Stutta svarið
Heimild til að taka síma úr vörslum manns er ekki sjálfkrafa heimild til að lesa allt sem í honum er. Í sakamálarannsókn þarf að greina á milli þess að haldleggja tækið, opna eða rannsaka efnisinnihald þess, taka tæknilegt afrit, leita í tilteknum gögnum og varðveita afritin áfram. Hvert skref þarf að rúmast innan lagaheimildar og þjóna raunverulegri rannsóknarþörf.
Ef ótvírætt samþykki liggur ekki fyrir þarf lögregla að jafnaði dómsúrskurð til að rannsaka efnisinnihald síma. Í beiðninni þarf að sýna fram á tengsl tækisins við ætlað brot og að ástæða sé til að ætla að þar fáist upplýsingar sem geti skipt miklu fyrir rannsóknina. Heimildin getur náð til leitar, skoðunar og afritunar, jafnvel í tengdum skýjaþjónustum, en rannsóknin er áfram bundin því máli sem gaf tilefni til aðgerðarinnar og almennri meðalhófsreglu.
Víðtækt öryggisafrit getur verið tæknilega nauðsynlegt þótt aðeins lítill hluti gagnanna tengist málinu. Það veitir þó ekki frjálsan aðgang að óviðkomandi gögnum eða heimild til ótímabundinnar varðveislu þeirra. Dómaframkvæmd sýnir að afmörkuð krafa um eyðingu tiltekinna, þýðingarlausra gagna getur náð fram að ganga, en almenn krafa um eyðingu alls safnsins er ólíklegri til þess meðan rannsókn stendur enn og gögnin kunna að hafa þýðingu.
Friðhelgi stafrænna gagna er stjórnarskrárvarin
Sími geymir ekki aðeins símtöl. Þar geta verið einkaskilaboð, ljósmyndir, staðsetningarferill, heilsufarsupplýsingar, bankagögn, vinnuskjöl og aðgangur að reikningum í skýi. Rannsókn hans getur því veitt mun heildstæðari mynd af lífi manns en hefðbundin leit að einum afmörkuðum hlut.
setur grunnregluna:
Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.
Ekki má gera […] leit í húsakynnum hans eða munum, nema samkvæmt dómsúrskurði eða sérstakri lagaheimild. Það sama á við um rannsókn á skjölum […] og öðrum fjarskiptum, svo og hvers konar sambærilega skerðingu á einkalífi manns.
—
Af þessu leiðir ekki að stafræn rannsókn sé óheimil, heldur að fullnægjandi heimild þurfi fyrir hverri skerðingu. Sérlög geta gilt um rannsóknir tiltekinna stjórnvalda, en í sakamálum eru meginheimildin.
Haldlagning tækis og rannsókn efnis eru tvær aðgerðir
Samkvæmt 68. gr. sakamálalaga skal leggja hald á muni ef ætla má að þeir eða upplýsingar í þeim hafi sönnunargildi. Ákvæðið gerir jafnframt ráð fyrir vægara úrræði:
Nú er þess kostur að tryggja sönnun […] án þess að leggja þurfi hald á mun og skal þá þess í stað beina því til eiganda eða vörsluhafa munarins að veita aðgang að honum eða láta í té upplýsingar, sem hann hefur að geyma […].
—
Þetta getur til dæmis mælt með því að tekið sé afrit af afmörkuðum gögnum í stað þess að svipta fyrirtæki tölvu eða mann síma um langan tíma. Það verður þó að vera raunhæft að tryggja gögnin og áreiðanleika þeirra með vægara móti.
Í var hald á farsíma talið heimilt þar sem gögn hans gátu varpað ljósi á auðkenni manns. Hæstiréttur dró engu að síður skýr mörk við rannsókn innihaldsins:
Þótt heimilt sé að haldleggja hlut án dómsúrskurðar […] verður 68. gr. laganna ekki skilin á þann veg að lögregla geti rannsakað efnisinnihald raftækja án þess að fyrir liggi úrskurður dómara.
—
Dómurinn lagði rannsókn síma að þessu leyti að jöfnu við úrræði í 70. og 84. gr. sakamálalaga. Niðurstaðan er mikilvæg: lögmæt varsla tækis bætir ekki úr skorti á sjálfstæðri heimild til að komast inn í stafrænt einkarými manns.
Nauðsyn þarf að tengjast ákveðnu máli og mikilvægum upplýsingum
Dómsúrskurður er ekki formsatriði sem fæst eingöngu vegna þess að sími fannst á sakborningi. Í 83. gr. sakamálalaga er það skilyrði sett fyrir sambærilegum úrræðum að ástæða sé til að ætla að með þeim fáist upplýsingar sem geti skipt miklu fyrir rannsókn máls. Í beiðni þarf því meðal annars að skýra:
- hvaða ætlaða brot er rannsakað og hvaða refsimörk eiga við;
- hvernig tækið, notandinn eða reikningurinn tengist atvikum;
- hvaða tegundir gagna kunna að staðfesta eða hrekja gruninn;
- hvaða tímabil, samskipti, forrit eða reikningar skipta máli;
- hvers vegna vægara eða þrengra úrræði nægir ekki.
Í var heimiluð rannsókn síma vegna meintra hótana. Heimildin náði til leitar, skoðunar og afritunar gagna í símanum og skýjaþjónustum sem höfðu verið notaðar með honum, svo sem samfélagsmiðlum, samskiptaforritum, tölvupósti og gagnageymslum.
Landsréttur felldi úr gildi þá takmörkun héraðsdóms að aðeins mætti rannsaka gögn sem tengdust tilgreindu málsnúmeri. Í því fólst þó ekki opið leyfi til ótakmarkaðrar leitar að öðru sakarefni. Rétturinn tók fram:
Heimildir lögreglu til rannsóknar eru þannig að meginstefnu til bundnar við það mál sem til rannsóknar er hverju sinni. Af lögum leiðir jafnframt að lögreglu ber að gæta meðalhófs við slíka rannsókn […].
—
Takmörkunin leiðir þannig þegar af lögunum þótt hún sé ekki endurtekin orðrétt í úrskurðarorði. Tilfallandi aðgangur að miklu gagnamagni breytir ekki því hvaða mál lögregla hefur heimild til að rannsaka.
Meðalhóf gildir um umfang, framkvæmd og tímalengd
Í 3. mgr. 53. gr. sakamálalaga er lögreglu gert að gæta þess að valda ekki meira tjóni, óhagræði eða miska en óhjákvæmilegt er. Við stafræna rannsókn tekur matið ekki aðeins til upphaflegrar haldlagningar; það fylgir aðgerðinni áfram.
Við mat á meðalhófi getur skipt máli hvort:
- hægt sé að taka sannprófað afrit og skila tækinu fljótt;
- leitarorð, dagsetningar og gagnategundir séu afmörkuð fyrir fram;
- leit sé skráð þannig að rekja megi hvaða gögn voru opnuð og hverjir gerðu það;
- gögn þriðja manns séu aðskilin frá rannsóknarefninu;
- trúnaðargögn verjanda, læknis eða annars þagnarskylds aðila séu skilin frá;
- óviðkomandi gögn séu útilokuð frá rannsókninni, þeim skilað eða þeim eytt þegar þörfin fellur brott;
- áframhaldandi hald eða varðveisla sé endurmetin þegar rannsókn dregst.
mælir fyrir um að aflétta skuli haldi þegar þess er ekki lengur þörf. Í var ekki talið að nokkurra mánaða bið frá haldlagningu síma þar til rannsókn innihalds var heimiluð væri svo löng að hún réði úrslitum. Það þýðir ekki að dráttur sé ávallt áhrifalaus; rannsóknarþörfin þarf enn að vera fyrir hendi þegar krafan er metin.
Afritun alls gagnasafns veitir ekki rétt til að halda öllu til frambúðar
Stundum er ómögulegt að flokka öll rafræn gögn á vettvangi án mikillar truflunar eða hættu á að þeim verði breytt. Tæknilegt heildarafrit getur þá verið vægara úrræði en að leggja hald á allan búnað. Síðari leit og varðveisla þurfa samt sjálfstæða afmörkun.
Í hafði fyrirtæki tilgreint átján gögn og rökstutt lið fyrir lið að þau vörðuðu ekki rannsókn Samkeppniseftirlitsins. Eftirlitið sýndi ekki fram á aðra rannsóknarhagsmuni og var gert að eyða öllum afritum þeirra.
Önnur varð niðurstaðan í . Þar var krafist eyðingar á umfangsmiklu gagnasafni í heild meðan rannsókn stóð enn og án þess að tiltekin óviðkomandi gögn væru afmörkuð. Landsréttur hafnaði kröfunni þar sem ekki hafði verið sýnt fram á að afritin væru þýðingarlaus.
Saman sýna málin hagnýta reglu. Sá sem mótmælir áframhaldandi varðveislu stendur sterkar ef hann auðkennir tiltekin gögn, útskýrir hvers vegna þau falla utan rannsóknarefnisins og setur fram afmarkaða kröfu. Rannsóknaraðili þarf aftur á móti að geta rökstutt áframhaldandi þörf, ekki aðeins vísað almennt til þess að safnsins hafi á sínum tíma verið aflað með lögmætum hætti.
Hvernig er ágreiningur borinn undir dóm?
Samkvæmt 2. mgr. 102. gr. sakamálalaga má leggja fyrir héraðsdóm ágreining um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu eða ákæranda og um réttindi sakbornings, verjanda, brotaþola eða annarra sem hagsmuna eiga að gæta. Eigandi eða vörsluhafi haldlagðs munar getur einnig borið haldlagningu undir dómara samkvæmt 69. gr.
Ágreiningurinn getur meðal annars lotið að því að tæki verði skilað, að heimild til rannsóknar sé of víð, að leit hafi farið út fyrir sakarefnið eða að afritum tiltekinna gagna verði eytt. Skýr afmörkun skiptir miklu: hvaða tæki, reikningur, tímabil eða skrár eiga í hlut, hvaða aðgerð er mótmælt og hvaða vægara úrræði myndi tryggja sömu rannsóknarhagsmuni.
Niðurstaða
Við rannsókn síma og stafrænna gagna þarf að meta heimild, nauðsyn og meðalhóf á hverju stigi. Haldlagning tækis heimilar ekki ein og sér rannsókn innihalds. Án ótvíræðs samþykkis þarf að jafnaði dómsúrskurð, studdan gögnum um tengsl tækisins við ætlað brot og líklegt mikilvægi upplýsinganna.
Jafnvel úrskurður sem er víðtækt orðaður er bundinn við rannsókn þess máls sem um ræðir og við meðalhófsregluna. Afritun kann að vera nauðsynleg til að varðveita gögn, en hún réttlætir hvorki óhefta leit né varðveislu óviðkomandi upplýsinga til frambúðar. Lögmæt stafræn rannsókn byggist því ekki á einu leyfi í upphafi, heldur á samfelldu mati á umfangi, aðferð, aðgangi og áframhaldandi þörf.
Heimildir
- , einkum 71. gr.
- , einkum 53., 68.–72., 83.–85. og 102. gr.
- .
- .
- .
- .
- .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.