Stutta svarið
Sá sem er handtekinn í þágu rannsóknar á rétt á að fá upplýsingar um sakarefnið og hafa samband við lögmann þegar eftir handtöku. Óski hann eftir verjanda ber lögreglu að tilnefna honum verjanda. Að jafnaði á að fara eftir ósk hans um tiltekinn lögmann, en lögin heimila undantekningar meðal annars vegna hagsmunaárekstra eða hættu á ólögmætri hindrun rannsóknar.
Verjandi má ræða einslega við skjólstæðing sinn um málið og vera viðstaddur þegar skýrsla er tekin af honum. Sakborningi er óskylt að svara spurningum um þá refsiverðu háttsemi sem honum er gefin að sök, og lögregla á að benda honum ótvírætt á þann rétt.
Handtekinn maður á einnig rétt á sambandi við nánustu vandamenn. Því sambandi má aðeins fresta ef sérstök ástæða er til að ætla að það torveldi rannsókn, til dæmis með því að sönnunargögnum verði spillt eða samsekir varaðir við. Ákvörðunin þarf að vera skrifleg og rökstudd. Jafnvel þá skal svo fljótt sem kostur er tilkynna nánustu vandamönnum um handtökuna og hvar viðkomandi er vistaður.
Réttindin í hnotskurn
Réttindin gilda frá upphafi. Óformlegt samtal við lögreglu verður ekki utan reglnanna aðeins vegna þess að formleg skýrslutaka er ekki hafin. Reglugerð nr. 651/2009 mælir fyrir um að við óformlega skýrslutöku af sakborningi skuli gæta ákvæða laga um meðferð sakamála.
Upplýsingar við handtöku
Sakborningur á samkvæmt 28. gr. laga um meðferð sakamála rétt á upplýsingum um sakarefnið áður en skýrsla er tekin eða við handtöku. Við skýrslutöku á hann jafnframt rétt á að vita hvort hann sé spurður sem sakborningur eða vitni þegar málið er orðið nægilega skýrt.
Upplýsingarnar þurfa að gera honum kleift að skilja hvers vegna frelsi hans er skert og taka upplýsta ákvörðun um lögmann og svör. Þær þurfa þó ekki á fyrstu mínútu að jafngilda fullmótaðri ákæru. Rannsókn getur verið á frumstigi og sakarefnið skýrst eftir því sem gögn berast.
Ef viðkomandi kann ekki íslensku nægilega vel skal lögregla kalla til löggiltan dómtúlk eða annan hæfan mann við skýrslutöku. Sama á við um táknmálstúlk eða annan kunnáttumann þegar samskiptaþörf krefst þess. Kostnaður vegna þeirrar aðstoðar greiðist úr ríkissjóði.
Tafarlaust samband við lögmann
„Sakborningur sem handtekinn hefur verið í þágu rannsóknar máls á rétt á að hafa samband við lögmann þegar eftir handtöku [...].“
—
Rétturinn til sambands við lögmann er sjálfstæður. Undantekningin í 28. gr. um að samband geti torveldað rannsókn er bundin við nánustu vandamenn en ekki orðuð sem almenn heimild til að fresta öllu sambandi við lögmann.
Handtekinn sakborningur getur óskað eftir tilteknum lögmanni. Hann getur einnig beðið lögreglu að tilnefna sér verjanda. Samkvæmt 30. gr. er lögreglu skylt að verða við slíkri ósk meðan hann er handtekinn í þágu rannsóknarinnar. Lögreglu ber að vekja athygli hans á réttinum þegar skilyrði til tilnefningar eru fyrir hendi.
Tilnefning lögreglu meðan handtaka stendur og skipun dómara eru ekki nákvæmlega sama úrræðið:
Áður en verjandi er tilnefndur eða skipaður skal sakborningur fá kost á að benda á lögmann. Að jafnaði er farið eftir þeirri ósk. Hægt er að víkja frá henni ef lögmaður er vanhæfur, hagsmunir samseka rekast á eða uggvænt þykir að hann muni hindra rannsókn með ólögmætum hætti.
Hvað má verjandinn gera?
„Verjanda er heimilt að tala einslega við skjólstæðing sinn um hvað eina sem málið varðar.“
—
Einkasamtalið gerir sakborningi kleift að lýsa atvikum og fá ráð um réttarstöðu sína án þess að lögregla hlusti. Þagnarskylda hvílir á verjanda um það sem skjólstæðingurinn trúir honum fyrir og önnur atriði sem hann fær vitneskju um í starfi sínu og eru ekki þegar opinber.
Verjanda er ætíð heimilt að vera viðstaddur þegar skýrsla er tekin af skjólstæðingi hans meðan á rannsókn stendur. Hann getur beðið þann sem tekur skýrsluna að spyrja um tiltekin atriði og óskað eftir að stutt athugasemd um framkvæmd skýrslutökunnar verði bókuð ef tilefni er til.
Rétturinn merkir þó ekki að verjandi megi segja sakborningi hvernig hann eigi að svara hverri einstakri spurningu. Sakborningur má ráðgast við verjanda í einrúmi um réttarstöðu sína svo framarlega sem það truflar ekki skýrslutökuna að mati skýrslutökumanns. Ágreiningur um þetta stöðvar ekki sjálfkrafa skýrslutökuna, en verjandi getur krafist að afstaða hans verði bókuð.
Lögmaður sem sakborningur ræður sjálfur hefur sömu réttindi og skyldur og verjandi eftir því sem við á. Í 32. gr. er þó sérstök heimild til að takmarka rétt slíks lögmanns meðan á rannsókn stendur, meðal annars til samtals eða viðveru, ef hætta er á að rannsóknin torveldist. Slík takmörkun er ekki það sama og almenn regla um að lögregla megi vera við trúnaðarsamtal verjanda.
Þagnarréttur við yfirheyrslu
Sakborningi er óskylt að svara spurningum um refsiverða háttsemi sem honum er gefin að sök. Sá sem tekur skýrsluna á að benda honum ótvírætt á réttinn. Þögn er því ekki játning og handtekinn maður þarf ekki að útskýra sakarefnið áður en hann hefur fengið lögfræðiráðgjöf.
Ef hann kýs að gefa skýrslu skal brýnt fyrir honum að segja satt og rétt frá og draga ekkert undan sem máli skiptir. Lögregla má ekki rugla skýrslugjafa með ósannindum, beita ólögmætri þvingun eða lofa ólögmætum ívilnunum fyrir ákveðin svör.
Sakborningur getur meðal annars sagt skýrt:
- „Ég óska eftir að hafa þegar samband við lögmann.“
- „Ég óska eftir að lögregla tilnefni mér verjanda.“
- „Ég kýs að svara ekki spurningum um sakarefnið fyrr en ég hef rætt við verjanda.“
- „Ég óska eftir að þessi beiðni og afstaða mín verði bókuð.“
Samband við nánustu vandamenn
Lögin nota hugtakið „nánustu vandamenn“. Rétturinn felur í sér að handtekinn maður geti látið sína nánustu vita um handtökuna og vistunarstað. Hann er ekki bundinn við að lögregla hafi sjálf samband. Lögregla annast hins vegar tilkynninguna þegar sambandi hans er frestað vegna rannsóknarhagsmuna.
Frestun kemur aðeins til greina ef sérstök ástæða er til að ætla að sambandið torveldi rannsókn. Reglugerð nr. 651/2009 nefnir fjögur matsatriði:
- að ummerki verði afmáð eða sönnunargögnum spillt;
- að munum verði skotið undan og endurheimt þeirra hindruð;
- að ávinningi af broti verði skotið undan; eða
- að samsekir sem ekki hafa verið handteknir verði varaðir við.
Ákvörðunin má ekki vera óformleg ákvörðun hvers lögreglumanns sem að málinu kemur. Hún er tekin af stjórnanda lögregluvaktar, lögreglufulltrúa, ákæranda eða öðrum hærra settum stjórnanda sem hefur ekki komið að rannsókn málsins. Hún skal vera skrifleg og rökstudd, og gera á hinum handtekna grein fyrir ákvörðuninni og forsendum hennar.
Frestun er ekki ótímabundið bann. Svo fljótt sem kostur er skal tilkynna nánustu vandamönnum að sakborningur hafi verið handtekinn og hvar hann sé vistaður. Handtekinn maður getur beðið um afrit eða skráningu ákvörðunarinnar og rætt hana við verjanda sinn.
Sérreglur um börn og ólögráða einstaklinga
Ef handtekinn maður er yngri en 18 ára skal þegar hafa samband við foreldra hans og fulltrúa barnaverndarnefndar og hvetja þá til að koma án tafar á lögreglustöð. Sé hann ólögráða af öðrum ástæðum skal gera lögráðamanni viðvart og hvetja hann til að koma.
Þetta er ríkari skylda en almennur réttur fullorðins manns til að hafa samband við nánustu vandamenn. Foreldri eða lögráðamaður kemur þó ekki í stað verjanda; hlutverk þeirra og lögmannsins eru ólík.
Hvað ef réttindin eru ekki virt?
Synji lögregla eða láti hjá líða að tilnefna handteknum sakborningi verjanda getur hann leitað atbeina dómara og óskað eftir skipun. Hann ætti einnig að biðja um að beiðni hans, synjun og tímasetningar verði bókaðar og láta verjanda vita af atvikinu eins fljótt og unnt er.
Brot á þessum reglum leiðir ekki sjálfkrafa til sömu niðurstöðu í öllum málum. Meta þarf eðli brotsins, áhrif þess á skýrslugjöf og sönnun og hvort hægt var að bæta úr því síðar. Skjalfest tímalína skiptir því máli: hvenær var óskað eftir lögmanni, hvenær náðist samband, hvenær hófst skýrslutaka og hvenær var vandamanni tilkynnt um handtökuna?
Niðurstaða
Handtekinn sakborningur á rétt á upplýsingum um sakarefnið, tafarlausu sambandi við lögmann og tilnefningu verjanda óski hann þess. Verjandi getur rætt einslega við hann, verið viðstaddur skýrslutöku og gætt þess að þagnarréttur og önnur málsvarnarréttindi séu virt.
Samband við nánustu vandamenn er einnig meginregla, en því má fresta vegna tiltekinnar og raunverulegrar rannsóknarhættu. Slík frestun þarf að vera tekin af þar til bærum stjórnanda, skrifleg og rökstudd. Hún leysir lögreglu ekki undan skyldunni til að tilkynna nánustu vandamönnum um handtökuna og vistunarstað svo fljótt sem kostur er.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.