Stutta svarið
Aðstandandi fær ekki sjálfkrafa aðgang að sjúkraskrá við andlát. Þagnarskylda heilbrigðisstarfsfólks heldur gildi og sjúkraskrár eru áfram trúnaðarmál. Samkvæmt má þó veita nánum aðstandanda, svo sem maka, foreldri eða afkomanda, aðgang og afrit ef ríkar ástæður mæla með því.
Umsjónaraðili sjúkraskrár metur hverja beiðni sérstaklega. Hann vegur hagsmuni aðstandandans á móti trúnaði um hinn látna og tekur mið af vilja hans ef upplýsingar um hann liggja fyrir. Fjárhagslegir eða persónulegir hagsmunir þurfa almennt að vera verulegir eða mikilvægir. Náin fjölskyldutengsl, forvitni eða staða sem erfingi nægja ekki ein og sér.
Beiðni skal senda til þeirrar heilbrigðisstofnunar, læknastofu eða annars umsjónaraðila sem geymir gögnin. Tilgreina þarf tengsl við hinn látna, hvaða gagna er óskað og frá hvaða tímabili, tilganginn og þá hagsmuni sem aðgangur þjónar. Fylgja ættu gögn sem styðja ástæðuna, til dæmis bréf tryggingafélags eða gögn um yfirstandandi bótamál. Afmörkuð og studd beiðni er sterkari en krafa um alla sjúkraskrá án skýringa.
Synji umsjónaraðili beiðninni ber honum að leiðbeina um rétt til að bera synjunina undir embætti landlæknis. Ákvörðun landlæknis er endanleg innan stjórnsýslunnar og verður ekki kærð til ráðherra.
Þagnarskylda fellur ekki niður við andlát
Sjúkraskrá getur geymt upplýsingar um líkamlega og andlega heilsu, fjölskylduhagi, félagslegar aðstæður og annað einkalíf. Verndin þjónar bæði sjúklingnum og trausti á trúnaðarsamskiptum við heilbrigðisstarfsfólk. Þess vegna opnast skráin ekki sjálfkrafa fyrir fjölskyldu eða dánarbú.
Í 12. gr. laga um réttindi sjúklinga er þetta orðað skýrt:
„Þagnarskyldan helst þó að sjúklingur andist.“
—
Meginregla 12. gr. laga um sjúkraskrár er jafnframt að aðgangur sé óheimill nema lagaheimild standi til hans. Heimild náinna aðstandenda í 15. gr. er því undanþága sem krefst sérstaks hagsmunamats.
Hver getur talist náinn aðstandandi?
Lögin nefna maka, foreldri og afkomanda sem dæmi. Upptalningin er ekki sögð tæmandi, en umsækjandi þarf að sýna fram á raunveruleg náin tengsl. Systkini, sambúðarmaki eða annar nákominn getur því þurft að lýsa sambandi sínu við hinn látna og leggja fram gögn um það eftir atvikum.
Staða lögerfingja, skiptastjóra eða almenns umboðsmanns dánarbús veitir ekki ein og sér sjálfvirkan aðgang samkvæmt 15. gr. Umboð til aðgangs meðan hinn látni lifði jafngildir heldur ekki sjálfkrafa heimild eftir andlát. Aftur á móti getur skýr afstaða hans til aðgangs eftir andlát haft verulega þýðingu í matinu.
„[N]áin fjölskyldutengsl geta almennt ekki ein og sér leitt til þess að heimilt sé að veita aðgang.“
—
Hvað geta talist ríkar ástæður?
„Ríkar ástæður“ er matskennt skilyrði. Enginn einn gátlisti tryggir aðgang, en úrlausnir umboðsmanns Alþingis sýna hvaða atriði geta skipt máli:
Hagsmunirnir þurfa að vera raunverulegir, ekki aðeins mögulegir. Ef aðgangs er óskað vegna máls hjá tryggingafélagi ætti því að fylgja bréf sem sýnir hvaða gögn félagið óskar og hvers vegna þau skipta kröfuna máli. Ef grunur er um mistök við meðferð þarf að lýsa atvikinu, tímabilinu og tengslum gagnanna við það sem á að kanna.
Náin tengsl og eðlileg þörf fyrir svör eftir andlát geta verið hluti matsins, en þau afnema ekki trúnaðinn. Sögulegur eða menningarlegur áhugi einn og sér var til dæmis ekki talinn sýna nægilega ríkar ástæður í máli nr. 11685/2022.
Hvað segja nýlegar úrlausnir um rökstuðning?
Í óskaði dóttir eftir afmörkuðum upplýsingum úr sjúkraskrá föður síns vegna sögulegs og menningarlegs gildis. Landspítali og landlæknir synjuðu. Umboðsmaður gerði ekki athugasemd við matið og skýrði að verulegir eða mikilvægir fjárhagslegir eða persónubundnir hagsmunir þyrftu að liggja að baki. Eðli upplýsinganna, umfang beiðninnar, vilji hins látna og tími frá andláti gætu allt haft áhrif.
Í óskaði ekkja eftir tæplega fimm ára sjúkraskrá eiginmanns síns vegna ætlaðrar kröfu um bætur fyrir missi framfæranda. Hún hafði sagt að tryggingafélag þyrfti gögnin, en hvorki lagt fram staðfestingu á máli hjá félaginu né skýrt hvaða upplýsingar það teldi nauðsynlegar. Landlæknir taldi því ekki sýnt fram á raunverulega hagsbót sem réttlætti að víkja frá trúnaðinum.
Umboðsmaður lauk málinu án athugasemda en benti á að ekkjan gæti lagt fram nýja beiðni og rökstutt ástæðuna, eðli hagsmunanna og mikilvægi þeirra betur með frekari gögnum. Synjun lokar því ekki endilega á nýja, betur rökstudda beiðni.
Hvernig er góð beiðni sett fram?
Beiðni um sjúkraskrá látins einstaklings ætti að vera skrifleg og innihalda:
- fullt nafn og kennitölu hins látna;
- nafn umsækjanda, tengsl hans við hinn látna og gögn um tengslin ef þörf er;
- nákvæma lýsingu á gögnum, heilbrigðisstofnun og tímabili;
- skýran tilgang og lýsingu á persónulegum eða fjárhagslegum hagsmunum;
- gögn sem sýna að aðgangurinn er nauðsynlegur eða raunveruleg hagsbót;
- upplýsingar um vilja hins látna eða atvik sem varpa ljósi á hann;
- ósk um skriflega, rökstudda ákvörðun ef beiðninni verður ekki sinnt.
Beiðninni skal beina til umsjónaraðila skrárinnar þar sem þjónustan var veitt. Ef gögn eru hjá fleiri en einum veitanda getur þurft að senda fleiri en eina beiðni. , og fyrir afrit af sjúkraskrá látins aðstandanda.
Fái aðstandandi aðgang getur hann samkvæmt 18. gr. óskað eftir aðstoð heilbrigðisstarfsmanns við að lesa skrána og skýra það sem reynist torskilið.
Hvað gerist ef beiðninni er synjað?
Umsjónaraðili á að taka afstöðu til hagsmuna aðstandandans og vilja hins látna, ekki synja sjálfkrafa vegna þess að skriflegt samþykki liggur ekki fyrir. Synji hann um aðgang eða afrit ber honum að leiðbeina um rétt til að bera synjunina undir embætti landlæknis samkvæmt 15. gr. a laga um sjúkraskrár.
Með erindi til landlæknis ætti að fylgja upphaflega beiðnin, synjunin og öll gögn um hagsmunina. Landlæknir metur hvort afgreiðsla umsjónaraðilans samræmist lögum. Ákvörðun hans er endanleg á stjórnsýslustigi og verður ekki kærð til ráðherra. Það útilokar ekki eftirlit umboðsmanns Alþingis eða úrlausn dómstóla að uppfylltum skilyrðum þeirra leiða.
Eru krufningarskýrslur og kvörtun vegna meðferðar sama mál?
Nei. Sjúkrahúskrufningarskýrsla er hluti sjúkraskrár hins látna og beiðni um hana fer til viðkomandi heilbrigðisstofnunar. Réttarkrufning er hins vegar á forræði lögreglu og beiðni um slíka skýrslu þarf að beina þangað.
Beiðni um sjúkraskrá er heldur ekki sama og formleg kvörtun vegna meintrar vanrækslu eða mistaka. Aðstandandi getur þurft að nota báðar leiðir, en aðgangsmatið samkvæmt 15. gr. stendur sjálfstætt. Embætti landlæknis birtir .
Lagabreyting tekur gildi 1. desember 2026
breyta orðalagi 15. gr. og tengdum ákvæðum um afrit sjúkraskráa frá 1. desember 2026. Þessi grein lýsir réttarstöðunni 27. júlí 2026 og leggur því núgildandi orðalag um aðgang og afrit til grundvallar.
Við rannsóknina skilaði Legalcode MCP framtíðargildandi hluta breytingarinnar í leit sem átti að miðast við gildandi rétt á tilteknum degi. Frávikið er skráð í .
Niðurstaða
Andlát opnar sjúkraskrá ekki sjálfkrafa fyrir fjölskyldu eða dánarbú. Þagnarskylda heldur gildi og náinn aðstandandi þarf að sýna fram á ríkar ástæður. Matið tekur til raunverulegra persónulegra eða fjárhagslegra hagsmuna, vilja hins látna, eðlis og umfangs gagnanna og annarra aðstæðna.
Best er að afmarka beiðnina, skýra nákvæmlega hvernig gögnin þjóna mikilvægum hagsmunum og leggja fram staðfestingar. Synjun má bera undir landlækni. Ný og betur studd beiðni getur einnig komið til greina ef fyrri synjun byggðist á því að ástæður eða gögn voru ófullnægjandi.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.