Stutta svarið
EES- eða EFTA-borgari öðlast að jafnaði rétt til ótímabundinnar dvalar á Íslandi eftir fimm ára samfellda og löglega dvöl samkvæmt EES-reglum. Sama getur átt við um aðstandanda, hvort sem hann er sjálfur EES-borgari eða leiðir rétt sinn af EES-borgaranum.
Ekki nægir alltaf að hafa einfaldlega verið staddur á Íslandi í fimm ár. Dvölin þarf að hafa verið lögleg á einhverjum þeim grundvelli sem 84.–86. gr. gera ráð fyrir. Dvalargrunnurinn getur verið starf, rekstur, framfærsla og sjúkratrygging, nám eða aðstandendaréttur.
Rétturinn verður eftir það óháður því hvort viðkomandi uppfyllir áfram skilyrðin um atvinnu, nám eða eigin framfærslu. Umsókn um staðfestingarskjal er nauðsynleg. Vottorðið eða skírteinið staðfestir réttinn en stofnar hann ekki. Almenna reglan er að rétturinn falli niður ef viðkomandi dvelst utan Íslands lengur en tvö ár samfellt. Sérreglur geta átt við í einstökum málum.
Varanlegur EES-dvalarréttur er ekki venjulegt ótímabundið dvalarleyfi
Í útlendingalögum eru tvö kerfi sem oft er ruglað saman:
Opinber umsóknarsíða um tekur sérstaklega fram að sú umsókn sé ekki ætluð aðstandendum EES- eða EFTA-borgara. Þeir fara eftir EES-reglunum og sækja um skráningu og staðfestingu á varanlegum dvalarrétti sínum.
EES-borgari þarf því ekki að sýna fram á almenna fjögurra ára leyfisleið eða íslenskunám. Hann þarf að sýna fram á fimm ára löglega EES-dvöl, nema sérstök undanþága eigi við.
Hverjir geta öðlast réttinn?
Sérreglur XI. kafla útlendingalaga ná til EES- og EFTA-borgara og aðstandenda sem fylgja þeim eða koma til þeirra. Þær geta náð til aðstandenda íslensks ríkisborgara sem snýr aftur eftir að hafa nýtt frjálsa för sína í öðru EES- eða EFTA-ríki.
Samkvæmt 82. gr. teljast þar meðal annars maki eða staðfestur sambúðarmaki, niðjar yngri en 21 árs eða á framfæri og ættingjar í beinan legg upp á við sem eru á framfæri. Nánari afmörkun ræðst af tengslum, framfærslu og dvalargrundvelli EES-borgarans. Opinberar upplýsingar um skýra hverjir geta sótt um dvalarskírteini.
Hvaða dvöl telst lögleg í fimm ára tímabilinu?
Fimm ára reglan vísar ekki aðeins til lögheimilisskráningar eða líkamlegrar viðveru. EES-borgarinn þarf á hverju tímabili að hafa haft dvalarrétt samkvæmt 84. gr. eða hafa verið aðstandandi með rétt samkvæmt 85. gr. Aðstandandi utan EES/EFTA þarf að hafa haft rétt samkvæmt 86. gr. eða haldið þeim rétti samkvæmt sérreglum greinarinnar.
„... hefur dvalist löglega á landinu samfellt í minnst fimm ár hefur rétt til ótímabundinnar dvalar ...“
—
Hjá EES-borgara getur lögleg dvöl lengur en þrjá mánuði meðal annars byggst á:
Skráning og dvalarskírteini eru mikilvæg sönnunargögn en sanna ekki sjálfkrafa að öll fimm árin hafi verið lögleg. Samkvæmt 81. gr. má heldur ekki neita um réttindi vegna vöntunar tiltekins vottorðs ef rétturinn er sannaður með öðrum gögnum. Því getur þurft gögn um starf, rekstur, nám, sjúkratryggingu, framfærslu, fjölskyldutengsl og dvöl.
Atvinnumissir rýfur ekki alltaf löglega dvöl
Launþegi eða sjálfstætt starfandi einstaklingur getur við vissar aðstæður haldið stöðu sinni þótt vinnu ljúki. Það getur skipt sköpum við útreikning fimm ára tímabilsins.
Samkvæmt 84. gr. getur staðan haldist meðan viðkomandi er tímabundið óvinnufær, við atvinnuleysi án eigin atbeina samhliða virkri atvinnuleit og við starfsnám. Eftir styttri ráðningu eða atvinnumissi á fyrsta starfsári helst staðan í að minnsta kosti sex mánuði. Meta þarf ástæðu starfsloka, fyrri starfstíma og atvinnuleit; tímabundið atvinnuleysi er ekki sjálfkrafa rof á fimm ára dvöl.
Hvaða fjarvistir rjúfa ekki samfellda dvöl?
Samfelld dvöl merkir ekki að viðkomandi megi aldrei fara frá Íslandi. Sama fjarvistarregla gildir um EES-borgara og aðstandendur utan EES/EFTA.
Undantekningin fyrir ríkar ástæður gildir aðeins um eina fjarvist og er að hámarki eitt ár.
Hvað gerist við andlát, brottför eða sambandsslit?
Fjölskyldutengsl þurfa ekki alltaf að haldast óbreytt öll fimm árin. Lögin veita í ákveðnum tilvikum sjálfstæðan eða áframhaldandi dvalarrétt, en skilyrðin ráðast meðal annars af ríkisfangi aðstandandans.
Aðstandandi sem er EES- eða EFTA-borgari
Aðstandandinn getur haldið dvalarrétti eftir brottför, andlát eða sambandsslit ef hann uppfyllir sjálfur skilyrði 84. gr. Barn og forsjáraðili þess geta einnig dvalið áfram meðan barnið er í viðurkenndu námi.
Aðstandandi utan EES/EFTA
Við andlát EES-borgarans þarf aðstandandinn almennt að hafa dvalið hér sem aðstandandi í að minnsta kosti eitt ár og uppfylla sjálfstæðan dvalargrundvöll samkvæmt 84. gr. eða vera aðstandandi þess sem gerir það.
Eftir skilnað, ógildingu eða sambúðarslit þarf viðkomandi að uppfylla slíkan sjálfstæðan dvalargrundvöll og að minnsta kosti eitt af eftirfarandi skilyrðum:
- sambandið hafði varað í minnst þrjú ár, þar af eitt ár á Íslandi;
- honum var falin forsjá barns EES-borgarans;
- hann eða barn hans varð fyrir ofbeldi eða annarri alvarlegri misnotkun í sambandinu; eða
- hann fékk umgengnisrétt við barn sem á að fara fram á Íslandi.
Sérregla verndar einnig barn EES-borgara og forsjáraðila þess þegar EES-borgarinn fer af landi brott eða fellur frá, svo lengi sem barnið býr hér og er innritað í viðurkennda námsstofnun. Lögleg dvöl sem heldur áfram á þessum grunni getur talist inn í fimm árin.
Er hægt að öðlast réttinn áður en fimm ár eru liðin?
Já. Sérstakar reglur gilda einkum um EES-borgara sem hefur verið launþegi og hættir störfum, og um aðstandendur sem búa hjá honum.
Aðstandandi sem er EES-borgari og býr hjá viðkomandi getur öðlast varanlegan rétt á sama tíma. Samsvarandi réttur getur náð til aðstandanda utan EES/EFTA.
Við andlát launþega eða sjálfstætt starfandi EES-borgara getur aðstandandi sem bjó hjá honum einnig öðlast varanlegan rétt þótt hinn látni hafi ekki sjálfur náð fimm árum. Það á við ef hinn látni hafði dvalið hér samfellt í minnst tvö ár eða lést í vinnuslysi eða úr vinnutengdum sjúkdómi.
Stofnast rétturinn sjálfkrafa eða þarf umsókn?
Rétturinn stofnast þegar lagaskilyrðin eru uppfyllt; umsóknin staðfestir hann.
- EES- eða EFTA-borgari fær eftir umsókn vottorð um rétt til ótímabundinnar dvalar samkvæmt 91. gr.
- Aðstandandi utan EES/EFTA fær skírteini til staðfestingar á réttinum. Afgreiða á umsóknina áður en eldra dvalarskírteini hans rennur út.
Opinber þjónustusíða um segir að umsókn sé lögð fram á pappír með afriti af persónu- og undirskriftarsíðu vegabréfs. Þar eru upplýsingar um gjald og afhendingu. Skírteinið gildir í fimm ár; þá er kortið endurnýjað en ekki dvalarrétturinn sjálfur.
Gögn þurfa að ná yfir allt fimm ára tímabilið. Rétt er að skýra atvinnumissi, lengri fjarvistir, sambandsslit og breyttan dvalargrundvöll.
Hvaða réttaráhrif hefur varanlegi rétturinn?
Eftir að rétturinn hefur stofnast er hann óháður skilyrðum 84.–86. gr.
„Réttur til ótímabundinnar dvalar er óháður skilyrðum ...“
—
Viðkomandi þarf því ekki lengur að vera launþegi, námsmaður eða sjálfbjarga einstaklingur til að eiga dvalarrétt.
Samkvæmt 92. og 93. gr. getur rétturinn þó fallið niður og skjöl verið afturkölluð vegna vísvitandi rangra upplýsinga, málamyndagernings eða annarrar misnotkunar.
Hvenær glatast rétturinn vegna dvalar erlendis?
Varanlegur dvalarréttur samkvæmt 87. eða 88. gr. fellur niður eftir meira en tveggja ára samfellda dvöl utan Íslands. Eftir stofnun réttarins tekur þessi brottfallsregla við af uppsöfnunarreglum fimm ára tímabilsins.
Sérregla gildir um breska ríkisborgara og aðstandendur þeirra sem falla undir útgöngusamning Bretlands og höfðu skráð rétt sinn fyrir lok aðlögunartímans. Samkvæmt bráðabirgðaákvæði V við útlendingalög fellur varanlegur réttur þeirra niður eftir fimm ára samfellda dvöl utan Íslands. Nánari opinberar upplýsingar eru á síðunni um .
Gátlisti áður en sótt er um staðfestingu
- Kortleggja þarf dvalargrundvöll og allar fjarvistir síðustu fimm ára.
- Safna þarf gögnum um starf, nám, framfærslu, sjúkratryggingu og fjölskyldutengsl.
- Skýra þarf atvinnumissi, veikindi, lengri fjarvistir og fjölskyldubreytingar.
- Athuga þarf hvort sérregla veiti rétt áður en fimm ár eru liðin.
- Sækja þarf um vottorð eða skírteini um ótímabundinn dvalarrétt, ekki almennt ótímabundið dvalarleyfi.
Niðurstaða
EES-borgari og aðstandendur hans öðlast að jafnaði varanlegan dvalarrétt eftir fimm ára samfellda og löglega EES-dvöl. Atvinnumissir, fjölskyldubreytingar og tilteknar fjarvistir rjúfa ekki endilega samfelluna.
Þegar skilyrðin eru uppfyllt verður rétturinn óháður áframhaldandi atvinnu, námi eða framfærsluskilyrðum. Samt er mikilvægt að sækja um viðeigandi vottorð eða skírteini og varðveita gögn um allt tímabilið. Rétturinn fellur almennt niður eftir meira en tveggja ára samfellda dvöl erlendis, með sérstakri fimm ára reglu fyrir þá bresku ríkisborgara og aðstandendur sem falla undir útgöngusamninginn.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.