Stutta svarið
Ef foreldrar fara saman með forsjá barns má hvorugt þeirra flytja með barnið til annars lands án samþykkis hins. Sama meginregla gildir um utanlandsferð, en sýslumaður getur við ákveðnar aðstæður heimilað afmarkaða ferð. Slíkur úrskurður er ekki heimild til varanlegs flutnings. Náist ekki samkomulag um flutning þarf almennt að leysa ágreininginn með sáttameðferð og eftir atvikum dómsmáli um forsjá eða lögheimili áður en farið er.
Foreldri sem fer eitt með forsjá ræður að jafnaði búsetu barnsins og getur eitt undirritað tilkynningu um flutning lögheimilis þess til útlanda. Ef hitt foreldrið nýtur umgengni samkvæmt samningi, úrskurði, dómi eða dómsátt verður þó að tilkynna því um fyrirhugaðan flutning með að minnsta kosti sex vikna fyrirvara. Ákvörðunin þarf alltaf að samræmast hagsmunum barnsins og getur haft áhrif á umgengni, meðlag, skólagöngu og önnur réttindi.
Við skipta búsetu er ekki unnt að flytja lögheimili eða búsetuheimili barns til útlanda á grundvelli þess fyrirkomulags. Útgefið vegabréf leysir heldur ekki foreldri undan því að afla samþykkis til ferðar eða flutnings.
Sé barn þegar farið úr landi eða því haldið þar eftir að samþykki rann út getur verið um ólögmætt brottnám að ræða. Þá þarf að bregðast hratt við, meðal annars vegna Haagsamningsins um afhendingu brottnuminna barna.
Sameiginleg forsjá þýðir sameiginlega ákvörðun
Forsjá og lögheimili eru ekki það sama. Barn getur átt lögheimili hjá öðru foreldrinu þótt foreldrarnir fari sameiginlega með forsjá. Lögheimilisforeldrið getur þá tekið ýmsar daglegar ákvarðanir og ákveðið hvar innanlands barnið býr. Það veitir því hins vegar ekki einhliða heimild til að flytja barnið frá Íslandi.
Óheimilt [er] að fara með barnið úr landi án samþykkis hins.
—
Ástæðan er sú að varanlegur flutningur hefur yfirleitt djúpstæð áhrif á líf barns: daglega umönnun, skóla, tungumál, heilbrigðisþjónustu og tengsl við hitt foreldrið og stórfjölskyldu. Það skiptir ekki máli hvort ferðin er kölluð „flutningur“, „lengri dvöl“ eða „tilraun“. Ef ætlunin er að taka upp fasta búsetu erlendis þarf samþykki beggja forsjárforeldra.
Samþykkið ætti að vera skriflegt og nægilega skýrt. Þar þarf að koma fram hvaða barn um ræðir, nýtt búsetuland og heimilisfang, hvenær flutt verður og hvaða fyrirkomulag gildir um forsjá, lögheimili, umgengni, ferðakostnað og mikilvægar ákvarðanir eftir flutning. Munnlegt samþykki eða óljós skilaboð geta skapað alvarlegan sönnunarvanda.
Ferð, flutningur og vegabréf eru þrjú ólík atriði
Samþykki til sumarleyfis er ekki samþykki til að setjast að erlendis. Samþykki til útgáfu vegabréfs er heldur ekki sjálfkrafa samþykki til ákveðinnar ferðar. Gott er að halda eftirfarandi aðskildu:
Þegar barn á fasta búsetu hjá öðru tveggja foreldra sem fara sameiginlega með forsjá getur sýslumaður úrskurðað um tiltekna utanlandsferð. Við matið er meðal annars litið til tilgangs ferðar, lengdar hennar og áhrifa á umgengni. Beiðnin þarf því að lýsa áfangastað, dagsetningum, gistingu, ferðamáta og áætluðum heimkomudegi. eru á Ísland.is.
Vegabréfalög gera að auki ráð fyrir samþykki forsjáraðila við útgáfu vegabréfs fyrir barn. Þegar forsjáin er sameiginleg þurfa báðir almennt að samþykkja útgáfuna. Þröng undanþága getur átt við ef ekki næst í annan forsjáraðilann vegna veikinda, fjarveru eða annarra sérstakra aðstæðna, en þá þarf meðal annars að meta hættu á ólögmætu brottnámi.
Foreldri sem fer eitt með forsjá
Ef aðeins annað foreldrið fer með forsjá tekur það að jafnaði ákvörðun um fasta búsetu barns og getur eitt undirritað flutning lögheimilis til útlanda. Það merkir þó ekki að tengsl barnsins við hitt foreldrið falli niður eða að flytja megi án fyrirvara.
Ber hvoru foreldri að tilkynna hinu með minnst sex vikna fyrirvara.
—
Tilkynningarskyldan á við þegar hitt foreldrið nýtur umgengni samkvæmt samningi, úrskurði, dómi eða dómsátt. Sex vikna fresturinn gefur foreldrum færi á að ræða breytt fyrirkomulag og bera ágreining í réttan farveg. Tilkynning er ekki það sama og samþykki, en ófullnægjandi tilkynning getur skipt máli við mat á því hvort foreldri styðji tengsl barnsins við hitt foreldrið.
Foreldrarnir ættu áður en flutt er að endurskoða umgengnissamning með tilliti til skólaleyfa, fjarumgengni, flugferða, fylgdar barns og kostnaðarskiptingar. Jafnframt þarf að kanna reglur ákvörðunarlands um dvalarleyfi, skóla, heilbrigðisþjónustu og viðurkenningu íslenskra ákvarðana. Heimild samkvæmt íslenskum barnalögum er ekki sjálfkrafa innflytjendaheimild í öðru ríki.
Skipta búseta gengur ekki yfir landamæri
Við skipta búsetu eiga foreldrar að taka sameiginlega allar meiri háttar ákvarðanir um daglegt líf barns. Barnið á lögheimili hjá öðru þeirra og skráð aðsetur hjá hinu, en bæði heimilisföng þurfa að vera á Íslandi.
Þegar um skipta búsetu barns er að ræða [...] er hvorki unnt að flytja lögheimili né búsetuheimili barns úr landi.
—
Fyrirkomulagið fellur niður ef annað foreldrið flytur úr landi. Áður en slíkur flutningur kemur til framkvæmda þarf því að semja eða fá ákvörðun um hvar barnið skuli eiga lögheimili og hvernig forsjá og umgengni verði háttað. Ekki er hægt að halda skiptri búsetu aðeins á pappír eftir að daglegt líf barnsins færist á milli landa.
Hvað á að gera ef samþykki fæst ekki?
Foreldri með sameiginlega forsjá á ekki að fara með barn til að knýja fram niðurstöðu. Best er að setja fram skriflega tillögu með upplýsingum um búsetu, skóla, framfærslu, umgengni og ferðakostnað og leita síðan ráðgjafar eða sáttameðferðar hjá sýslumanni.
Sé aðeins deilt um eina tímabundna ferð getur verið hægt að óska úrskurðar sýslumanns samkvæmt 51. gr. a barnalaga. Sé ætlunin varanlegur flutningur leysir sá úrskurður ekki vandann. Þá þarf eftir atvikum að höfða mál fyrir héraðsdómi um forsjá eða lögheimili. Dómari metur alltaf hvað barninu er fyrir bestu, þar á meðal tengsl þess við báða foreldra, stöðugleika, hæfni foreldra til samstarfs, fyrirhugaðar aðstæður erlendis og vilja barns eftir aldri og þroska.
Ef raunveruleg hætta er á að barn verði tekið úr landi meðan á máli stendur má óska bráðabirgðaákvörðunar um að það fari ekki úr landi. Í bráðri stöðu þarf að leita tafarlaust til lögmanns, lögreglu eða viðeigandi stjórnvalds. Foreldri á ekki sjálft að fela vegabréf eða beita barnið þrýstingi án faglegrar ráðgjafar.
Þegar barn hefur verið tekið eða því haldið erlendis
Ólögmætt brottnám getur falist bæði í því að fara með barn úr búseturíki án heimildar og að halda því erlendis eftir að tímabundið samþykki er útrunnið eða afturkallað. Í samningsríkjum Haagsamningsins er meginmarkmiðið að barnið verði fljótt sent aftur til þess ríkis þar sem það átti fasta búsetu, svo þar verði leysa úr forsjármálinu.
Barn, sem flutt er hingað til lands með ólögmætum hætti eða er haldið hér á ólögmætan hátt, skal, samkvæmt beiðni, afhent.
—
Reglurnar taka almennt til barna yngri en 16 ára og samningsríkja. Þær fjalla ekki um það hvort foreldranna eigi að fá forsjá til framtíðar. Þó eru til undanþágur, meðal annars ef alvarleg hætta er á líkamlegum eða andlegum skaða, barnið hefur náð nægilegum aldri og þroska og mótmælir afhendingu, eða meira en ár er liðið og barnið hefur fest rætur í nýju umhverfi. Undantekningarnar eru túlkaðar með hliðsjón af markmiði um skjóta endurheimt réttmætrar stöðu.
Í máli Hæstaréttar nr. 58/2022 hafði móðir upphaflega fengið samþykki til að ferðast með barn til Íslands, en dvölin varð síðar að ólögmætri kyrrsetningu. Hæstiréttur ómerkti úrskurð um afhendingu og vísaði málinu aftur til Landsréttar þar sem ekki hafði verið aflað nægilegra gagna um hættu á skaða við afhendingu án móður. Málið sýnir bæði að tímabundið ferðasamþykki getur runnið út og að undantekningar frá afhendingu krefjast vandaðrar, barnmiðaðrar rannsóknar.
Ef barn er þegar farið þarf að varðveita forsjárgögn, samþykki, ferðaupplýsingar og samskipti og hafa án tafar samband við dómsmálaráðuneytið, sem gegnir hlutverki miðstjórnvalds vegna Haagsamningsins. Tími getur skipt verulegu máli.
Gátlisti áður en samþykki er gefið
Skriflegt samþykki eða samkomulag ætti að svara að minnsta kosti þessu:
- Er um tímabundna ferð eða varanlegan flutning að ræða?
- Hvert fer barnið, hvenær og með hverjum?
- Hvenær kemur barnið aftur ef ferðin er tímabundin?
- Hvar verður lögheimili, skóli og heilbrigðisþjónusta eftir flutning?
- Hvernig verður umgengni í eigin persónu og með fjarsamskiptum háttað?
- Hver greiðir ferðir og hver fylgir barninu?
- Hvernig verða vegabréf, dvalarleyfi og ferðagögn varðveitt?
- Hvernig verða framtíðarákvarðanir og ágreiningur leyst?
Barn á rétt á að tjá sig eftir aldri og þroska. Það á þó ekki að þurfa að velja milli foreldra eða bera ábyrgð á samkomulaginu. Foreldrarnir og stjórnvöld bera ábyrgð á að meta heildarhagsmuni þess.
Niðurstaða
Foreldri sem fer sameiginlega með forsjá má ekki flytja barn til útlanda án samþykkis hins forsjárforeldrisins. Sýslumaður getur leyst úr ágreiningi um afmarkaða ferð, en varanlegur flutningur krefst samkomulags eða formlegrar úrlausnar um forsjá eða lögheimili. Við skipta búsetu er flutningur barnsins úr landi ekki heimill á meðan fyrirkomulagið gildir.
Sá sem fer einn með forsjá hefur víðtækara ákvörðunarvald en þarf eftir atvikum að tilkynna hinu foreldrinu með sex vikna fyrirvara og tryggja hagsmuni barnsins og áframhaldandi tengsl. Vegabréf, ferðasamþykki og flutningsheimild eru aðskilin atriði. Sé barn tekið eða því haldið erlendis án gildrar heimildar þarf að bregðast skjótt við, því alþjóðleg afhendingarúrræði geta átt við.
Heimildir
This article provides general legal information, not advice for a specific matter. Laws, facts and procedural deadlines may change the result. Follow the linked primary sources and obtain local advice before acting.