Stutta svarið
Eignarlandi fylgir að meginstefnu eignarréttur að auðlindum í jörðu, þar á meðal jarðhita, grunnvatni og nýtanlegum jarðefnum. Það þýðir þó ekki að hann megi hefja hvaða vinnslu sem er. Nýting auðlinda úr jörðu er almennt háð leyfi Umhverfis- og orkustofnunar, auk skipulags, umhverfismats og framkvæmdaleyfis eftir atvikum. Leyfishafi sem er ekki landeigandi þarf einnig að semja við eigandann um endurgjald eða fá eignarnámsheimild.
Í þjóðlendu er meginreglan önnur: íslenska ríkið á land, landsréttindi og auðlindir sem ekki eru háð sönnuðum einkarétti. Þar þarf sérstakt leyfi til nýtingar og gjarnan samning um afnot og endurgjald.
Yfirborðsvatn lýtur vatnalögum. Fasteign fylgir réttur til að ráða yfir og nýta vatn á henni innan marka laganna, en sameiginlegt vatn, réttur nágranna, forgangsröð þarfa og bann við skaðlegum breytingum takmarka réttinn. Afsal, þinglýst réttindi, fasteignaskrá og eldri samningar geta jafnframt sýnt að vatns- eða jarðhitaréttur tilheyri öðrum en þeim sem nú á landið eða lóðina.
Fyrst þarf að greina fjórar aðskildar spurningar
Orðið „réttur“ getur merkt ólíka hluti. Rétt niðurstaða fæst fyrst þegar þessi atriði eru skoðuð hvert fyrir sig:
Nýtingarleyfi svarar því ekki sjálfkrafa hver eigi auðlindina. Eignarréttur landeiganda svarar heldur ekki einn og sér hvort bora megi eða selja vatn.
Auðlindir í eignarlandi fylgja almennt landinu
skilgreina auðlind vítt: hvers konar frumefni, efnasamband og orku sem vinna má úr jörðu, í föstu, fljótandi eða loftkenndu formi og óháð hitastigi. Þar falla því meðal annars jarðhiti, grunnvatn og nýtanleg jarðefni.
Meginreglan er skýr:
„Eignarlandi fylgir eignarréttur að auðlindum í jörðu.“
—
Reglan byggist á því að svæðið sé raunverulega eignarland og að annar geti ekki sannað sérstakan rétt. Sé ágreiningur um landamerki, þjóðlendulínu eða eldri réttindi verður að leysa hann áður en staðsetning borholu ein og sér fær úrslitaþýðingu.
Í kom fram að sett lög afmarki ekki beint hversu langt eignarráð ná niður. Eftir hefðbundnum sjónarmiðum ná þau svo langt sem þarf til venjulegrar hagnýtingar, og landeiganda verður ekki meinað að nýta djúpan jarðhita einungis vegna dýpisins. Dómurinn sýnir þó einnig að ekki er allt efni í jörðu bótaskyld auðlind. Grjót úr jarðgöngum hafði ekkert verðmæti í jörðu þegar vinnslukostnaður var margfalt hærri en söluverð. Ríkið þurfti því ekki að greiða fyrir efnið. Eign, nýtanleiki og fjárhagslegt verðmæti eru þannig ekki sama álitaefnið.
Þjóðlenda lýtur annarri reglu
Samkvæmt er ríkið eigandi lands og hvers konar landsréttinda og hlunninda í þjóðlendum sem ekki eru háð einkaeignarrétti. Þar geta einstaklingar þó átt afréttarnot, ítök eða önnur takmörkuð réttindi sem þarf að virða.
Enginn má nýta vatns- eða jarðhitaréttindi í þjóðlendu fyrir sjálfan sig án leyfis ráðherra, nema önnur lög mæli fyrir um annað. Námur og önnur jarðefni krefjast einnig samþykkis ráðherra. Aðrar landnytjar fara að jafnaði í gegnum sveitarstjórn og þurfa samþykki ráðherra ef þær standa lengur en eitt ár. Leyfi má tengja leigu, og skerði nýting sönnuð einkaréttindi annarra geta þeir krafist bóta.
Fyrsta athugun vegna fyrirhugaðrar vinnslu á hálendi á því að vera hvort svæðið sé eignarland eða þjóðlenda samkvæmt úrskurðum og landamerkjum, ekki aðeins hver sé skráður umráðamaður eða hafi nýtt landið til beitar.
Rannsóknarleyfi, nýtingarleyfi og landaðgangur
Landeigandi þarf ekki rannsóknarleyfi Umhverfis- og orkustofnunar til að leita að auðlindum í eigin landi. Hann þarf þó að senda stofnuninni áætlun og lýsingu á fyrirhuguðum borunum, sprengingum, námugöngum eða öðrum verulegum framkvæmdum. Stofnunin getur sett skilyrði vegna öryggis, tækni eða verndar núverandi og síðari vinnslu.
Annar aðili þarf rannsóknarleyfi. Slíkt leyfi heimilar leit og rannsókn á tilteknu svæði en veitir ekki sjálfkrafa leyfi til að fara um eða framkvæma á einkalandi. Samningur við landeiganda og önnur framkvæmdaleyfi þurfa einnig að liggja fyrir. Rannsóknarleyfi getur falið í sér tímabundið fyrirheit um forgang að nýtingarleyfi.
Nýting auðlindar úr jörðu er almennt háð leyfi Umhverfis- og orkustofnunar, hvort sem auðlindin er í eignarlandi eða þjóðlendu. Landeigandi hefur ekki sjálfkrafa forgang að leyfinu nema hann hafi áður fengið rannsóknarleyfi. Áður en annar leyfishafi byrjar vinnslu í eignarlandi þarf hann að ná samkomulagi við landeiganda um endurgjald eða fá heimild til eignarnáms og óska eftir mati. Geri hann hvorugt innan 90 daga frá útgáfu leyfis fellur það niður, þó að stofnunin geti veitt 90 daga viðbót vegna virkra samningaviðræðna.
Þetta er ástæðan fyrir því að og samningur um land og auðlind þurfa að ganga samhliða. Útgefin leyfi má sjá í .
Hvenær má landeigandi nýta án nýtingarleyfis?
Lögin veita nokkrar afmarkaðar undanþágur. Þær afnema ekki önnur leyfi:
- Landeigandi má án nýtingarleyfis hagnýta berg, grjót, möl, leir, sand, vikur, gjall, mold, mó og sambærileg efni í eignarlandi. Efnistaka þarf þó almennt framkvæmdaleyfi sveitarfélags. Minni háttar efnistaka til eigin nota getur verið undanþegin nema á verndarsvæði eða vegna verndaðra jarðminja og vistkerfa.
- Landeigandi má nýta jarðhita án nýtingarleyfis til heimilis- og búsþarfa, meðal annars ylræktar, iðnaðar og iðju, að hámarki 3,5 MW af varma sem tekinn er úr jörðu alls innan eignarlandsins. Tilkynna þarf fyrirhugaðar boranir og meiri háttar framkvæmdir. Raforkuvinnsla fellur undir sérlög um orkumál.
- Landeigandi má nýta grunnvatn án nýtingarleyfis til heimilis- og búsþarfa, þar á meðal fiskeldis, iðnaðar og iðju, að hámarki 70 lítra á sekúndu. Sama tilkynningarskylda gildir um boranir og meiri háttar framkvæmdir.
Mörkin miðast við heildarnýtingu innan eignarlands. Ekki ætti að skipta einni framkvæmd á milli hola eða eininga til að láta hana virðast falla undir undanþágu.
Yfirborðsvatn er sameiginleg og takmörkuð auðlind
segja:
„Landareign hverri, þ.m.t. þjóðlendu, fylgir réttur til umráða og hagnýtingar á því vatni, straumvatni eða stöðuvatni, sem á henni er.“
—
Orðin „á þann hátt sem lög þessi heimila“ skipta miklu. Eigendur með aðgang að sama vatni eiga rétt í hlutfalli við heimila notkun. Á eða lækur sem skilur fasteignir markar almennt land að miðjum farvegi. Við stöðuvatn fylgir botn venjulega 115 metra frá bakka, eða að miðlínu ef merkivatn er mjórra en 230 metrar, nema önnur lögmæt skipan gildi.
Óheimilt er án heimildar að breyta vatnsbotni, rennsli, magni eða vatnsborði eða gera stíflu og mannvirki ef það skaðar eða stofnar í hættu eignum og réttindum annarra eða mikilvægum almannahagsmunum. Eigandi má gera brunn á eigin landi, en má ekki að óþörfu minnka aðrennsli að brunnum eða vatnsbólum annarra. Þegar þarf að forgangsraða gengur heimilisþörf fyrst, síðan búsþörf, atvinnurekstur á landinu, áveita og loks orkunýting.
Vatnsréttur landeiganda er heldur ekki algjör einkaréttur. Öllum er heimilt að taka vatn til heimilis- og búsþarfa þar sem eigandanum er meinlaust og að synda eða baða sig, að uppfylltum lögum og án truflunar á veiði.
Afsöl og eldri samningar geta breytt myndinni
Jarðhitaréttindi má ekki skilja frá eignarlandi nema með sérstöku leyfi ráðherra. Sama meginregla gildir um jarðefnaréttindi. Vatnsréttindi má hins vegar framselja sérstaklega, en réttarvernd þeirra fer þá eftir þinglýsingarlögum; vatn til heimilis- og búsþarfa má ekki skilja frá landinu án leyfis Umhverfis- og orkustofnunar.
Dómaframkvæmd sýnir hvers vegna þarf að lesa öll skjöl. Í hafði sveitarfélag haldið eftir jarðhita til almenningsþarfa í afsali frá 1944. Þótt tilskilið ráðherraleyfi hefði ekki verið sýnt fram á var ráðstöfunin ekki ógilt nærri 70 árum síðar, meðal annars vegna tilgangs hennar og langvarandi athafnaleysis eigenda.
Í var borhola innan Breiðvangs, en jarðhitarétturinn taldist samt tilheyra Breiðabólsstaðarlandi 2. Afsöl, eldri leigusamningar og skráning í fasteignaskrá sýndu að rétturinn hafði fylgt þeirri jörð og ekki verið færður til eigenda einstakra lóða. Staðsetning holunnar dugði því ekki ein og sér.
Sá sem kaupir eða hyggst bora ætti að kanna:
- afsal og landamerkjaskjöl núverandi fasteignar;
- þinglýstar kvaðir, ítök, leigu- og nýtingarsamninga;
- fasteignaskrá og hvort hlunnindi séu skráð sem sérstök eining;
- skjöl um uppskiptingu jarðar og eldri afsöl allra viðkomandi spildna;
- leyfi ráðherra eða stofnunar til að skilja réttindi frá landinu;
- útgefin rannsóknar- og nýtingarleyfi og raunverulega nýtingarsögu.
Niðurstaða
Eigandi eignarlands á almennt auðlindirnar í jörðu, en sá eignarréttur er aðeins fyrsta lagið. Næst þarf að kanna hvort réttindin hafi fylgt landinu óslitin, hvort rannsókn eða nýting sé leyfisskyld og hvort aðgangur, skipulag, umhverfismat og framkvæmdaleyfi séu tryggð. Í þjóðlendu er ríkið eigandi nema einkaréttur sé sannaður, og ráðstöfun auðlinda fer eftir sérstöku leyfis- og leigukerfi.
Fyrir lítið heimilisverkefni geta undanþágur vegna jarðhita og grunnvatns dugað, en tilkynning um borun og önnur leyfi geta samt verið nauðsynleg. Fyrir atvinnuvinnslu á hvorki landeigandi né leyfishafi að hefja verk fyrr en eignarheimild, nýtingarleyfi, samningur um endurgjald og framkvæmdaleyfi mynda samfellda heimildarkeðju.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.