Stutta svarið
Fjölskyldulíf kemur ekki sjálfkrafa í veg fyrir brottvísun. Fyrst þarf lögbundin brottvísunarheimild að vera fyrir hendi, til dæmis vegna alvarlegs brots eða endurtekinna brota gegn útlendingalögum. Síðan þarf almennt að meta hvort brottvísun sé ósanngjörn eða óhófleg gagnvart útlendingnum eða nánustu aðstandendum hans.
Við matið skiptir raunverulegt fjölskyldulíf mestu: samvistir, umgengni, forsjá, framfærsla, tilfinningatengsl og dagleg ábyrgð. Hjónaband eða foreldratengsl á pappír nægja ekki ein og sér, en sambandsleysi eða aðskilin heimili útiloka heldur ekki vernd. Alvarleiki brots, dvöl og aðlögun á Íslandi, endurkomuhætta, tengsl við brottvísunarlandið og lengd endurkomubanns vega á móti fjölskylduhagsmununum.
Þegar barn á í hlut skal það sem barninu er fyrir bestu haft að leiðarljósi. Barn á sjálfstæðra hagsmuna að gæta; stjórnvöld þurfa að rannsaka raunveruleg tengsl, áhrif aðskilnaðar og hvort áframhaldandi samskipti séu raunhæf. Hagsmunir barns ráða þó ekki alltaf úrslitum, einkum þegar háttsemin er mjög alvarleg eða brýnir almanna- eða öryggishagsmunir eru fyrir hendi.
Brottvísun getur því verið felld niður, endurkomubann stytt eða ákvörðun ógilt vegna ófullnægjandi rannsóknar. Fjölskyldulíf veitir hins vegar ekki sjálfkrafa dvalarleyfi. Ákvörðun Útlendingastofnunar eða lögreglu er almennt kæranleg til kærunefndar útlendingamála innan 15 daga frá tilkynningu.
Fyrst þarf löglega ástæðu til brottvísunar
Fjölskyldumatið kemur ekki í stað grunnskilyrða brottvísunar. Þau ráðast meðal annars af dvalarstöðu viðkomandi samkvæmt .
Nákvæmur refsiþröskuldur, tímamörk frá komu og aðrir liðir laganna geta ráðið úrslitum. Fjölskyldutengsl geta ekki lækkað þennan lagalega þröskuld; þau geta hins vegar gert brottvísun ósanngjarna eða óhóflega þegar heimildin er annars fyrir hendi.
Hvað segir sanngirnisregla 102. gr.?
Samkvæmt skal ekki ákveða brottvísun ef hún yrði, með hliðsjón af málsatvikum, alvarleika brots og tengslum við Ísland, ósanngjörn gagnvart útlendingnum eða nánustu aðstandendum hans.
„Það sem barni er fyrir bestu skal haft að leiðarljósi við ákvörðun.“
—
Reglan hefur mikilvæg mörk. Samkvæmt 4. mgr. 102. gr. gildir vernd 3. mgr. ekki þegar brottvísun er nauðsynleg vegna öryggis ríkisins eða almannahagsmuna á þeim grunni sem þar er talinn upp. Slík ákvörðun þarf þó áfram að samræmast stjórnarskrá og mannréttindasáttmála Evrópu.
Ekki má vísa brott þeim sem fæddist á Íslandi og hefur átt hér óslitið lögheimili frá fæðingu. Sérregla gildir einnig um norræna ríkisborgara sem hafa dvalið hér lengur en þrjá mánuði.
Hvað er raunverulegt fjölskyldulíf?
Vernd 71. gr. stjórnarskrárinnar og 8. gr. mannréttindasáttmála Evrópu nær að jafnaði til raunverulegra náinna tengsla. Formleg skráning er mikilvæg sönnun, en niðurstaðan ræðst ekki aðeins af hjúskaparvottorði, lögheimili eða líffræðilegum skyldleika.
Stjórnvöld og dómstólar geta meðal annars skoðað:
- hvort makar eða sambúðarfólk búi saman og hversu lengi sambandið hefur staðið;
- hvort fjölskyldulífið varð til þegar vitað var að dvalarstaðan væri ótrygg;
- forsjá, umgengni, framfærslu og regluleg samskipti foreldris og barns;
- tilfinningatengsl og raunverulega þátttöku í uppeldi;
- heilsu, fötlun eða sérstaka umönnunarþörf maka eða barns; og
- hvort fjölskyldan geti í reynd búið saman annars staðar eða haldið merkingarbærum samskiptum eftir brottvísun.
Fangelsisvist eða aðskilin heimili geta skýrt tímabundið samskiptaleysi. Af slíku má ekki sjálfkrafa álykta að fjölskyldulíf sé ekki til staðar.
Hvernig er meðalhófið metið?
verndar friðhelgi fjölskyldu. Samkvæmt þarf skerðing að byggjast á lögum, stefna að lögmætu markmiði og vera nauðsynleg í lýðræðislegu samfélagi.
Ekkert eitt atriði ræður alltaf úrslitum. Því alvarlegra sem brotið er, þeim mun veigameiri þurfa fjölskyldu- og einkalífshagsmunirnir almennt að vera. Jafnframt þarf að skoða lengd endurkomubannsins; sama brottvísun getur haft ólík áhrif eftir því hvort bannið er stutt, langt eða ótímabundið.
EES/EFTA-reglurnar hafa eigið meðalhófsmat í 97. gr. Þar er meðal annars horft til lengdar dvalar, aldurs, heilsu, fjölskyldu- og fjárhagsaðstæðna, félagslegrar og menningarlegrar aðlögunar og tengsla við heimaríki.
Börn eiga sjálfstæðra hagsmuna að gæta
Þegar ákvörðun varðar barn gildir einnig . Hagsmunir barns skulu vera leiðarljós, og barn sem getur myndað eigin skoðanir á rétt á að tjá sig með tilliti til aldurs og þroska.
„Ákvörðun sem varðar barn skal tekin með hagsmuni þess að leiðarljósi.“
—
Meta þarf áhrifin á hvert barn sjálfstætt: aldur, ríkisfang, skólagöngu, heilsu, tengsl við báða foreldra, umgengni og raunhæfa möguleika á samskiptum. Hagsmunir foreldris og barns eru skyldir en ekki sami hluturinn.
Í voru ákvarðanir um brottvísun og endurkomubann felldar úr gildi. Meðal annars var talið að ekki hefði verið rannsakað nægilega hvernig samskiptum föður og barna hans var háttað og hvaða áhrif brottvísun hefði á börnin. Ríkið áfrýjaði, en vegna þess að dóminum hafði ekki einnig verið áfrýjað gagnvart dótturinni sem átti aðild að málinu. Hæstiréttur tók því ekki efnislega afstöðu til meðalhófsmats Landsréttar.
Hvaða gögn skipta máli?
Gagnlegt er að leggja fram gögn sem sýna sambandið í reynd, til dæmis:
- þjóðskrár-, hjúskapar-, sambúðar- og fæðingarvottorð;
- forsjár- og umgengnissamninga eða úrskurði;
- gögn um reglulegar heimsóknir, samskipti og meðlagsgreiðslur;
- staðfestingar skóla, heilbrigðisstarfsfólks eða félagsþjónustu þegar við á;
- gögn um sameiginlegt heimili, fjárhag og umönnun; og
- skýringar á því hvers vegna flutningur eða samskipti milli landa eru ekki raunhæf.
Stjórnvöld bera rannsóknarskyldu og mega ekki láta niðurstöðu ráðast af óstaðfestum ályktunum um að tengsl séu lítil. Aðili máls þarf samt að svara fyrirspurnum og leggja fram þau gögn sem hann ræður yfir.
Hver getur niðurstaðan orðið?
Fjölskyldulíf getur leitt til þess að:
- ekki verði ákveðin brottvísun;
- endurkomubann verði styttra eða afmarkað nánar;
- ákvörðun verði felld úr gildi og málið tekið aftur til rannsóknar; eða
- brottvísun standi þrátt fyrir fjölskyldutengsl vegna vægis brots og almanna- eða öryggishagsmuna.
Ákvörðun um að brottvísa ekki er ekki sjálfkrafa veiting dvalarleyfis. Kanna þarf sjálfstætt hvort skilyrði dvalarheimildar séu uppfyllt.
Fjölskyldulíf og bann við endursendingu eru ólík
Fjölskyldulíf kallar á sanngirnis- og meðalhófsmat. Bann við að senda mann á svæði þar sem hann á á hættu ofsóknir, dauða eða ómannúðlega eða vanvirðandi meðferð er annað og sjálfstætt álitaefni. Það gildir um hvers konar ákvarðanir samkvæmt lögunum.
Því getur málsástæða um fjölskyldulíf verið of létt til að stöðva brottvísun en endursending samt óheimil vegna hættu í viðtökuríki. Hið gagnstæða getur einnig átt við: engin slík hætta sé til staðar en brottvísun verði samt óhófleg vegna fjölskyldulífs.
Kæra og framkvæmd
Samkvæmt má kæra ákvörðun Útlendingastofnunar eða lögreglu til kærunefndar útlendingamála innan 15 daga frá tilkynningu. Sérstakir styttri frestir gilda í afmörkuðum málaflokkum. Kæra og greinargerð ættu að tilgreina skýrt hvaða fjölskyldutengsl, barnshagsmunir, rannsóknarannmarkar og meðalhófsatriði eru byggð á.
Hvort brottvísun bíður lokaniðurstöðu fer meðal annars eftir dvalarstöðu og tegund ákvörðunar samkvæmt 103. gr. laganna. Kæra ein tryggir því ekki í öllum tilvikum að framkvæmd frestist.
Niðurstaða
Fjölskyldulíf stöðvar brottvísun þegar heildarmat sýnir að hún yrði ósanngjörn eða óhófleg miðað við lagalegan grundvöll, alvarleika brots, tengsl við Ísland og áhrif á nánustu aðstandendur. Raunveruleg tengsl vega þyngra en formið eitt.
Þegar barn á í hlut þarf sjálfstætt og upplýst mat á hagsmunum þess. Fullnægjandi rannsókn á umgengni, umönnun og áhrifum aðskilnaðar er forsenda lögmætrar ákvörðunar. Mjög alvarleg brot og brýnir almanna- eða öryggishagsmunir geta þó vegið þyngra. Mat á fjölskylduhagsmunum, endurkomubannið og hugsanlegt bann við endursendingu þarf því að skoða hvert fyrir sig.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.