Stutta svarið
Samþykki sjúklings fyrir aðgerð er upplýst þegar hann fær áður upplýsingar sem hann getur skilið um heilsufar sitt, fyrirhugaða meðferð, framgang hennar, áhættu og gagnsemi. Einnig þarf að útskýra raunhæfa valkosti, afleiðingar þess að ekkert verði aðhafst og möguleikann á öðru áliti. Samþykkið þarf að vera frjálst, koma frá þeim sem getur tekið ákvörðunina og ná til aðgerðarinnar sem er framkvæmd.
Samkvæmt skal samþykki vera skriflegt eftir því sem kostur er. Lögin gera þó ekki undirritað eyðublað að algildu skilyrði fyrir hverri meðferð. Undirskrift sannar heldur ekki ein og sér að upplýsingagjöfin hafi verið fullnægjandi eða að sjúklingurinn hafi skilið hana. Samtalið og skráning þess skipta því miklu.
Sjúklingur getur hafnað meðferð eða stöðvað hana. Þá á að útskýra hugsanlegar afleiðingar og skrá ákvörðunina. Sé sjúklingur meðvitundarlaus eða ófær um að tjá vilja sinn má aðeins ganga út frá samþykki þegar meðferð er bráðnauðsynleg og ekki liggur fyrir örugg vitneskja um að hann hefði hafnað henni.
Samþykki fyrir einni aðgerð heimilar ekki sjálfkrafa annað, ófyrirséð og óbrýnt inngrip. Í dómi Landsréttar nr. 782/2021 var óafturkræf fjarlæging eggjastokks án sannaðs samþykkis ekki talin falla undir neyðarundanþáguna.
Hvaða upplýsingar þarf sjúklingur að fá?
Í 5. gr. laga um réttindi sjúklinga eru fjórir meginflokkar upplýsinga. Þeir mynda gátlista fyrir samtal fyrir aðgerð:
Upplýsingarnar eiga að vera gefnar jafnóðum og tilefni skapast og við aðstæður þar sem sjúklingurinn getur skilið þær. Staðlaður texti rétt fyrir aðgerð nægir ekki ef sjúklingurinn fær ekki tækifæri til að lesa, spyrja og íhuga.
„Upplýsingar samkvæmt þessari grein skulu gefnar jafnóðum og tilefni skapast og á þann hátt og við þau skilyrði að sjúklingur geti skilið þær.“
—
Ef sjúklingur talar ekki íslensku eða notar táknmál skal tryggja honum túlkun. Einnig getur þurft að laga orðalag, framsetningu og samskiptamáta að aldri, þroska, fötlun, lyfjaáhrifum eða ástandi sjúklings. Markmiðið er raunverulegur skilningur, ekki aðeins að upplýsingar hafi verið lesnar upp.
Þarf að upplýsa um alla mögulega áhættu?
Lögin krefjast upplýsinga um áhættu fyrirhugaðrar meðferðar en setja ekki fram einfalda prósentureglu um hverja hugsanlega aukaverkun. Umfang upplýsinganna ræðst meðal annars af eðli aðgerðarinnar, alvarleika afleiðinga, líkum á þeim og því hvaða atriði geta með sanngirni skipt viðkomandi sjúkling máli.
Sjaldgæf en mjög alvarleg og óafturkræf afleiðing getur því skipt miklu þótt hún sé ólíkleg. Sama á við ef lækninum er kunnugt um sérstakt markmið eða aðstæður sjúklings sem gera ákveðna áhættu sérstaklega mikilvæga. Sjúklingur ætti að segja frá því sem vegur þungt í ákvörðun hans, til dæmis frjósemi eða starfsgetu.
Það að þekktur fylgikvilli verði að veruleika sannar þó ekki eitt og sér að upplýsingagjöf hafi verið ófullnægjandi eða að meðferð hafi verið gáleysisleg. Upplýst samþykki snýr að ákvörðuninni fyrir meðferð; mistök við framkvæmd hennar eru annað álitaefni.
Er undirritað samþykkisblað nóg?
Nei, ekki sjálfkrafa. Samkvæmt 7. gr. laga um réttindi sjúklinga skal samþykki vera skriflegt eftir því sem kostur er og þar eiga að koma fram þær upplýsingar sem voru gefnar og að sjúklingurinn hafi skilið þær. Eyðublað er sönnunargagn, en það kemur ekki í stað samtals sem tekur mið af sjúklingnum og þeirri aðgerð sem um ræðir.
„Samþykkið skal eftir því sem kostur er vera skriflegt, þar sem fram kemur hvaða upplýsingar voru gefnar sjúklingi og að hann hafi skilið upplýsingarnar.“
—
Sjúkraskráin á jafnframt að sýna að lögbundnar upplýsingar hafi verið veittar. Góð skráning getur meðal annars tilgreint hvaða aðgerð var rædd, helstu áhættu, valkosti, spurningar sjúklings og afstöðu hans. Almennt orðalag á borð við „upplýstur um áhættu“ getur veitt minni sönnun um hvað raunverulega fór fram en samtímaskráning með efnislegum upplýsingum.
Sérreglur geta verið strangari. Samkvæmt þarf til dæmis undirritað samþykki fyrir útlitsbreytandi meðferð með fylliefnum, munnlegar og skriflegar upplýsingar og að minnsta kosti tvo sólarhringa milli upplýsingagjafar og fyrstu meðferðar. Tveggja daga fresturinn gildir um þetta afmarkaða svið en er ekki almenn regla um allar læknisaðgerðir.
Hve langt nær samþykkið?
Samþykki nær að jafnaði til þeirrar meðferðar og þess umfangs sem sjúklingur var upplýstur um og samþykkti. Ef fyrirsjáanlegt er að velja þurfi milli ólíkra inngripa meðan á aðgerð stendur ætti að ræða þau fyrir fram og skrá vilja sjúklings. Almennt samþykki fyrir að „gera það sem nauðsynlegt er“ veitir ekki ótakmarkaða heimild til óbrýnna eða óafturkræfra viðbótaraðgerða.
Þetta sést í . Vinstri eggjastokkur konu var fjarlægður í aðgerð sem var liður í undirbúningi fyrir glasafrjóvgun. Í gögnum um aðdraganda aðgerðarinnar kom ekki fram að sú fjarlæging væri fyrirhuguð. Hún var ekki talin bráðnauðsynleg, samþykki var ósannað og aðgerðin var óafturkræf.
„Það hvort sá eggjastokkur yrði fjarlægður var því atriði sem áfrýjandi átti sjálf að fá ráðið.“
—
Landsréttur taldi háttsemi læknisins stórkostlegt gáleysi og dæmdi konunni miskabætur. Dómurinn sýnir að neyðarheimildin er þröng: óvænt atriði sem kemur í ljós við aðgerð gerir ekki sérhvert viðbótarinngrip bráðnauðsynlegt.
Má sjúklingur skipta um skoðun?
Já. Sjúklingur getur hafnað meðferð og stöðvað hana hvenær sem er, nema annað leiði af sérstökum lögum. Heilbrigðisstarfsmaður á þá að útskýra hugsanlegar afleiðingar og skrá bæði ákvörðunina og upplýsingagjöfina í sjúkraskrá.
Samþykki er því ekki óafturkræfur samningur. Sjúklingur getur dregið það til baka fyrir aðgerð og getur takmarkað vilja sinn við ákveðna meðferð. Þegar aðgerð er hafin geta læknisfræðilegar og verklegar aðstæður þó ráðið því hvernig öruggast er að bregðast við afturköllun. Mikilvægt er að láta vilja sinn í ljós eins skýrt og snemma og hægt er.
Sjúklingur getur einnig kosið að fá ekki upplýsingar og tilnefnt annan einstakling til að taka við þeim. Slíka ósk á að skrá. Hún jafngildir þó ekki sjálfkrafa heimild þess einstaklings til að veita samþykki fyrir hönd sjúklingsins.
Hvenær má framkvæma aðgerð án samþykkis?
Meginreglan er að enga meðferð megi framkvæma án samþykkis. Samkvæmt 9. gr. má þó taka samþykki sem gefið þegar sjúklingur er meðvitundarlaus eða annars ófær um að tjá vilja sinn og meðferðin er bráðnauðsynleg. Undantekningin á ekki við ef örugg vitneskja liggur fyrir um að sjúklingurinn hefði hafnað meðferðinni.
„Í því tilviki skal taka samþykki hans sem gefið nema fyrir liggi örugg vitneskja um að hann hefði hafnað meðferðinni.“
—
Um einstakling sem er ófær um að taka ákvörðun vegna ástæðna sem lögræðislög tilgreina gilda reglur þeirra laga. Sjúklingurinn skal engu að síður hafður með í ráðum eftir því sem kostur er. Sjúkdómsgreining ein sker ekki úr um þetta.
Hver samþykkir meðferð barns?
Fyrir barn yngra en 16 ára veita forsjárforeldrar samþykki fyrir nauðsynlegri meðferð. Barnið á samt að fá upplýsingar sem taka mið af aldri og þroska og vera haft með í ráðum eftir því sem kostur er, alltaf ef það er 12 ára eða eldra. Frá 16 ára aldri gildir meginreglan um eigið samþykki sjúklings.
Neiti foreldrar nauðsynlegri meðferð barns á heilbrigðisstarfsmaður að leita til barnaverndaryfirvalda. Ef ekki vinnst tími til þess vegna lífsnauðsynlegrar bráðameðferðar skal grípa tafarlaust til nauðsynlegrar meðferðar með heilbrigði barnsins að leiðarljósi.
Breyting hefur verið samþykkt en tekur ekki gildi fyrr en 2027
voru birt 7. júlí 2026 en taka ekki gildi fyrr en 1. júní 2027. Þau bæta þá við 7. gr. laga um réttindi sjúklinga að þegar fleiri en ein gagnreynd meðferð kemur til greina skuli sjúklingur fá að velja milli þeirra eftir upplýsingar um áhrif og aukaverkanir, og valið skuli skráð.
Þessi breyting er því ekki lögð til grundvallar sem núgildandi regla í þessari grein. Hún samræmist þó áherslu gildandi 5. gr. á valkosti og skiljanlega upplýsingagjöf. Legalcode MCP fann ekki þessi nýsamþykktu framtíðargildandi lög við rannsóknina; frávikið var skráð sem enduropnun á .
Hvað er hægt að gera ef samþykki var ófullnægjandi?
Fyrsta skrefið er oft að óska eftir afriti af sjúkraskrá og biðja heilbrigðisstofnunina eða meðferðaraðilann skriflega um skýringar. Skrá þarf hvaða upplýsingar sjúklingurinn fékk, hvenær, frá hverjum og hvaða atriði hann telur að hafi vantað. Geyma þarf samþykkisblöð, skilaboð og önnur samtímagögn.
Formlega kvörtun vegna meintrar vanrækslu eða mistaka við heilbrigðisþjónustu má beina til landlæknis. Hún þarf að vera skrifleg og skýra tilefnið. Kvörtun skal bera fram án ástæðulauss dráttar; landlækni er heimilt að vísa henni frá ef meira en fjögur ár eru liðin, nema sérstakar ástæður mæli með meðferð. .
Hafi líkamlegt eða geðrænt heilsutjón orðið getur einnig komið til umsóknar um bætur samkvæmt . Kvörtun til landlæknis og bótaumsókn eru ólík úrræði; álit um þjónustu leiðir ekki sjálfkrafa til bóta og bótaumsókn krefst þess ekki að öll almenn skaðabótaábyrgð sé sönnuð. .
Niðurstaða
Gilt samþykki fyrir læknisaðgerð er ferli en ekki aðeins undirskrift. Sjúklingurinn þarf að fá skiljanlegar og tímanlegar upplýsingar um aðgerðina, áhættu hennar, gagnsemi, aðra kosti og afleiðingar þess að ekkert sé gert. Hann þarf að geta spurt, ákveðið sjálfur og vita hvað samþykkið nær yfir.
Skriflegt samþykki og vönduð sjúkraskrá vernda bæði sjúkling og heilbrigðisstarfsfólk, en staðlað eyðublað getur ekki bætt upp ófullnægjandi samtal. Sjúklingur getur hafnað eða stöðvað meðferð og neyðarundanþágan gildir aðeins þegar hann getur ekki tjáð vilja sinn og meðferð er bráðnauðsynleg.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.