Stutta svarið
Sá sem vill byggja nýja þjónustu á opinberum gögnum þarf yfirleitt að komast í gegnum tvö hlið. Fyrst þarf hann að eiga rétt á aðgangi að gögnunum samkvæmt upplýsingalögum eða sérlögum um viðkomandi skrá. Því næst þarf að meta hvort og með hvaða skilyrðum megi endurnota gögnin í öðrum tilgangi en þeim sem lá að baki söfnun þeirra. Lög nr. 45/2018 um endurnot opinberra upplýsinga veita ekki sjálfkrafa aðgang að lokuðu gagnasafni.
Takmörkun getur einkum byggst á lögbundinni þagnarskyldu, persónuvernd, viðskiptaleyndarmálum, lögvörðum réttindum þriðja manns eða því að beiðnin krefjist þess að nýtt skjal eða gagnasafn sé búið til með verulegri vinnu. Opinber aðili má aftur á móti ekki velja óhentugt snið, mismuna endurnotendum, setja óhófleg skilyrði fyrir notkun eða taka hærra gjald en lög heimila. Þegar unnt er eiga gögn að vera rafræn, opin og véllæsileg; kvik gögn eiga að berast um forritaskil og eftir atvikum með magnniðurhali.
Synjun, skilyrði, snið og gjaldtaka þurfa að koma fram í skriflegri og rökstuddri ákvörðun. Ágreining um endurnot, þar á meðal gjaldtöku, má bera undir úrskurðarnefnd um upplýsingamál.
Tvö hlið: aðgangur og endurnot
Munurinn skiptir öllu máli þegar markmiðið er ný leitarvél, verðþjónusta, greiningartól eða annað gagnadrifið kerfi:
Gildissvið laganna um endurnot er afmarkað strax í 2. gr.:
Lög þessi gilda um endurnot á fyrirliggjandi upplýsingum sem eru í vörslum stjórnvalda og almenningur á rétt til aðgangs að.
—
Þetta var einnig kjarninn í úrskurði A-400/2012. Fyrirtæki óskaði eftir fasteignagögnum til að þróa verðmatslíkan og þjónustu. Úrskurðurinn byggðist á eldri löggjöf, en sú grunnregla sem þar var orðuð kemur nú berum orðum fram í lögum nr. 45/2018:
Í ákvæðum kaflans felst hins vegar ekki sjálfstæður réttur til aðgangs að upplýsingum.
—
Beiðandi þarf því fyrst að tilgreina fyrirliggjandi gögn sem aðgangsréttur nær til. Samkvæmt 5. gr. upplýsingalaga má óska eftir skjölum í tilteknu máli eða öðrum tilgreindum, fyrirliggjandi skjölum. Beiðnin þarf samkvæmt 15. gr. að afmarka gögnin nægilega skýrt svo að þau finnist án verulegrar fyrirhafnar. Stjórnvald á þó að aðstoða við afmörkun áður en beiðni er vísað frá.
Hvenær má loka gagnasafninu eða afmarka afhendingu?
Réttur til endurnota gengur ekki framar sérákvæðum um þagnarskyldu. Upplýsingar um einkamálefni, mikilvæga viðskiptahagsmuni eða trúnaðarmál stjórnvalda geta verið undanþegnar aðgangi samkvæmt 6.–10. gr. upplýsingalaga. Ef undanþága á aðeins við um hluta skjals á hins vegar að afhenda það sem eftir stendur. Því getur verið réttara að afmá persónuauðkenni eða skilja að einstaka reiti en að loka heilu gagnasafni.
Úrskurður nr. 1211/2024, sem laut að beiðni um heildarskattaskrár, sýnir vægi sérlaga. Þótt skattalög heimiluðu ákveðna opinbera birtingu taldi nefndin það ekki fela í sér skyldu til að afhenda beiðanda alla skrána. Sérstök skattaleynd réð úrslitum og synjun var staðfest. Heimild til afmarkaðrar birtingar jafngildir því ekki almennum rétti til magnniðurhals eða endurbirtingar.
Í 3. gr. laga nr. 45/2018 eru einnig undanskildar upplýsingar sem opinberir aðilar taka saman í viðskiptalegum tilgangi, trúnaðarbundin tölfræðigögn og gagnagrunnar sem þriðji maður á lögvarin hugverkaréttindi yfir. Eigi ríki, sveitarfélag eða stofnun þess ein slík réttindi er réttur til endurnota á hinn bóginn fyrir hendi, að öðrum skilyrðum laganna uppfylltum.
Loks er ekki hægt að krefjast ótilgreindrar rannsóknarvinnu undir merkjum gagnaaðgangs. Stjórnvaldi er hvorki skylt að semja nýtt skjal né að aðlaga eldri gögn ef það krefst meira en einfaldrar aðgerðar. Umfangsmikil beiðni er þó ekki sjálfkrafa of víðtæk. Meta þarf hvort unnt sé að þrengja tímabil, gagnareiti eða afhendingartíðni.
Skilyrði mega ekki verða að dulinni samkeppnishindrun
Þegar gögn falla undir endurnotkunarlögin má opinber aðili setja skilyrði um gæði, uppfærslur og leyfi. Svigrúmið er þó ekki ótakmarkað:
Slík skilyrði skulu þjóna málefnalegum tilgangi, gæta skal samræmis og jafnræðis við útfærslu þeirra og þau mega ekki takmarka möguleika á endurnotum upplýsinganna eða samkeppni óhóflega.
—
Krafa um upprunamerkingu er almennt lögmæt, svo og skýr tilgreining á því hver beri ábyrgð á frekari vinnslu. Hins vegar þarf að bera saman skilmála sem ólíkir endurnotendur fá. Leyfi sem einn markaðsaðili fær en sambærilegum aðila stendur ekki til boða getur kallað á jafnræðis- og samkeppnismat.
Sérleyfi eru almennt bönnuð. Undantekning kemur aðeins til álita ef gögnin verða ekki endurnotuð í þágu almannahagsmuna án sérleyfis. Rökstyðja þarf slíkt fyrirkomulag, birta samninginn áður en hann tekur gildi og endurmeta þörfina að minnsta kosti á þriggja ára fresti. Bannið nær einnig til samninga sem veita ekki formlegan einkarétt en takmarka aðgang annarra í reynd.
Snið, forritaskil og magnniðurhal
Læst PDF-myndskjöl koma að litlu gagni þeirri þjónustu sem þarf að leita í gögnum, bera þau saman eða uppfæra þau sjálfvirkt. Núgildandi 9. gr. laga nr. 45/2018 mælir þess vegna fyrir um varðveislusnið og, þegar unnt er, opin og véllæsileg gögn:
Opinber aðili skal gera kvik gögn aðgengileg til endurnota um viðeigandi forritaskil og, þar sem við á, með magnniðurhali um leið og þeim hefur verið safnað.
—
Úrskurður nr. 542/2014 varðaði gögn sem embætti landlæknis umbreytti í læst PDF-snið svo að viðtakandi gæti ekki unnið frekar með þau. Nefndin hafnaði þeirri leið:
Stjórnvöldum [er] almennt óheimilt að breyta formi eða sniði gagna með það að markmiði að torvelda þeim sem eiga rétt á gögnunum [...] að vinna frekar með gögnin.
—
Úrskurðurinn er eldri en núgildandi sérlög en hvílir á sama hagnýta kjarna: stjórnvald má ekki beita sniði sem tæknilegri lokun þegar aðgangur hefur verið viðurkenndur.
Gjald má ekki fjármagna ótengdan rekstur
Samkvæmt 10. gr. laga nr. 45/2018 má gjald almennt ekki fara yfir beinan kostnað við fjölföldun, afhendingu og dreifingu, auk nauðsynlegrar vinnu við að gera persónuupplýsingar nafnlausar eða vernda viðskiptaleyndarmál. Gjaldskrá þarf staðfestingu ráðherra og skal birt í B-deild Stjórnartíðinda og á vef viðkomandi aðila. Sérstaklega verðmæt gagnasöfn eiga að vera gjaldfrjáls nema lög kveði á um annað.
Í héraðsdómsmáli E-866/2012 var tekist á um gjöld sem gagnamiðlari greiddi fyrir vélrænar fyrirspurnir í opinberar skrár. EFTA-dómstóllinn gaf ráðgefandi álit um þá eldri EES-reglu sem málið laut að og lagði áherslu á efnislega kostnaðargreiningu. Endurgreiðslukröfu milliliðarins var þó vísað frá þar sem hann hafði velt gjöldunum áfram til viðskiptavina og var ekki talinn réttur kröfuhafi samkvæmt endurgreiðslulögum. Dómurinn ógilti því ekki gjöldin, en málið sýnir hvers vegna bæði útreikningur gjalds og aðild þess sem krefst endurgreiðslu þurfa að vera skýr.
Höfundaréttur verndar ekki allar staðreyndir — en gagnagrunnur getur notið verndar
Samkvæmt 9. gr. höfundalaga nr. 73/1972 njóta lög, stjórnvaldsfyrirmæli, dómar og sambærileg opinber gögn ekki höfundaverndar. Það þýðir þó ekki að framsetning gagna eða gagnasöfn séu réttindalaus. Í 50. gr. er kveðið á um sérstaka vernd gagnagrunna sem hafa að geyma umtalsvert safn upplýsinga eða eru árangur verulegrar fjárfestingar. Kerfisbundinn útdráttur smárra hluta getur einnig verið óheimill ef hann gengur gegn venjulegri nýtingu gagnagrunnsins eða réttmætum hagsmunum framleiðanda.
Hæstaréttarmál nr. 124/2002 um stafrænar kortaupplýsingar sýnir að samningur og hugverkaréttindi geta haft sjálfstætt vægi. Kaupandi hafði samþykkt að afla leyfis til birtingar og dreifingar og gjaldtaka var talin heimil samkvæmt þeim reglum sem þá giltu. Málið er eldra en lög nr. 45/2018 og svarar því ekki eitt og sér hvernig opinber stofnun mætti afgreiða sams konar beiðni nú. Það minnir hins vegar á að greina þarf milli hrára staðreynda, verndaðrar framsetningar, gagnagrunnsverndar og samningsskilmála.
Úrræði og vel afmörkuð beiðni
Markviss beiðni til vörsluaðila tilgreinir gagnasafn, reiti, tímabil, snið, uppfærslutíðni og hvort óskað sé eftir forritaskilum eða magnniðurhali. Hún skýrir tilgang endurnotanna, hvernig uppruna verður getið og hvernig komið verður í veg fyrir birtingu persónu- eða trúnaðarupplýsinga. Þessi atriði breyta ekki lögbundnum rétti en auðvelda mat á meðalhófi og tæknilegri útfærslu.
Sé beiðni um endurnot ekki afgreidd innan 20 virkra daga á að skýra tafir og áætla afgreiðslutíma. Eftir 40 virka daga má kæra dráttinn til úrskurðarnefndar um upplýsingamál. Synjun, skilyrði, annað snið en óskað var eftir og gjaldtaka eiga öll að vera skrifleg og rökstudd, með leiðbeiningum um kæru. Ef synjun byggist á hugverkarétti þriðja manns á almennt að tilgreina réttindahafann eða umboðsmann hans.
Í kæru er gagnlegt að aðgreina kröfurnar: aðgang að tilteknum gögnum, heimild til endurnota, tiltekið véllæsilegt snið og endurskoðun gjalds eða skilyrða. Nefndin getur úrskurðað um endurnot og gjaldtöku samkvæmt 12. gr. laga nr. 45/2018. Að lokinni stjórnsýsluleið er unnt að bera lögmæti ákvörðunar undir dómstóla.
Niðurstaða
Opinbert gagnasafn verður ekki opið til endurnota eingöngu vegna þess að ný þjónusta væri gagnleg. Fyrst þarf lögvarinn aðgang að fyrirliggjandi gögnum. Þá taka við sjálfstæðar reglur um endurnot, persónuvernd, þagnarskyldu, hugverkarétt, snið og gjaldtöku.
Þegar aðgangur og endurnot eru heimil má stjórnvald þó ekki grafa undan réttinum með læstu sniði, óhóflegu gjaldi, mismunun eða dulbúnu sérleyfi. Lögin leggja áherslu á véllæsileg gögn, forritaskil og magnniðurhal einmitt vegna þess að raunhæf endurnot krefjast meira en þess að lesa skjal á skjá. Skýr og tæknilega afmörkuð beiðni, krafa um rökstudda ákvörðun og kæra til úrskurðarnefndar eru helstu tækin til að láta reyna á mörkin.
Heimildir
- .
- .
- .
- .
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.