Stutta svarið
Haag-samningurinn frá 1980 er ætlaður til að koma barni, sem hefur verið flutt eða haldið yfir landamæri með ólögmætum hætti, fljótt aftur til ríkisins þar sem það hafði fasta búsetu. Samningurinn leysir ekki úr því hvort foreldrið eigi að fá forsjá til frambúðar. Sú deila á almennt að fara fram í fyrra búseturíki barnsins eftir að ólögmætu ástandi hefur verið aflétt.
Ef barn er komið til Íslands þarf að sýna fram á að það hafi verið búsett í öðru samningsríki rétt fyrir flutning eða hald, að háttsemin hafi brotið gegn forsjárrétti samkvæmt lögum þess ríkis og að sá sem krefst skila hafi í raun farið með réttinn eða hefði gert það. Reglurnar gilda um börn yngri en sextán ára. Sameiginleg forsjá getur nægt þótt enginn erlendur forsjárdómur sé til.
Meginreglan er afhending, en dómstóll getur synjað ef meira en ár er liðið og barnið hefur aðlagast, alvarleg hætta er á andlegum eða líkamlegum skaða eða óbærilegri stöðu, þroskað barn er andvígt skilum eða skil stríða gegn íslenskum grundvallarreglum um mannréttindi. Undantekningarnar eru ekki almenn heimild til að endurmeta forsjá.
Dómsmálaráðuneytið er íslenskt móttökustjórnvald. Það tekur við og framsendir beiðnir, vinnur með erlendum stjórnvöldum og aðstoðar við málsmeðferð, en héraðsdómur leysir úr kröfu um afhendingu. Tími skiptir miklu: hafa ætti strax samband við ráðuneytið og lögmann, varðveita gögn um búsetu og forsjárheimildir og forðast að reyna að sækja barnið án lögmætrar málsmeðferðar.
Samningurinn snýst um skil, ekki endanlega forsjá
Markmið Haag-samningsins er að færa ástandið aftur í lögmætt horf og koma í veg fyrir að foreldri geti skapað sér betri stöðu í forsjárdeilu með einhliða flutningi barns. Þess vegna er fyrst spurt hvar barnið hafði fasta búsetu og hvort réttur til að annast það hafi verið brotinn. Ekki er fyrst spurt hjá hvoru foreldrinu barninu muni hugsanlega líða betur til langframa.
Barn, sem flutt er hingað til lands með ólögmætum hætti eða er haldið hér á ólögmætan hátt, skal, samkvæmt beiðni, afhent þeim sem rétt hefur til þess.
—
„Afhending“ þarf ekki alltaf að þýða að barnið sé fært beint í hendur hins foreldrisins. Í máli Hæstaréttar nr. 112/2016 var talið að móðir gæti sjálf farið með barnið aftur til Póllands og annast það þar þar til forsjárdeilan yrði leyst. Kjarninn var að koma barninu aftur til fyrra búseturíkis.
Hvað telst ólögmætur flutningur eða ólögmætt hald?
Brottnám í þessum skilningi þarf hvorki að fela í sér leynilega ferð né refsiverða háttsemi. Foreldri getur farið löglega í frí með barn en síðan haldið því ólögmætt þegar umsömdum skiladegi er ekki fylgt. Eins getur flutningur verið ólögmætur frá upphafi ef hann fer gegn rétti hins foreldrisins til að taka þátt í ákvörðun um búsetu barns.
Samkvæmt 11. gr. laga nr. 160/1995 þarf rétturinn sem brotið er gegn að hafa verið til samkvæmt lögum ríkisins þar sem barnið var búsett rétt fyrir flutninginn eða haldið. Sá sem byggir á réttinum þarf jafnframt að hafa farið með hann í raun eða hefði gert það án háttseminnar. Rétturinn getur tilheyrt foreldri, stofnun eða öðrum aðila og getur verið sameiginlegur.
Föst búseta barns er staðreyndamat en ekki einfaldlega það sem stendur í þjóðskrá eða vegabréfi. Dvalartími, heimilishald, leikskóli eða skóli, félagsleg tengsl, fyrirætlanir foreldra og aldur barns geta skipt máli. Í máli nr. 112/2016 hafði barn dvalið tæpt ár í Póllandi og heildarmat benti til þess að dvölin væri ekki tímabundin.
Hugtakið búseta er hvorki skilgreint í Haagsamningnum né lögum nr. 160/1995. Verður að líta heildstætt á málsatvik.
—
Hvaða undantekningar geta komið í veg fyrir skil?
Í 12. gr. laganna eru fjórar synjunarheimildir. Þær eru undantekningar frá meginreglu um skil og þarf sá sem byggir á þeim að leggja fram skýr gögn.
Í fyrsta lagi má synja ef meira en eitt ár leið frá flutningi eða upphafi ólögmæts halds þar til beiðni barst héraðsdómi og barnið hefur aðlagast nýjum aðstæðum. Tíminn einn nægir því ekki. Í öðru lagi má synja ef alvarleg hætta er á andlegum eða líkamlegum skaða eða því að barnið lendi í óbærilegri stöðu. Venjulegt rask vegna flutnings eða það eitt að annað foreldrið hafi betri aðstæður á Íslandi uppfyllir almennt ekki þetta stranga skilyrði.
Í þriðja lagi getur afstaða barns ráðið miklu ef það er andvígt afhendingu og hefur aldur og þroska til að taka beri tillit til skoðana þess. Almenn ósk um að búa fremur hjá öðru foreldrinu er ekki sjálfkrafa næg; skoða þarf sjálfstæði, festu og ástæður afstöðunnar. Í máli Hæstaréttar nr. 525/2009 var synjað um afhendingu níu og tólf ára barna eftir sérfræðimat á afdráttarlausri afstöðu þeirra og ástæðum sem höfðu áhrif á daglega líðan.
Ekki leikur heldur vafi á því að börnin, sem eru níu og tólf ára, hafa öðlast nægilegan þroska til að rétt sé að taka tillit til skoðana þeirra.
—
Í máli Landsréttar nr. 411/2020 var alvarleg hætta ekki sönnuð, en eindregin andstaða eldri drengs vó svo þungt að synjað var um afhendingu. Þar sem krafan tók sameiginlega til bræðranna og aðskilnaður þeirra var óæskilegur var henni hafnað í heild. Málið sýnir að hver undantekning er metin sérstaklega og að afstaða barns getur haft sjálfstætt vægi.
Fjórða heimildin tekur til þess ef afhending samræmist ekki íslenskum grundvallarreglum um vernd mannréttinda. Hún er ekki almenn sanngirnisregla og er beitt með hliðsjón af markmiði samningsins.
Hvernig fer málið fram á Íslandi?
Dómsmálaráðuneytið er móttökustjórnvald Íslands. Foreldri getur leitað til móttökustjórnvalds í búseturíki barns eða beint til íslenska ráðuneytisins. Ráðuneytið hefur milligöngu, vinnur með erlendum stjórnvöldum, framsendir gögn og sér til þess að erindi fari til réttra yfirvalda. Það sker ekki sjálft úr um forsjá eða undantekningar.
Krafa um afhendingu barns sem er á Íslandi fær meðferð fyrir héraðsdómi eftir reglum aðfararlaga og sérreglum laga nr. 160/1995. Beiðnin þarf meðal annars að greina aðila, fæðingardag og líklegan dvalarstað barns, rök kröfunnar og þau gögn sem hún byggist á. Dómari getur kallað eftir yfirlýsingu frá yfirvaldi fyrra búseturíkis um að flutningur eða hald hafi verið ólögmætt.
Meðferð mála [...] til afhendingar samkvæmt Haagsamningnum skal hraða svo sem unnt er.
—
Ef ákvörðun hefur ekki verið tekin innan sex vikna frá því að beiðni barst héraðsdómi skal dómurinn, að beiðni umsækjanda, gera grein fyrir töfinni. Dómari skal kanna afstöðu barns sem hefur nægan aldur og þroska. Einnig er hægt að ákveða tímabundna vistun hjá hinu foreldrinu eða á hlutlausum stað undir umsjón barnaverndaryfirvalda meðan málið er rekið.
Hvað á foreldri að gera strax?
Ef barn hefur verið flutt frá Íslandi eða ekki skilað eftir umsamin lok dvalar ætti foreldri strax að hafa samband við dómsmálaráðuneytið og lögmann með reynslu af alþjóðlegum barnarétti. Á vef Stjórnarráðsins eru upplýsingar og eyðublöð fyrir beiðnir. Einnig þarf að staðfesta á vef Haag-ráðstefnunnar að samningurinn gildi milli ríkjanna; þegar ríki gerist síðar aðili að samningnum getur gagnkvæm gildistaka ráðist af viðurkenningu annarra ríkja.
Safna þarf gögnum um fasta búsetu barns, forsjá og rétt til að ákveða búsetu, samskipti um ferð eða skiladag, skóla og heilbrigðisþjónustu, ferðir og líklegan dvalarstað. Skrá skal nákvæmlega hvenær flutningur eða hald varð ólögmætt. Ef hætta er talin yfirvofandi þarf jafnframt að hafa tafarlaust samband við lögreglu eða barnavernd eftir atvikum.
Foreldri ætti ekki að reyna að sækja barnið leynilega eða beita þrýstingi á það. Slíkt getur aukið hættu, skaðað barnið og flækt bæði skila- og forsjármál. Haag-ferlið byggir á samvinnu stjórnvalda og skjótri dómstólameðferð.
Niðurstaða
Haag-samningurinn er neyðarúrræði gegn ólögmætum flutningi eða haldi barns yfir landamæri. Á Íslandi er meginreglan að barn yngra en sextán ára skuli sent aftur til fyrra búseturíkis þegar brotið hefur verið gegn virkum forsjárrétti. Skilin ráða ekki endanlegri forsjá heldur tryggja að sú deila fari almennt fram þar sem barnið hafði fasta búsetu.
Undantekningar vegna þess að meira en ár er liðið og barnið hefur aðlagast, alvarlegrar hættu, afstöðu barns eða mannréttinda eru raunverulegar en þröngar og mjög háðar gögnum. Því geta fyrstu dagar og vikur ráðið miklu. Skjót tilkynning, skýr gögn og lögmæt málsmeðferð í gegnum móttökustjórnvald og dómstóla eru öruggasta leiðin til að verja barnið og réttarstöðu allra aðila.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.