Stutta svarið
Fríðindameðferð er ekki sjálfkrafa afleiðing af því að vara komi frá samningsríki. Fjögur skilyrði þurfa öll að vera uppfyllt, og bregðist eitt þeirra fellur ívilnunin niður í heild:
- Gildissvið. Samningurinn þarf að ná til vörunnar. Margir samningar — þar á meðal EES-samningurinn — undanskilja stóra vöruflokka.
- Uppruni. Varan þarf að teljast upprunavara samkvæmt upprunareglum þess tiltekna samnings. Að vera keypt í samningsríki dugar ekki.
- Upprunasönnun. Gilt upprunavottorð eða yfirlýsing á reikningi, í réttu formi og með tilvísun í réttan samning.
- Flutningur. Varan þarf að hafa verið flutt beint, eða sannað að hún hafi ekki verið tollafgreidd inn í annað ríki á leiðinni.
Ívilnunin nær eingöngu til tollsins. Virðisaukaskattur og vörugjöld standa óbreytt — þótt virðisaukaskatturinn lækki lítillega, enda er tollurinn hluti skattstofnsins.
Bregðist skilyrðin má endurákvarða aðflutningsgjöld allt að sex ár aftur í tímann.
Skilyrði 1: nær samningurinn til vörunnar?
Þetta er fyrsta spurningin og sú sem oftast er sleppt.
EES-samningurinn, sem lögfestur var með lögum nr. 2/1993, tekur ekki til allra vara. Samkvæmt 8. gr. hans nær fríverslunin til framleiðsluvara í 25.–97. kafla samræmdu vörulýsingar- og vörunúmeraskrárinnar, að frátöldum þeim framleiðsluvörum sem skráðar eru í bókun 2, auk framleiðsluvara sem tilgreindar eru í bókun 3 samkvæmt sérstöku fyrirkomulagi.
Af því leiðir að landbúnaðarvörur og margar unnar matvörur falla utan almennu fríverslunarinnar. Bannið við tollum og samsvarandi gjöldum í 10. gr. samningsins gildir aðeins innan þessa gildissviðs.
Aðrir samningar hafa sín eigin gildissvið, og tímabundin ákvæði geta bæst við. Í bráðabirgðaákvæði XVIII í tollalögum, sem kom inn með lögum nr. 54/2022, var til dæmis mælt fyrir um niðurfellingu tolla af tilteknum innflutningi frá Úkraínu.
Skilyrði 2: er varan upprunavara?
Upprunareglurnar eru kjarni hvers fríverslunarsamnings. Í EES-samningnum eru þær í bókun 4, með stoð í 1. mgr. 9. gr. samningsins.
Grundvallarmisskilningurinn er að rugla saman kaupstað og uppruna. Vara sem keypt er af þýskum birgi en framleidd í Kína er kínversk upprunavara og nýtur engra EES-fríðinda.
Tvær leiðir eru til upprunans. Varan getur verið að öllu leyti upprunnin í samningsríkinu — ræktuð, veidd, unnin úr staðbundnu hráefni. Eða hún getur hlotið nægilega aðvinnslu þar samkvæmt listareglum samningsins, sem tilgreina fyrir hvert tollskrárnúmer hvaða vinnsla nægir.
Athugið að upprunareglur eru ekki þær sömu milli samninga. Vara sem telst upprunavara samkvæmt einum samningi gerir það ekki endilega samkvæmt öðrum.
Skilyrði 3: upprunasönnunin þarf að vera rétt
Hér falla flest mál, og þau falla á smáatriðum.
Úrskurður yfirskattanefndar nr. 61/2024 er skólabókardæmi. Íslenskt félag flutti inn 19.800 kg af frosnu kjúklingakjöti sem alið hafði verið og slátrað í Úkraínu og krafðist fríðindameðferðar á grundvelli fríverslunarsamnings EFTA og Úkraínu.
Tvennt brást. Í fyrsta lagi upprunavottorðið:
EUR-skírteini, sem kærandi hefði lagt fram vegna vörunnar, væri ranglega útfyllt og ætti ekki við í fríverslun á milli Úkraínu og Íslands/EFTA. Í EUR-skírteininu kæmi fram að það ætti við fríverslun í viðskiptum á milli Úkraínu og Evrópusambandsins.
—
Vottorð sem gefið var út fyrir viðskipti Úkraínu og ESB gagnaðist ekki í viðskiptum Úkraínu og Íslands, þótt varan væri hin sama og upprunalandið hið sama. Sama gilti um upprunayfirlýsingu útflytjandans á vörureikningnum, þar sem vísað var til EU í stað UA.
Sambærileg niðurstaða liggur fyrir í áliti umboðsmanns Alþingis nr. 4822/2006, þar sem tuttugu sendingar frá Ítalíu misstu fríðindameðferð meðal annars vegna þess að upprunayfirlýsingar á vörureikningum voru ekki í samræmi við þær kröfur sem gerðar eru til efnis slíkra yfirlýsinga í 4. mgr. 20. gr. bókunar 4 við EES-samninginn, sbr. IV. viðauka við bókunina.
Orðalag yfirlýsingarinnar er með öðrum orðum ekki frjálst. Það er fyrirskrifað í viðauka viðkomandi samnings og þarf að fylgja honum.
Skilyrði 4: beinn flutningur
Þetta skilyrði kemur mörgum á óvart og það felldi seinni helming kjúklingamálsins.
Samkvæmt 14. gr. upprunareglna fríverslunarsamnings EFTA og Úkraínu skal „einungis … veita fríðindameðferð ef vörur væru fluttar með beinum flutningi á milli samningsríkja“. Vörur mega þó fara í gegnum önnur ríki með umflutningi — gegn því að sanna megi að þær hafi ekki verið tollafgreiddar inn í annað ríki.
Tollgæslustjóri tilgreindi hvað dugar til sönnunar: T1 umflutningsskjal, non-manipulation vottorð, eða önnur skjöl sem sýna fram á að varan hafi ekki verið tollafgreidd inn í annað ríki.
Í málinu lá fyrir T1 skjal, en það var ófullnægjandi:
Fyrirliggjandi T1 umflutningsskjal væri ófullnægjandi í þessu tilliti þar sem það tiltæki að varan kæmi frá Hollandi til Íslands en þá dygði ekki að stafirnir UA kæmu fram í vörulýsingu í skjalinu.
—
Innflytjandinn hélt því fram að varan hefði aðeins verið affermd, umhlaðin og meðhöndluð til gæðatryggingar í Hollandi — hvorki umpökkuð né unnin. Það kann efnislega að hafa verið rétt, en sönnunin var ekki til staðar, og kærunni var hafnað.
Lexían er sú að flutningsleiðin þarf að vera skjalfest frá upprunaríkinu, ekki frá síðasta viðkomustað.
Viðurkenndur útflytjandi
Tollgæslustjóri benti á leið sem oft er hagkvæmari en EUR.1 vottorð fyrir hverja sendingu. Sé seljandinn viðurkenndur útflytjandi getur hann gefið út reikninga með áritun um uppruna, sbr. 24. gr. viðauka við samninginn og viðauka 4.A.
Tvö skilyrði fylgja: orðalag áritunarinnar er fyrirskrifað í viðaukanum, og númer hins viðurkennda útflytjanda þarf að koma fram. Slíkur reikningur kemur í stað upprunavottorðs.
Fyrir fyrirtæki sem flytja reglulega inn frá sama birgi borgar sig að ganga úr skugga um hvort hann hafi þessa stöðu og hvort áritunin á reikningum hans sé í réttu formi fyrir viðskipti við Ísland.
Hver sannreynir upprunann?
Í EES-samningnum er þetta skýrt. Samkvæmt 3. mgr. 32. gr. bókunar 4 skal sannprófun á því hvort vara sé upprunnin í útflutningsríkinu vera í höndum tollyfirvalda í því ríki.
Umboðsmaður Alþingis gerði alvarlega athugasemd við það þegar íslensk tollyfirvöld lögðu sjálfstætt mat á uppruna í stað þess að byggja á sannprófun ítalskra tollyfirvalda — og gerðu það með ósamhverfum hætti: höfnuðu niðurstöðum ítölsku yfirvaldanna um þær sendingar sem þau töldu uppfylla skilyrðin en byggðu athugasemdalaust á niðurstöðum þeirra um hinar. Umboðsmaður taldi þetta verulegan annmarka á málsmeðferð.
Fyrir innflytjanda þýðir þetta að staðfesting tollyfirvalda í útflutningsríkinu er sterkasta sönnunargagnið sem völ er á, og að rétt er að kalla eftir henni snemma þegar ágreiningur rís.
Hvað gerist þegar skilyrðin bresta?
Aðflutningsgjöldin eru endurákvörðuð, og fresturinn er langur.
Samkvæmt 111. gr. tollalaga skal endurákvarða aðflutningsgjöld vegna sendinga sem fengið hafa rafræna tollafgreiðslu á síðustu sex árum, talið frá tilkynningu um fyrirhugaðan úrskurð.
Sama gildir samkvæmt 112. gr. þegar rangar eða ófullnægjandi upplýsingar voru látnar í té — og þar er sakarmat útilokað: „Skiptir í því sambandi ekki máli hvort innflytjandi eða sá sem ráðstafaði vöru til tollmeðferðar vissi eða mátti vita um réttmæti upplýsinga.“
Í 3. mgr. 112. gr. er þó vörn sem vert er að þekkja: hafi innflytjandi látið í té réttar og fullnægjandi upplýsingar er ekki heimilt að endurákvarða nema vegna sendinga síðustu 60 daga — nema hann hafi vitað eða mátt vita um rétta tollmeðferð.
Vörnin er bundin við 112. gr., sem fjallar um skriflega tollafgreiðslu. Í 111. gr., sem gildir um rafræna tollafgreiðslu — og þar með um flestar sendingar í dag — er enga sambærilega takmörkun að finna, og þar er sex ára heimildin óskoruð. Gæði upplýsinganna skipta því máli, en þau verja ekki rafrænt tollafgreidda sendingu gegn endurákvörðun.
Gátlisti
- Fellur varan innan gildissviðs samningsins? Athugaðu bókanir og undantekningar áður en lengra er haldið.
- Er varan upprunavara samkvæmt þessum samningi? Ekki samkvæmt öðrum.
- Vísar upprunasönnunin í rétta samninginn? EUR.1 fyrir ESB-viðskipti gagnast ekki í EFTA-viðskiptum.
- Er orðalag áritunar á reikningi nákvæmlega eins og viðaukinn segir, með númeri viðurkennds útflytjanda þar sem við á?
- Getur þú sannað flutningsleiðina frá upprunaríkinu? T1 skjal eða non-manipulation vottorð sem nær alla leið, ekki bara síðasta legginn.
Niðurstaða
Fríverslunarsamningur lækkar toll þegar fjögur óháð skilyrði eru öll uppfyllt — gildissvið, uppruni, sönnun og flutningur. Í framkvæmd falla mál sjaldan á upprunanum sjálfum heldur á skjölunum: vottorði sem vísar í rangan samning, áritun með röngum bókstöfum, eða flutningsskjali sem byrjar á miðri leið.
Ívilnunin er því í reynd skjalastjórnunarverkefni. Og af því að endurákvörðunarheimildin nær sex ár aftur í tímann er skjalasafnið sem safnast upp á þeim tíma nákvæmlega jafn mikils virði og fríðindin sjálf.
Heimildir
- , 5., 28., 111., 112., 116. og 118. gr. og bráðabirgðaákvæði XVIII.
- — 8., 9. og 10. gr. samningsins og bókanir 2, 3 og 4.
- um upprunavottorð og beinan flutning.
- um sönnun um uppruna og hlutverk tollyfirvalda í útflutningsríki.
- um breytingu á tollalögum vegna innflutnings frá Úkraínu.
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.