Stutta svarið
Flestir fullorðnir erlendir ríkisborgarar sækja um íslenskan ríkisborgararétt til Útlendingastofnunar. Almenna reglan er sjö ára samfelld föst og lögleg búseta á Íslandi. Umsækjandi sem þarf dvalarleyfi verður jafnframt að uppfylla skilyrði ótímabundins dvalarleyfis og hafa slíkt leyfi þegar sótt er um.
Styttri lögbundinn búsetutími gildir meðal annars um norræna ríkisborgara, fjölskyldu íslenskra ríkisborgara, fyrrverandi íslenska ríkisborgara, flóttafólk og ríkisfangslaust fólk. Önnur skilyrði gilda áfram.
Umsækjandi þarf einnig að sanna á sér deili, standast íslenskupróf eða fá viðurkennda undanþágu, hafa sjálfstæða og löglega framfærslu, hafa ekki þegið framfærslustyrk sveitarfélags síðustu þrjú ár og vera án tiltekinna vanskila, gjaldþrots eða árangurslauss fjárnáms á sama tímabili. Sakaferill getur leitt til biðtíma og ólokið sakamál kemur almennt í veg fyrir veitingu.
Lögin heimila afmarkaðar undanþágur, meðal annars frá íslenskuprófi, samfelldri búsetu og framlagningu tiltekinna erlendra gagna. Uppfylli umsækjandi ekki öll lögbundin skilyrði getur hann óskað eftir einstaklingsbundinni undanþágu Alþingis. Alþingi metur slíka beiðni sjálfstætt og enginn á sjálfkrafa rétt á samþykki.
Fyrst þarf að velja rétta leið
Ekki þurfa allir að leggja fram almenna umsókn. Ríkisfang getur stofnast sjálfkrafa eða fengist með tilkynningu, stjórnvaldsákvörðun eða lögum frá Alþingi.
Því er rétt að kanna tilkynningarleið áður en almenn umsókn er greidd.
Hversu löng búseta þarf að vera?
Núgildandi búsetutímar koma fram í :
Búsetan þarf að vera til staðar bæði við umsókn og ákvörðun. Föst búseta merkir lögheimili hér, ásamt raunverulegri og löglegri dvöl.
Hvernig hafa utanlandsferðir áhrif á búsetutímann?
Búseta telst áfram samfelld ef umsækjandi dvelst ekki lengur en 90 daga samtals erlendis á hverju tólf mánaða tímabili. Verði samfelld utanlandsdvöl lengri en 90 dagar dregst öll sú dvöl frá búsetutímanum, ekki aðeins dagarnir umfram 90.
Lögin heimila þó frávik frá skilyrði um samfellda dvöl þegar utanlandsdvöl er:
- allt að eitt ár samtals af öðrum ástæðum;
- allt að tvö ár samtals vegna tímabundinnar atvinnu erlendis eða óviðráðanlegra ástæðna, svo sem veikinda umsækjanda eða nákomins ættingja;
- allt að þrjú ár samtals vegna náms erlendis; eða
- vegna atvinnu íslensks maka eða forsjárforeldris fyrir íslenska ríkið eða alþjóðastofnun sem Ísland á aðild að.
Undanþágan þýðir ekki að styttri raunveruleg búseta nægi. Sá tími sem umsækjandi hefur bæði átt hér lögheimili og dvalið hér þarf samt að vera að minnsta kosti jafnlangur lögbundna búsetutímanum. Nánari dæmi eru á .
Þarf ótímabundið dvalarleyfi?
Já, ef umsækjandi er almennt leyfisskyldur. Samkvæmt 3. mgr. 8. gr. þarf hann að uppfylla skilyrði ótímabundins dvalarleyfis og hafa slíkt leyfi þegar umsókn um ríkisborgararétt er lögð fram.
Krafan gildir ekki um þann sem er undanþeginn dvalarleyfisskyldu, svo sem norrænan ríkisborgara. EES/EFTA-borgari getur byggt dvöl á dvalarrétti. Aðrir hlutar ríkisborgaralaganna gilda eftir sem áður.
Hvaða önnur skilyrði þarf að uppfylla?
Samkvæmt þarf meðal annars að liggja fyrir að umsækjandi:
- hafi sannað með fullnægjandi hætti hver hann er;
- hafi staðist tilskilið íslenskupróf eða fengið undanþágu;
- hafi ekki orðið fyrir árangurslausu fjárnámi síðustu þrjú ár, verið tekinn til gjaldþrotaskipta eða sé í vanskilum með skatta;
- geti framfleytt sér, hafi framfært sig með löglegum hætti og hafi ekki þegið framfærslustyrk sveitarfélags síðustu þrjú ár;
- uppfylli skilyrði um sakaferil og eigi ekki ólokið mál í refsivörslukerfinu; og
- teljist ekki ógna mikilvægum þjóðarhagsmunum, öryggi ríkisins eða utanríkisstefnu þess.
„Umsækjandi geti framfleytt sér hérlendis og hafi ekki þegið framfærslustyrk frá sveitarfélagi sl. þrjú ár.“
—
Útlendingastofnun má aðeins veita réttinn með stjórnvaldsákvörðun þegar vafalaust er að lögmælt skilyrði séu uppfyllt.
Hver eru framfærsluviðmiðin?
Fyrir umsóknir sem berast frá 18. maí 2026 eru viðmiðin fyrir sjálfstæða framfærslu 259.951 króna á mánuði fyrir einstakling og 415.922 krónur samtals fyrir hjón. Fjárhæðirnar eru fyrir skatt og geta breyst með viðmiði Reykjavíkurborgar.
Helstu lögbundnu eða framkvæmdarbundnu frávikin eru:
- barn yngra en 18 ára á framfæri foreldris eða forsjáraðila sem býr hér þarf ekki sjálfstæða framfærslu;
- námsmaður 18–20 ára sem býr hjá foreldri eða forsjáraðila þarf 50% af einstaklingsviðmiðinu, nú 129.976 krónur á mánuði;
- vegna gagnkvæmrar framfærsluskyldu hjóna nægir að annað hjóna sýni fram á framfærslu fyrir bæði; en
- sambúð skapar ekki sömu lagalegu framfærsluskyldu og sambúðarmaki þarf því almennt að sýna fram á sjálfstæða framfærslu.
Núgildandi fjárhæðir og viðurkennd gögn eru skýrð á og í .
Hvenær fæst undanþága frá íslenskuprófi?
Meginreglan er að umsækjandi samkvæmt 7. gr. hafi staðist sérstakt próf í íslensku. Samkvæmt má veita undanþágu ef ósanngjarnt væri að gera prófkröfuna. Það getur meðal annars átt við þegar umsækjandi:
- er 65 ára eða eldri og hefur átt lögheimili hér síðustu sjö ár;
- er í íslenskum grunnskóla eða undir grunnskólaaldri;
- getur með læknisvottorði eða öðru sérfræðivottorði sýnt fram á að alvarlegar líkamlegar eða andlegar ástæður komi í veg fyrir próftöku; eða
- leggur fram vottorð frá íslenskum skóla um færni sem samsvarar prófkröfunni.
Undanþágan þarf að vera studd gögnum; námskeið eitt jafngildir ekki prófi.
Hvernig hefur sakaferill áhrif?
Ólokið mál þar sem umsækjandi er grunaður eða sakaður um refsiverða háttsemi kemur almennt í veg fyrir veitingu meðan málið er ólokið. Fyrri sekt eða dómur lokar hins vegar ekki endilega leiðinni varanlega. Samkvæmt má víkja frá skilyrðinu að liðnum biðtíma ef sekt er fullgreidd eða refsing fullnustuð og aðrar upplýsingar mæla ekki gegn veitingu.
Fleiri en eitt brot geta lengt biðtímann. Biðtími miðast þá við síðasta brot eða fullnustu og óliðinn biðtími fyrri brota leggst við samkvæmt reglunum.
Hvaða undanþágur getur Útlendingastofnun veitt?
Heimildir stofnunarinnar eru afmarkaðar. Auk íslenskuprófs og fjarvista getur hún meðal annars vikið frá kröfu um að leggja fram gögn frá heimaríki eða fyrra dvalarríki til sönnunar á auðkenni eða sakaferli, ef aðstæður eru óvenjulegar og ríkar sanngirnisástæður mæla með því. Umsækjandi þarf þá samt að uppfylla önnur skilyrði laganna.
Þetta er ekki almenn heimild til að sleppa sönnun. Leggja þarf fram þau gögn og skýringar sem raunhæft er að afla.
Hvað felst í umsókn til Alþingis?
Samkvæmt veitir Alþingi ríkisborgararétt með lögum. Sá sem uppfyllir ekki eitt eða fleiri almenn skilyrði getur lagt fram og rökstutt beiðni um undanþágu.
„Alþingi veitir ríkisborgararétt með lögum.“
—
Þessi leið er ekki hefðbundin lögbundin undanþága þar sem ákveðin gögn leiða sjálfkrafa til samþykkis. Alþingi metur aðstæður einstaklingsins og getur samþykkt eða hafnað beiðninni. Umsækjandi þarf að greina skýrt hvaða skilyrði hann uppfyllir ekki og hvers vegna sérstakar aðstæður réttlæti frávik.
Synjun Útlendingastofnunar er samkvæmt opinberum leiðbeiningum kæranleg til dómsmálaráðuneytisins. Kæra á lögmæti synjunar og beiðni til Alþingis um undanþágu eru tvær ólíkar leiðir.
Börn og tvöfalt ríkisfang
Foreldri getur almennt sótt í sömu umsókn fyrir ógift barn yngra en 18 ára sem það hefur í forsjá og á lögheimili hér. Barn frá 12 ára aldri þarf að samþykkja. Ísland heimilar tvöfalt ríkisfang, en kanna þarf lög hins ríkisins sérstaklega.
Niðurstaða
Almenn umsókn byggist á sjö ára samfelldri, fastri og löglegri búsetu, ótímabundnu dvalarleyfi þegar þess er krafist, sönnuðu auðkenni, íslenskukunnáttu, sjálfstæðri löglegri framfærslu og fullnægjandi stöðu gagnvart skuldum, sköttum og refsivörslukerfi. Styttri búsetutími fyrir tiltekna hópa breytir ekki öðrum skilyrðum.
Undanþágur Útlendingastofnunar eru bundnar við afmörkuð ákvæði og krefjast gagna. Sakaferill leiðir oft til biðtíma fremur en varanlegrar útilokunar. Þegar lögbundin undanþága nær ekki til aðstæðna umsækjanda er unnt að óska eftir einstaklingsbundinni veitingu Alþingis, en niðurstaðan er matskennd og ekki tryggð. Rétt umsóknarleið og nákvæm tímasetning skipta því miklu.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.