Stutta svarið
Svara þarf þremur aðskildum spurningum: Mátti taka samtalið upp, má afhenda upptökuna sem sönnunargagn og má birta hana opinberlega? Játandi svar við einni þeirra felur ekki sjálfkrafa í sér játandi svar við hinum.
Sá sem tekur upp samtal án vitundar annarra þarf almennt samþykki þeirra. Stök upptaka þátttakanda til persónulegra nota getur eftir atvikum fallið utan persónuverndarlaga, en undanþágan er þröng. Hún réttlætir ekki reglubundið eftirlit og hún nær ekki sjálfkrafa til upptöku sem ætluð er vinnuveitanda, stjórnvöldum, fjölmiðli eða almenningi. Eðli samtalsins, staðurinn, réttmætar væntingar um trúnað, tilgangurinn og hvort viðkvæmar upplýsingar koma fram ráða miklu.
Upptaka verður ekki sjálfkrafa ónothæf fyrir dómi þótt umdeilt sé hvernig hennar var aflað. Dómari metur hvort hún komist að og leggur mat á áreiðanleika hennar, samhengi, öflunaraðferð og samræmi við önnur gögn. Afmörkuð afhending til dómstóls eða kærunefndar getur því verið heimil. Opinber birting felur í sér mun meira inngrip. Þá þarf sjálfstæða heimild og meðalhóf, og raunverulegir almannahagsmunir þurfa að vega þyngra en friðhelgi viðmælandans.
Upptaka, sönnun og birting eru þrjár vinnsluaðgerðir
Rödd er persónuupplýsing ef unnt er að bera kennsl á einstaklinginn. Upptaka, varðveisla, afritun, afhending og birting eru hver um sig vinnsla sem getur þurft eigin heimild. Grunnverndin er víðtæk:
Allir skulu njóta friðhelgi einkalífs, heimilis og fjölskyldu.
—
Lög nr. 90/2018 gilda þó ekki um vinnslu einstaklings á upplýsingum sem eingöngu varða einkahagi hans eða fjölskyldu eða eru einvörðungu ætlaðar til persónulegra nota. Símtal sem varðveitt er í eigin síma til að muna hvað var sagt getur því horft öðruvísi við en upptaka sem send er yfirmanni þegar í stað, birt í hópi eða er liður í kerfisbundinni söfnun.
Undanþágan er ekki almennt leyfi til leyniupptöku. Persónuvernd orðar meginregluna svo:
Almennt mega einstaklingar ekki taka upp samtöl eða samræður annarra einstaklinga. Þeir einstaklingar sem heyrast á upptökunni þurfa að veita samþykki sitt.
—
Tilkynna á upptöku í upphafi símtals nema viðmælanda sé ótvírætt kunnugt um hana. Viðvarandi eða reglubundin hljóðritun sem felur í sér eftirlit getur talist rafræn vöktun. Leynileg rafræn vöktun er óheimil nema sérstök lagaheimild eða dómsúrskurður liggi fyrir.
Hvað ræður lögmæti leyniupptökunnar?
Meta þarf að minnsta kosti sex atriði:
- hvort upptökumaður sé sjálfur þátttakandi eða hleri samtöl annarra;
- hvort samtalið fari fram á heimili, lokuðum fundi eða í opnu rými;
- hvort efnið varði heilsu, fjölskyldu, trúnað, starf eða refsiverða háttsemi;
- hvort vægari leið, svo sem fundargerð eða skrifleg staðfesting, hefði dugað;
- hvort upptakan sé einstök eða hluti af endurteknu eftirliti; og
- hver fyrirhuguð notkun, viðtakendahópur og varðveislutími séu.
Í var nær fjögurra klukkustunda samtal annarra tekið upp með leynd á veitingastað. Persónuvernd taldi upptökuna ekki falla undir undanþágu vegna fréttamennsku, þótt stjórnmálamenn nytu þrengri einkalífsverndar en aðrir. Upptakan braut gegn persónuverndarlögum og skylt var að eyða henni. Það að samtal fari fram á almannafæri eyðir því ekki sjálfkrafa réttmætum væntingum um trúnað.
Getur leynileg upptaka orðið sönnunargagn?
Já. Í einkamáli gildir frjálst sönnunarmat, sbr. 44. gr. laga nr. 91/1991, og dómari metur hvort umdeild atvik séu sönnuð. Í sakamáli gildir sambærileg matsregla samkvæmt 109. gr. laga nr. 88/2008, auk kröfunnar um að sekt sé sönnuð svo að ekki verði vefengt með skynsamlegum rökum.
Í tók annar þátttakandi samtalsins það upp án vitundar lögreglumanns. Upptakan varð upphaf rannsóknar og var lögð fram í sakamáli. Landsréttur komst svo að orði:
Í lögum er ekki að finna ákvæði sem hindra það að hljóðupptökur af þeim toga sem hér um ræðir séu lagðar fram í dómsmáli sem sönnunargagn.
—
Rétturinn lagði jafnframt áherslu á að dómari meti efni upptökunnar, hvernig hennar var aflað og samræmi hennar við önnur sönnunargögn. Málsaðilar þurfa að fá raunhæft færi á að andmæla áreiðanleika hennar og samhengi.
Hæstiréttur tók svipaða afstöðu í :
Við það mat ber dómara að taka afstöðu til þess hvort ákvæði annarra laga, svo sem laga nr. 77/2000 um persónuvernd og laga nr. 81/2003 um fjarskipti, standi í vegi fyrir því að litið verði til þessara gagna við úrlausn málsins.
—
Í þessu felst ekki að tilgangurinn helgi meðalið. Ólögmæt öflun getur dregið úr sönnunargildi, leitt til útilokunar eða stofnað til sjálfstæðrar ábyrgðar, jafnvel þótt upptakan varpi ljósi á málið.
Afhending til úrlausnaraðila er ekki það sama og opin birting
Í var ekki sannað hver hljóðritaði húsfund. Miðlun upptökunnar til kærunefndar húsamála var þó talin lögmæt, sanngjörn, gagnsæ og ekki umfram það sem nauðsynlegt var til að reka tiltekið ágreiningsmál. Þar með hefði sömu skrá þó ekki mátt dreifa í opinn íbúahóp eða á samfélagsmiðla.
Góð sönnunarfærsla felst því í að varðveita frumskrána, skrá dagsetningu og aðstæður, forðast klippingu, útbúa nákvæmt endurrit og afhenda aðeins þann hluta sem skiptir máli. Skjáskot eða stutt hljóðbrot án aðdraganda geta gefið ranga mynd.
Hvenær verður birting upptöku ólögmæt?
Birting kallar á sjálfstætt hagsmunamat milli friðhelgi einkalífs samkvæmt 71. gr. og tjáningarfrelsis samkvæmt 73. gr. stjórnarskrár. Almenn forvitni, persónulegar deilur eða vilji til að „sanna sitt mál“ nægja ekki. Meta þarf meðal annars almannahagsmuni, stöðu þess sem í hlut á, fyrri framkomu hans, efni og stað samtalsins, aðferð við upptöku, útbreiðslu og hvort hægt sé að afmá rödd eða segja frá án þess að spila upptökuna.
Núgildandi 228. gr. almennra hegningarlaga tekur beint til öflunar og dreifingar einkagagna:
Hver sem brýtur gegn friðhelgi einkalífs annars með því að hnýsast í, útbúa, afla, afrita, sýna, skýra frá, birta eða dreifa í heimildarleysi skjölum, gögnum, myndefni, upplýsingum eða sambærilegu efni um einkamálefni viðkomandi, hvort heldur sem er á stafrænu eða hliðrænu formi, skal sæta sektum eða fangelsi allt að 1 ári, enda sé háttsemin til þess fallin að valda brotaþola tjóni.
—
Frá ákvæðinu er gerð undantekning þegar háttsemin er réttlætanleg með vísan til almanna- eða einkahagsmuna. Undantekningin krefst raunverulegs meðalhófsmats, ekki aðeins yfirlýsingar um að birtingin sé „í þágu sannleikans“.
Í voru persónugreinanleg brot úr einkasamtölum móður og dóttur á heimili þeirra birt í hlaðvarpi og á samfélagsmiðli. Umfjöllun um ofbeldi gat átt erindi við almenning, en ekki var nauðsynlegt að spila rödd móðurinnar óbreytta. Birtingin braut gegn friðhelgi hennar og dæmdar voru 400.000 krónur í miskabætur.
Niðurstaðan getur einnig orðið önnur. Í var leynileg mynd- og hljóðupptaka á almannafæri talin raunsönn lýsing á alvarlegri ólögmætri innheimtu og birtingin framlag til þjóðfélagsumræðu. Fjölmiðillinn var sýknaður. Munurinn lá í skýrum almannahagsmunum, sannleiksgildi efnisins og því að birtingin gekk ekki lengra en tilefnið kallaði á.
Dómar sem nefna hljóðupptöku
Orðið „hljóðupptaka“ kom fyrir í 237 dómum í íslenska dómasafninu. Hinn 16. júlí 2026 voru stærstu hóparnir eftir dómstóli og ári þessir:
Talan merkir ekki að allir 237 dómarnir fjalli um lögmæti leyniupptöku. Í mörgum þeirra eru lögreglu-, neyðarlínu- eða dómsupptökur notaðar sem venjuleg sönnunargögn. Dreifingin sýnir þétt tímabil, en efnislegt gildi fæst fyrst með því að greina dóma þar sem öflun, sönnunargildi eða birting var raunverulegt ágreiningsefni.
Niðurstaða
Öruggasta reglan er að tilkynna upptöku og fá skýrt samþykki. Sé það ekki gert þarf sérstök og skjalfest ástæða að búa að baki og varðveisla og notkun að vera eins þröng og unnt er. Að leggja upptöku fyrir dóm eða þar til bæra kærunefnd er ekki það sama og að senda hana samstarfsfólki eða birta hana á netinu. Því stærri sem áheyrendahópurinn er og því viðkvæmara sem samtalið er, þeim mun sterkari þurfa almanna- eða einkahagsmunirnir að vera.
Heimildir
- , einkum 71. og 73. gr.
- , einkum 228. gr.
- , einkum 4., 6., 8., 9. og 14. gr.
- , einkum 44. gr., og , einkum 109., 110. og 134. gr.
- og .
- og .
- og .
- og .
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.