Stutta svarið
Brotaþoli þarf almennt ekki að bíða eftir ákæru eða dómi til að fá aðgang að gögnum sakamáls. Á rannsóknarstigi á réttargæslumaður hans að fá, jafnskjótt og unnt er, eintak af skjölum sem varða brotaþolann og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn málsins. Brotaþoli sem er ekki með réttargæslumann á sjálfur sama aðgangsrétt.
Rétturinn er þó ekki skilyrðislaus. Lögregla getur frestað aðgangi að tilteknum gögnum ef hann gæti skaðað rannsóknina. Einnig getur hún synjað um aðgang vegna öryggis ríkis eða almennings, brýnna einkahagsmuna annarra eða samskipta við yfirvöld í öðrum ríkjum. Slíka synjun má bera undir dómara.
Þegar málið hefur verið þingfest á brotaþoli rétt á endurgjaldslausu eintaki málsskjala, með lögbundnum fyrirvara um viðkvæm gögn. Hann á einnig rétt á staðfestu eintaki þingbókar eða dómabókar án endurgjalds. Aðgangur að upptökum getur falist í að fá að hlýða eða horfa á þær, en ekki endilega að fá rafrænt afrit afhent.
Því er mikilvægt að tilgreina bæði hvaða gagna er óskað og hvort óskað sé eftir eintaki eða aðeins aðstöðu til að kynna sér þau.
Hver telst brotaþoli?
Samkvæmt lögum um meðferð sakamála er brotaþoli sá sem kveðst hafa orðið fyrir misgerð af völdum afbrots. Hugtakið getur einnig tekið til manns eða lögaðila sem telur sig hafa orðið fyrir fjárhagslegu tjóni af refsiverðri háttsemi sem beindist að honum.
Brotaþoli er ekki aðili að sakamálinu í sama skilningi og ákæruvaldið og ákærði. Hann nýtur samt þeirra sérstöku réttinda sem lögin veita honum. Ef hann hefur uppi einkaréttarkröfu, til dæmis bótakröfu, fær hann að því er þá kröfu varðar stöðu sem líkist stöðu aðila í einkamáli.
Ef brotaþoli er ólögráða kemur lögráðamaður fram fyrir hans hönd að því marki sem barnið er ekki talið fært um að taka ákvörðun sjálft. Við rannsókn á orsök andláts getur náinn aðstandandi komið fram sem fyrirsvarsmaður samkvæmt nánari reglum .
Aðgangur hefst á rannsóknarstigi
„Brotaþoli sem ekki nýtur aðstoðar réttargæslumanns á rétt til aðgangs að gögnum máls [...].“
—
Meginreglan er því ekki bundin við það að réttargæslumaður hafi verið tilnefndur eða skipaður. Munurinn liggur fremur í því hver óskar eftir gögnunum og fer yfir þau. Réttargæslumaður getur jafnframt fylgst með framvindu rannsóknar, komið ábendingum um rannsóknaraðgerðir á framfæri og útskýrt fyrir brotaþola hvað gögnin þýða.
Rétturinn skiptist í tvennt:
Orðin „jafnskjótt og unnt er“ þýða ekki að öll gögn verði afhent um leið og kæra er lögð fram. Sum gögn eru ekki enn til, önnur eru í vinnslu og aðgangur að einstökum atriðum getur spillt óloknum rannsóknaraðgerðum. Lögregla þarf þó að byggja frestun eða synjun á heimild laganna, ekki almennri reglu um að rannsóknargögn séu alltaf lokuð þar til rannsókn lýkur.
Hvenær má fresta aðgangi eða synja honum?
Takmarkanirnar eru afmarkaðar í 47. gr. og ráðast bæði af tíma og eðli hagsmunanna:
Þriggja vikna reglan er ekki almennur biðtími fyrir öll gögn. Hún heimilar tímabundna synjun um einstök gögn þegar lögregla telur að aðgangur geti skaðað rannsóknina. Þá er lögreglu einnig heimilt, af sömu ástæðu, að neita að afhenda eintak tiltekins skjals meðan rannsókn stendur þótt unnt kunni að vera að veita aðra eða síðari kynningu.
Takmörkun vegna brýnna einkahagsmuna getur til dæmis skipt máli þegar gögn hafa að geyma mjög viðkvæmar upplýsingar um vitni eða aðra brotaþola. Meta þarf þó hvert gagn og hagsmunina sérstaklega. Að málið sé viðkvæmt eitt og sér leysir lögreglu ekki undan því mati.
Hvað breytist þegar ákæra er gefin út og málið þingfest?
Útgáfa ákæru og þingfesting eru tvö aðskilin skref. Þegar ákæra hefur verið birt á ákærandi að tilkynna brotaþola eða réttargæslumanni hans um hana, nema þeir hafi þegar fengið vitneskju um ákæruna. Eftir útgáfu ákæru á réttargæslumaður rétt á að vera viðstaddur öll þinghöld og dómari á að tilkynna honum hvenær þing verður háð.
Við þingfestingu tekur svo við sérstakur réttur samkvæmt 16. gr.:
„Ákærði og brotaþoli eiga rétt á að fá eintak málsskjala án endurgjalds um leið og mál hefur verið þingfest [...].“
—
Fyrirvarinn um 3. mgr. 47. gr. gildir áfram. Gögn geta því enn verið undanskilin vegna öryggis, brýnna einkahagsmuna annarra eða samskipta við erlend yfirvöld. Brotaþoli á jafnframt rétt á staðfestu eintaki þingbókar eða dómabókar án endurgjalds. Ef mætt er af hans hálfu í málinu skal sá sem leggur fram skjal afhenda honum eintak þess.
Fær brotaþoli afrit af hljóð- og myndupptökum?
Ekki er sjálfgefið að aðgangur þýði afhendingu afrits af hverri rafrænni skrá. Samkvæmt eiga sakborningur, verjandi og réttargæslumaður rétt á að hlýða eða horfa á upptöku lögregluyfirheyrslu. Um annan aðgang fer eftir 37. og 47. gr. laga um meðferð sakamála.
Í , sem varðaði kröfu sakborninga og verjenda þeirra, var ekki talið skylt að afhenda afrit af hljóð- og mynddiskum. Verjendunum stóð hins vegar til boða að kynna sér upptökurnar og orðrétt endurrit höfðu verið lögð fram. Dómurinn fjallaði ekki um beina kröfu brotaþola, en sýnir mikilvægan mun á því að fá eintak skjals og að fá raunhæfa aðstöðu til að kynna sér annars konar gögn.
Fyrir upptökur úr þinghöldum gildir sérregla. Dómara er skylt, gegn gjaldi, að láta brotaþola í té hljóð- eða myndupptöku eða leyfa honum að hlýða eða horfa á hana ef hann þarf þess til að gæta hagsmuna sinna. Þörfin getur til dæmis tengst bótakröfu eða því að kanna meðferð þáttar sem snýr sérstaklega að brotaþolanum.
Aðgangur eftir að málinu lýkur
Lögregla skal tilkynna brotaþola ef rannsókn er hætt eða málið fellt niður með öðrum hætti. Brotaþoli getur krafist rökstuðnings og á að fá leiðbeiningar um heimild til að bera ákvörðun um að hætta rannsókn undir ríkissaksóknara. Ákærandi skal einnig tilkynna um niðurstöðu dóms eða önnur afdrif máls ef hagsmuna brotaþola hefur ekki verið gætt fyrir dómi. Þetta leiðir af .
Tilkynning um niðurstöðu er þó ekki það sama og afhending allra gagna. Eftir endanleg málalok fer aðgangur að gögnum hjá dómstól eftir 16. gr. og nánari reglum dómstólasýslunnar. um almenningsaðgang taka sérstaklega fram að brotaþoli teljist málsaðili í þessum skilningi. Beiðni hans á því ekki einfaldlega að afgreiða eins og beiðni ótengds einstaklings úr almenningi.
Hvernig er best að óska eftir gögnum?
Beiðni til lögreglu, ákæranda eða dómstóls ætti að vera skrifleg og skýr. Gott er að:
- tilgreina málsnúmer, nafn brotaþola og tengsl hans við málið;
- nefna nákvæmlega hvaða skjölum eða gögnum er óskað eftir;
- taka fram hvort óskað er eftir eintaki eða aðstöðu til að kynna sér gögn;
- vísa eftir atvikum til 47. gr. á rannsóknarstigi eða 16. gr. eftir þingfestingu;
- útskýra hvers vegna upptaka eða annað viðkvæmt gagn er nauðsynlegt til að gæta hagsmuna brotaþola; og
- óska eftir skriflegri og rökstuddri afstöðu ef aðgangi er frestað eða synjað.
Ef synjun byggist á 47. gr. má óska eftir að hún verði borin undir dómara. Réttargæslumaður getur annast beiðnina, metið hvort takmörkunin eigi lagastoð og gætt þess að viðkvæm gögn séu meðhöndluð á öruggan hátt. Réttur til að fá gögn afhent felur enda ekki sjálfkrafa í sér rétt til að birta þau opinberlega.
Niðurstaða
Brotaþoli á sjálfstæðan aðgangsrétt þegar á rannsóknarstigi, hvort sem hann nýtur aðstoðar réttargæslumanns eða ekki. Hann á almennt að fá eintak af skjölum sem varða hann og aðstöðu til að kynna sér önnur gögn. Aðgangi má þó fresta eða synja að afmörkuðu leyti vegna rannsóknar, öryggis eða brýnna hagsmuna annarra, og synjun má bera undir dómara.
Við þingfestingu á brotaþoli rétt á endurgjaldslausu eintaki málsskjala og síðar þing- og dómabókar. Um upptökur getur rétturinn falist í skoðun eða hlustun fremur en afhendingu afrits. Þess vegna skiptir máli að beiðnin greini bæði hvaða gagna er óskað og með hvaða hætti brotaþoli þarf aðgang að þeim.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.