolpurinn var ekki afhentur. Dómurinn lagði áherslu á þessa síðari skuldbindingu:
Þar sem stefnda hefur án gildrar ástæðu vanefnt skuldbindingu sína um úrbætur verður talið að stefnandi Anna geti krafist endurgreiðslu á kaupverði hundsins.
—
Kaupverðið fékkst því endurgreitt vegna vanefnds loforðs um úrbót. Dýralækniskostnaður fékkst hins vegar ekki bættur, þar sem talið var að seljandinn hefði ekki tekið þann kostnað á sig með tilboðinu. Miskabótakrafa náði heldur ekki fram að ganga. Dómurinn sýnir hvers vegna halda þarf þrennu aðskildu: upphaflegum galla, samkomulagi um úrbót og einstökum tjónsliðum.
Þröngt úrtak þarf efnislega staðfestingu
Í íslenskum dómsúrlausnum komu orðin „hundur“, „kaup“ og „galli“ saman í tveimur skjölum. Þegar afmörkunin var þrengd við orðasambandið „aflífa hundinn“ ásamt orðinu „kaup“ stóð eitt skjal eftir.
Bæði úrtök voru flokkuð eftir dómstóli. Efni skjalanna sýndi hins vegar að hæstaréttardómurinn í fyrra úrtakinu fjallaði um fasteignakaup og að hundur kom þar aðeins fyrir í öðru samhengi. Héraðsdómurinn var eina efnislega úrlausnin um veikindi keypts dýrs í þessum þröngu úrtökum.
Hrá tala segir ekki hversu mörg fordæmi fjalla í raun um álitaefnið.
Velferð dýrsins gengur fyrir sönnunargagninu
Kaupandi má ekki bíða með nauðsynlega meðferð til að gefa seljanda færi á að skoða dýrið. Lög nr. 55/2013 um velferð dýra leggja sjálfstæða hjálparskyldu á þann sem verður var við veikt eða sært dýr:
Þeim sem verður var við eða má ætla að dýr sé sjúkt, sært, í sjálfheldu eða bjargarlaust að öðru leyti ber að veita því umönnun eftir föngum.
—
Rétta leiðin er að leita tafarlaust til dýralæknis, tilkynna seljanda samhliða og biðja um að gögn verði varðveitt. Ef dýrið deyr eða aflífa þarf það og orsökin er umdeild getur krufning skipt sköpum. Áður en hræið er jarðsett eða brennt ætti að ræða við dýralækni um vefjasýni, ræktanir, myndgreiningu, blóðsýni og krufningu. Ekki er alltaf læknisfræðilega eða fjárhagslega skynsamlegt að afla allra gagna, en óafturkræf eyðing þeirra getur veikt sönnunarstöðu beggja aðila.
Hvaða úrræði koma til greina?
Ef galli er sannaður geta úrræðin verið úrbót, ný afhending, afsláttur, riftun eða skaðabætur. Þegar lifandi dýr eiga í hlut þarf þó að laga hugtökin að eðli málsins. „Viðgerð“ getur falist í meðferð dýralæknis, en ný afhending merkir annað dýr og felur ekki í sér hlutlaus skipti fyrir kaupanda. Lögbundið úrræði og persónuleg afstaða til dýrsins fara því ekki alltaf saman.
Riftun og endurgreiðsla koma helst til álita þegar gallinn er verulegur. Dýralækniskostnaður getur verið bótaskylt tjón ef hann var nauðsynlegur, sanngjarn og í orsakatengslum við gallann. Reikningar einir sanna þó ekki ábyrgð seljanda; sjúkraskrá og tenging kostnaðarins við greiningu eða meðferð skipta einnig máli. Tilfinningatengsl við dýr eru sterk, en þau leiða ekki sjálfkrafa til miskabóta.
Ef seljandi býður annað dýr, greiðslu eða þátttöku í kostnaði þarf að skrá nákvæmlega hvort tilboðið sé gert án viðurkenningar ábyrgðar, hvort það sé fullnaðaruppgjör og hvaða kröfur falli niður. Samþykkt tilboð getur stofnað til nýs samnings. Óljóst orðalag í skilaboðum getur því orðið jafn mikilvægt og upphaflegi kaupsamningurinn.
Gögn sem ætti að varðveita strax
Best er að halda einni dagsettri gagnaskrá frá afhendingu:
- kaupsamning, auglýsingu, ættbók, örmerki og heilbrigðisvottorð;
- skriflegar yfirlýsingar um heilsu, bólusetningar, erfðapróf og foreldradýr;
- myndir eða myndskeið frá afhendingu og fyrstu einkennum;
- sjúkraskrá, rannsóknarniðurstöður, myndgreiningu og sundurliðaða reikninga;
- upplýsingar um fóður, aðbúnað, önnur dýr og mögulega smitleið;
- dagsett samskipti við seljanda og nákvæmt orðalag allra tilboða;
- upplýsingar um sambærileg einkenni hjá systkinum eða öðrum dýrum úr sama umhverfi, ef þær fást með lögmætum hætti;
- niðurstöðu krufningar eða skýringu dýralæknis á því hvers vegna hún fór ekki fram.
Kaupandi á að tilkynna gallann án ástæðulauss dráttar. Tilkynningin þarf ekki að geyma endanlega greiningu, en hún ætti að lýsa einkennum, dagsetningum og því að kaupandi áskilji sér rétt vegna gallans. Seljandi ætti fyrir sitt leyti að svara skriflega, óska eftir viðeigandi gögnum og forðast afdráttarlausar ályktanir áður en læknisfræðileg orsök liggur fyrir.
Niðurstaðan byggist á orsök, samningi og viðbrögðum
Skammur tími frá afhendingu til veikinda er sterkt viðvörunarmerki en ekki sjálfstæð sönnun. Sterkasta staðan byggist á samfelldri tímalínu, faglegu mati á því að orsökin hafi verið fyrir hendi við afhendingu og gögnum um þær upplýsingar sem seljandinn gaf eða hélt eftir.
Staða seljanda og efni samningsins ráða síðan lagarammanum. Neytendakaupalög veita ófrávíkjanleg réttindi og sex mánaða sönnunarreglu; í einkakaupum vega skilmálar þyngra. Loks geta viðbrögðin eftir að veikindin koma upp breytt stöðunni: tilboð um annað dýr, samþykki kaupanda eða loforð um greiðslu getur orðið ný bindandi skuldbinding. Þess vegna þarf að skjalfesta bæði heilsufarið og samskiptin frá fyrsta degi.
Heimildir
- , einkum 1., 3., 15.–18. og 26.–33. gr.
- , einkum 3., 17.–21. og 30.–40. gr.
- , einkum 7. og 14. gr.
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.